logo
سال 10، شماره 36 - ( 6-1405 )                   سال 10 شماره 36 صفحات 187-159 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.66224/PJAS.710.354.2

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Zarei M E, Keikha M. (2026). Research on the Real Identity of Bibidoost Hills of Sistan, Based on of Reading Ancient Sources and Study of Archaeological Findings with Emphasis on Pottery. Parseh J. Archaeol. Stud.. 10(36), 159-187. doi:10.66224/PJAS.710.354.2
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-710-fa.html
زارعی محمدابراهیم، کیخا محمد.(1405). پژوهشی در هویت واقعی سلسله تپه‌های بی‌بی‌دوست سیستان براساس خوانش منابع کهن و مطالعۀ یافته‌های باستان‌شناختی با تأکید برسفالینه‌ها مطالعات باستان‌شناسی پارسه 10 (36) :187-159 10.66224/PJAS.710.354.2

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-710-fa.html

پژوهشی در هویت واقعی سلسله تپه‌های بی‌بی‌دوست سیستان براساس خوانش منابع کهن و مطالعۀ یافته‌های باستان‌شناختی با تأکید برسفالینه‌ها
محمدابراهیم زارعی*1 ، محمد کیخا2
1- گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران (نویسندۀ مسئول). ، Me-zarei@basu.ac.ir
2- گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران.
چکیده:   (2418 مشاهده)
سلسله تپه‌های بی‌بی‌دوست در اطراف شهر بنجار از توابع بخش مرکزی شهرستان زابل در شمال استان سیستان‌وبلوچستان در امتداد کانال نیاتک در جهت شمال به جنوب واقع شده است. این سلسله تپه‌ها به‌دلیل برخورداری از حجم انبوه مواد فرهنگی، به‌خصوص نمونه‌های سفالین و مجاورت با محوطۀ زاهدان‌کهنه، دومین دارالحکومۀ سیستان در دوران اسلامی در مطالعات باستان‌شناسی و تاریخ سیستان، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده، بر همین‌اساس نیز با صدور مجوز از پژوهشکدۀ باستان‌شناسی در سال 1395ه‍.ش. مورد بررسی و گمانه‌زنی جهت تعیین عرصه و پیشنهاد حریم قرار گرفت2. در این بررسی تعداد 877 قطعه سفالینه مربوط به دوران اسلامی شناسایی، ثبت و مورد مطالعه قرار گرفت. نمونه‌های مذکور در چهار گروه: سفالینه‌های بدون لعاب ساده، بدون لعاب منقوش، لعاب‌دار ساده و لعاب‌دار منقوش قرار گرفتند. در این پژوهش تلاش شد تا ابتدا با مطالعۀ منابع کهن و پژوهش‌های باستان‌شناسی هویت واقعی سلسله تپه‌های بی‌بی‌دوست در شمال شهر زاهدان‌کهنه مشخص و سپس نمونه‌های سفالین گردآوری شده از سطح سلسله تپه‌های بی‌بی‌دوست برای گونه‌شناسی و تاریخ‌گذاری نسبی آن‌ها موردمطالعه قرار گیرد. نتایج حاصل از مطالعات انجام‌شده بیانگر این مهم است که سلسله تپه‌های بی‌بی‌دوست با توجه به قرارگیری در محدودۀ‌ و پیوستگی با ساختارهای محوطۀ زاهدان‌کهنه، بخشی از ربض دومین دارالحکومه سیستان باشد. نتایج مطالعۀ انجام‌شده بر روی سفالینه‌های آن نیز از تکنیک ساخت ظروف سفالی با کیفیت بالا در دوران اسلامی، در شمال دشت سیستان خبر می‌دهد. همچنین نتایج مطالعات به‌وضوح ارتباط فرهنگی این منطقه را با حوزه‌های بلوچستان ایران و افغانستان، خراسان بزرگ، کرمان، فلات‌مرکزی و مناطقی از آسیای میانه نشان می‌دهد. پژوهش حاضر بر آن است تا با انجام مطالعه علمی و روشمند، زمینه را جهت روشن نمودن بخشی از دوران اسلامی سرزمین سیستان فراهم‌آورد.  
 
