تحلیلی‌بر چیستی فرهنگ سنگ‌افراشت‌های انسان‌ریخت در شمال‌غرب ایران و مناطق همجوار

خانعلی, حمید

doi:10.22034/PJAS.8.27.37

EN FA

سال 8، شماره 27 - ( 3-1403 ) سال 8 شماره 27 صفحات 57-37 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/PJAS.8.27.37

Mendeley

Zotero

RefWorks

Khanali H. (2024). Study on Essence of Anthropomorphic Stele Culture in Northwest Iran and Neighboring Regions. Parseh J Archaeol Stud. 8(27), 37-57. doi:10.22034/PJAS.8.27.37
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-724-fa.html

خانعلی حمید.(1403). تحلیلی‌بر چیستی فرهنگ سنگ‌افراشت‌های انسان‌ریخت در شمال‌غرب ایران و مناطق همجوار مطالعات باستان‌شناسی پارسه 8 (27) :57-37 10.22034/PJAS.8.27.37

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-724-fa.html

تحلیلی‌بر چیستی فرهنگ سنگ‌افراشت‌های انسان‌ریخت در شمال‌غرب ایران و مناطق همجوار

حمید خانعلی^*

استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران ، h.khanali@umz.ac.ir

چکیده: (1304 مشاهده)

فرهنگ سنگ‌افراشت در گسترۀ زمانی چندهزارساله از مرزهای غربی چین تا دریای بالتیک و اسپانیا متداول بوده و در دوره‌های اسلامی نیز در یافته‌های باستان‌شناسی و منابع مکتوب در صور مختلفی نمود یافته است. پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این پرسش‌ها است که مهم‌ترین عوامل گسترش زمانی و مکانی فرهنگ سنگ‌افراشت انسان‌ریخت چیست؟ و مفاهیم به‌کار رفته در فرهنگ سنگ‌افراشت انسان‌ریخت در دوران پیش‌ازتاریخ و دوران اسلامی چیست؟ پژوهش حاضر ضمن بررسی گسترش زمانی و مکانی این فرهنگ و معرفی نمونه‌های شاخص آن در حوزۀ جغرافیایی بین دریای سیاه و حوزۀ فرهنگی دریای خزر به بررسی چیستی و چرایی برپایی سنگ‌افراشت‌ها می‌پردازد. این پژوهش از نوع تحلیلی-تاریخی فرهنگی بوده که اطلاعات آن بر پایۀ مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای گردآوری شده است. نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهند مهم‌ترین عوامل گسترش زمانی فرهنگ سنگ‌افراشت انسان‌ریخت به‌دلیل ارتباط آن‌ها با سنن و آئین‌های مذهبی بوده و آن‌چه سبب گسترش مکانی این فرهنگ شده، احتمالاً با مبادلات تجاری و به‌تبع آن مبادلات فرهنگی ارتباط داشته است؛ هم‌چنین سنگ‌افراشت‌ها درطول ازمنه به اشکال انسانی و حیوانی و نمادهای باروری قابل مشاهده است که در موارد متعددی در قالب، تجسم فرد متوفی در ارتباط با مدفن وی نمود یافته است. قدیمی‌ترین نمونۀ سنگ‌افراشت انسان‌ریخت شناسایی شده در حوزۀ جغرافیایی مذکور، متعلق به استل دوبندی در شمال باکو است. این سنگ‌افراشت در حالت برجای در ارتباط با یک کورگان به‌دست آمده که درون آن مواد فرهنگی از اواخر دورۀ فرهنگ مایکوپ به‌دست آمده است. این فرهنگ متعلق به اواخر هزارۀ سوم و اوایل هزارۀ دوم پیش‌ازمیلاد است. در ادامۀ نمونه‌های دیگری از سنگ‌افراشت‌ها در سوریه، ترکیه و شمال‌غرب ایران نیز مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهند؛ هرچند ارتباط گاهنگاری و باستان‌شناختی بین نمونه‌های پیش‌از‌تاریخ و ازمنه بعد از میلاد وجود ندارد، اما تمامی نمونه‌ها با مقولۀ تدفین، سنن و آئین‌های مذهبی ارتباط داشته و به تجسم شخصی که احتمالاً از مرتبۀ اجتماعی بالایی برخوردار است، می‌پردازد. این موضوع در متون و یافته‌های باستان‌شناختی نمود داشته است.

واژه‌های کلیدی: سنگ‌افراشت انسان‌ریخت، شمال‌غرب ایران، ارتباطات فرهنگی، قفقاز، آناتولی.

متن کامل [PDF 2997 kb] (491 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1401/1/15 | پذیرش: 1401/4/28 | انتشار: 1403/3/10

فهرست منابع

1. - باصفا، حسن، (1393)، «شیوه‌های تدفین دورۀ مفرغ پایانی در دشت نیشابور (شمال‌شرقی ایران)». مجموعه مقالات همایش بین‌المللی باستان‌شناسان جوان، به‌کوشش: محمدحسین عزیزی‌خرانقی، رضا ناصری و مرتضی خانی‌پور، تهران: دانشگاه تهران: 266-257.

2. - بن‌فضلان، احمد بن العباس بن راشد بن حماد، (1345). سفرنامه. ترجمۀ ابوالفضل طباطبائی، تهران: انتشارات شرق.

3. - پورفرج، اکبر، (1386). «بازنگری عصرآهن شمال‌غرب ایران مطالعه موردی محوطۀ شهریری اردبیل و قلاع اقماری». رسالۀ دکترای باستان‌شناسی دانشگاه تربیت‌مدرس (منتشرنشده).

4. ترابی‌طباطبایی، سید‌جمال، (1355). آثار باستانی آذربایجان. جلد دوم، تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.

5. - خانعلی، حمید، (1397)، «تحلیلی بر روابط فرهنگی شمال‌غرب ایران و قفقاز براساس مطالعۀ موردی سنگ‌افراشت‌های انسان‌ریخت به‌دست‌آمده از مطالعات باستان‌شناسی محوطۀ نیایشگاه شهریری استان اردبیل». رسالۀ دکتری باستان‌شناسی دانشگاه تربیت‌مدرس (منتشرنشده).

6. - دارک، کن آر، (1379). مبانی نظری باستان‌شناسی. ترجمۀ کامیار عبدی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

7. - سید‌سجادی، سید‌منصور، (1385). شهرسوخته آزمایشگاهی بزرگ در بیابانی کوچک. زابل: پایگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری شهرسوخته.

8. - وحدتی، علی‌اکبر؛ و بیشونه، رافائل، (1393). «گزارش مختصر فصل اول کاوش در تپۀ چلو، دشت جاجرم، شمال‌شرقی ایران». گزارش‌های سومین گردهمایی سالانۀ باستان‌شناسی ایران، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراث‌فرهنگی: 324-320.

9. - هژبری‌نوبری، علیرضا؛ خانعلی، حمید؛ یلماز، آنیل؛ موسوی‌کوهپر، سیدمهدی؛ و حاجی‌زاده، کریم، (1397). «تحلیل مؤلفه‌های جغرافیایی و فرهنگی-اجتماعی مؤثر بر فرآیند شکل‌گیری و توسعۀ محوطه باستانی شهریری». برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 22(1): 21-1. https://hsmsp.modares.ac.ir/article-21-16478-fa.html

10. - هژبری‌نوبری، علیرضا، (1389). «گزارش مقدماتی سومین فصل کاوش‌های باستان‌شناختی گورستان باستانی لاریجان - خداآفرین». تهران: مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشرنشده).

11. - هوهنه‌گر، آلفرد، (1370). نماد‌ها و نشانه‌ها. ترجمۀ علی صلح‌جو، تهران: نشر سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

13. - Ağasıoğlu, F., (2013). Dasbaba Turkun Das yaddasi, Bakı.

14. - Basafa, H., (2014). “Burial Practices of the Late Bronze Age in the Neyshabur Plain (Northeastern Iran)”. Proceedings of the Fourth International Conference of Young Archaeologists, November 2013, edited by Mohammad Hossein Azizi Kharangi, Reza Naseri, and Morteza Khanipour, Tehran: University of Tehran: 257-266.

15. - Burney, C. A., (1979). “Meshkinshahr Survey”. Iran, 17: 155-6.

16. - Веселовский Н. И., (1915). Современное состояние вопроса о «Каменных бабах» или «Балбалах». Зап. Имп. Одесского Об-ва Истории и Древностей, т.32. (Отд. Оттиск). Одесса,

17. - Carter, T. H., (1970). “The stone spirits”. Expedition, 12(3): 22.

18. - Chernykh, E. N., (1992). Ancient metallurgy in the USSR: the early metal age. CUP Archive.

19. - Dark, K. R., (1995). Theoretical Archaeology. Translated by: Kamyar Abdi, Tehran: The University Publication Center.

20. - Darvill, T., (2008). Concise Oxford Dictionary of Archaeology. OUP Oxford.

21. - Ebtehaj, V., (2004). “The Study Iron Age Megalithic Graves Architecture Structure Case Study: Shahryri Site in Ardebil Province”. The Thesis Presented For Degree of Master In Archaeology, Dr. Alireza Hojabri Nobari, Department of Archaeology School of Humanities Tarbiat Modarres University, Tehran (Unpublished), (in Persian).

22. - Hejebrinobari A.; Khanali, H.; Yilmaz, A.; Mousavi Kouhpar, S. M. & Hajizade-Bastani, K., (2018). “Analysis and Investigation of Effective Geographical and Socio-Cultural Variables on Formation and Development of Shahr yeri”. MJSP, 22 (1): 1-21.

23. - Hohenegger, A., (1977). Form and sign about letters and symbols. Translated By Ali Solhjoo. Tehran: Printing and Publishing Company The Ministry of Culture and Islamic Guidance.

24. - Ibn Fadlan, A.-ibn A.-ibn R.-ibn H., (1966). The Travelogue. Translated by: Abolfazl Tabatabaei, First Edition. Tehran: Sharq Publications.

25. - Ingraham, M. L. & Summers, G., (1979). “Stelae and Settlements in the Meshkin Shahr Plain, Northeastern Azerbaijan, Iran”. Archäologische Mitteilungen aus Iran Berlin, 12: 67-102.

26. - Khanali, H., (2018). “A Cultural Analysis of Iran’s Northwest and the Caucasus Based on a Case Study of Human Sculptures from the Archaeological Studies of the Neyayeshgah-i Shahr yeri Complex in Ardabil Province”. Doctoral Dissertation in Archaeology, Advisor: Alireza Hajiberry Nobari, Tehran: Tarbiat Modares University (Unpublished), (in Persian).

27. - Nobari Hejebri, A., (2007). Preliminary Report of the First Chapter of archaeological excavation of Larijan Cemetery. Tehran: Iranian Center for Archaeological Research.

28. - Nobari Hejebri, A., (2010). Preliminary Report of the Third Chapter of archaeological excavation of Larijan Cemetery. Tehran: Iranian Center for Archaeological Research.

29. - Özfırat, A., (2002). “Yılı Hakkari Kazıları”. Kazı Sonuçları Toplantısı, 23-2: 297-306.

30. - Porfroj, A., (2007). “Revisiting the Iron Age in Northwestern Iran: A Case Study of the Shahriri Ardabil Complex and Satellite Fortresses”. Doctoral Dissertation in Archaeology, Advisor: Alireza Hajiberry Nobari, Tehran: Tarbiat Modares University (Unpublished), (in Persian).

31. - Rezaloo, R. & Khanali, H., (2016). “The Study of a Distinctive Middle-Bronze-Age Burial in Khanghah Gilavan Cemetery”. The International Journal of Humanities, 24(1): 75-89. DOR: 20.1001.1.25382640.2017.24.1.6.1

32. - Sarianidi, V., (2007). Necropolis of Gonur. Kapon editions.

33. - Schachner, A., (2001). “Zur Bildkunst des 2. Jahrtausends v. Chr. zwischen Kaspischem Meer und Van-See am Beispiel einer Stele im Museum von Astara (Azerbaycan)”. Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan, 33: 115-142.

34. - Schmidt, K., (2010). “Göbekli tepe - the stone age sanctuaries. new results of ongoing excavations with a special focus on sculptures and high reliefs”. Documenta Praehistorica, 37: 239-256.

35. - Sevin, V., (2005). Hakkâri taşları: çıplak savaşçıların gizemi. YKY.

36. - Seyed Mansour, S. S., (2006). Shahr-i Sokhta A large laboratory in a small desert. Cultural Heritage & Tourism of Shahr-i Sokhta

37. - Tabatabaei, S. J., (1976). Ancient Works of Azerbaijan. Volume Two, First Edition. Tehran: National Work Association Publications.

38. - Tahmasebi Zave, H. & Irvani Ghadim, F., (2016). “Commentary on the Similarities between objects of Bactria Margiana Archaeological Complex (BMAC) and Shahr-i Sokhta”. Bi-annual Journal of Restoration Science and Cultural Heritage, 7(4): 19-33.

39. - Tryjarski, E., (1971). “On the Archaeological Traces of Old Turks in Mongolia”. East and West, 21(1/2): 121-135.

40. - Vahdati, A. A. & Biscione, R., (2014). “Brief Report of the First Chapter of excavation in Chalo hill, Jaram Plain, North East of Iran”. Tehran: Research Institute of Cultural Heritage, Handicrafts & Tourism Publication. Reports of 3rd annual Symposium on the Iranian archeology, 320-324.

41. - Woolley, L., (1955). Alalakh: an account of the excavations at Tell Atchana in the Hatay, 1937-1949. (Vol. 18). Society of Antiquaries of London.

42. - Yilmaz, Ad., (2013). “Tebriz Azerbaycan Muzesinde Bulunan Balbal Formundaki Heykellerin Turk Tarihi AÇisindan Önemi”. Yuksek Lisans Tezi, Prof. Dr. Ahmet TaŞaĞIL, MİMAR SİNAN GÜZEL SANATLAR ÜNİVERSİTESİ, İstanbul.

43. - Yilmaz, An., (2003). “Türk dünyasında balbalların dağılımı”. Doktora TEZİ, Prof. Dr. Oktay Belli, İstanbul ÜNİVERSİTESİ, İstanbul.

44. - Эфендиев, Р. С. O., (1986). Каменная пластика Азербайджана. Ишыг, Баку.

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.