واژه‌های کلیدی: سیستان، سلسله تپه‌های بی‌بی‌دوست، سفال دوران اسلامی، خوانش منابع کهن، مقایسۀ گونه‌شناختی.
متن کامل [PDF 2281 kb]   (381 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1402/12/7 | پذیرش: 1403/3/26 | انتشار: 1405/6/25
فهرست منابع
1. - ابن‌حوقل، (1345). صورهالارض. ترجمۀ جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
2. - اصطخری، ابواسحق ابراهیم، (1340). مسالک و ممالک. به اهتمام: ایرج افشار، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
3. - بارتولد، ویلهلم، (1377). جغرافیای تاریخی ایران. ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، مجموعۀ ادبی و تاریخی موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
4. - باسورث، ادموند کلیفورد، (1388). تاریخ سیستان از آمدن تازیان تا برآمدن دولت صفاریان. ترجمۀ حسن انوشه، چاپ سوم، مؤسسه امیرکبیر، تهران.
5. - بیانی، سوسن؛ و موسوی‌حاجی، سید رسول، (1381). تأملی در اثبات یک حقیقت مهم تاریخی: تغییر در دارالحکومه از زرنگ به شهر سیستان. مجله علمی و پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 52 (104): 527-546.
6. - پیری، محمد، (1389). تاریخ سیستان در عصر قاجار. سنبله، مشهد.
7. - تیت، جی، پی، (1362). سیستان، تاریخ، حدود و ثغور جغرافیایی، آثار باستانی و ذکر ساکنین آن. جلد دوم، به اهتمام: غلامعلی رییس الذاکرین، چاپ اول، زاهدان، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان سیستان‌وبلوچستان.
8. - جهانبانی، امان‌الله، (1338). سرگذشت بلوچستان و مرزهای آن. تهران: بی نا.
9. - جیهانی، ابوالقاسم، (1368). اشکال العالم. ترجمۀ علی بن عبدالسلام کاتب، با مقدمه و تعلیقات از: فیروز منصوری، چاپ اول، تهران: به نشر.
10. - دهمرده، برات، (1385). ملوک سیستان. جلد 1، تفتان، زاهدان.
11. - رضانژاد، حسین، (1380). «شناخت و معرفی سفال‌های ارگ تابران توس». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران (منتشر نشده).
12. - رضایی، عبدالعظیم، (1378). گنجینه تاریخ ایران. جلد 10، ایران و اسلام، اطلس، تهران.
13. - سایکس، سرپرسی، (1378). خاطرات سفر چهارم به ایران. در: جغرافیای تاریخی سیستان، (سفر با سفرنامه‌ها)، ترجمه و تدوین: حسن احمدی، تهران.
14. - سعادتیان، مجتبی، (1396). «گزارش خاک‌برداری قلعه رستم سیستان (احصاء خندق پیرامون و پی‌یابی و خواناسازی شاه‌نشین)». آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری سیستان‌وبلوچستان (منتشر نشده).
15. - سعادتیان، مجتبی، (1397). «گزارش تعیین عرصه و پیشنهاد حریم بندر تاریخی تیس شهرستان چابهار». آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری سیستان‌وبلوچستان (منتشر نشده).
16. - سیستانی، محمد اعظم، (1367). سیستان (سرزمین ماسه‌ها و هماسه‌ها). سیستان بعد از اسلام، جلد اول و دوم، کابل: آکادمی علوم و جمهوری افغانستان.
17. - صارمی نائینی، داوود، (1398). «گزارش حفاری قلعه محمد درویش سیستان». آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری سیستان‌وبلوچستان (منتشر نشده).
18. - قائینی، فرزانه، (1379). سفالینه‌های جرجان؛ موزۀ آبگینه و سفالینه‌های ایران. ترجمه: کلود کرباسی، چاپ اول، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور (پژوهشگاه).
19. - کریمی، فاطمه؛ کیانی، محمدیوسف، (1364). هنر سفالگری دوره اسلامی ایران. تهران: مرکز باستان‌شناسی ایران.
20. - کیخا، محمد، (1395). «گزارش تعیین عرصه و پیشنهاد حریم محوطۀ بی‌بی‌دوست بخش مرکزی شهرستان زابل». جلد سوم، محفوظ در آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری سیستان‌وبلوچستان (منتشر نشده).
21. - کیخا، محمد، (1398). «گزارش تعیین عرصه و پیشنهاد حریم محوطه‌های منطقه حوض‌دار شهرستان هامون». آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری سیستان‌وبلوچستان (منتشر نشده).
22. - گروبه، ارنست، (1384). سفال اسلامی. جلد هفتم از گزیدۀ 10 جلدی مجموعۀ هنر اسلامی گردآوری ناصر خلیلی، ترجمۀ فرناز حائری، تهران: کارنگ.
23. - گلداسمیت، فردریک، (1378). ایران شرقی، جغرافیای تاریخی سیستان (سفر با سفرنامه‌ها). جلد اول، ترجمه و تدوین: حسن احمدی، چاپ اول، تهران.
24. - لسترنج، گای، (1373). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمۀ محمود عرفان، چاپ چهارم، تهران، علمی و فرهنگی.
25. - لندور، هنری ساوج، (1378). جغرافیای تاریخی سیستان "سفر با سفرنامه‌ها". ترجمه و تدوین: حسن احمدی، تهران.
26. - مجتهدزاده، پیروز، (1378). امیران مرزدار و مرزهای خاوری ایران. ترجمۀ حمید رضا ملک محمدی نوری، شیرازه، تهران.
27. - مکماهون، هنری، (1378). نقشه‌برداری و اکتشافات جدید در سیستان و گزارشات حکمیت، جغرافیای تاریخی سیستان، سفر با سفرنامه‌ها. ترجمه و تدوین: حسن احمدی، تهران.
28. - ملک شاه حسین، (1383). احیاء الملوک. به اهتمام: منوچهر ستوده، چاپ دوم، تهران: علمی و فرهنگی.
29. - موسوی‌حاجی، سید رسول؛ و مهرآفرین رضا، (1388). «بررسی باستان‌شناختی پهن دشت سیستان (فاز 2)». 1387 جلد 16 تا 30، آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی سیستان‌وبلوچستان (منتشر نشده).
30. - موسوی‌حاجی، سید رسول، (1382). زاهدان کهنه شهری خفته در سیستان. مشهد: پاژ، پایگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری سیستان.
31. - موسوی‌حاجی، سید رسول؛ عطایی، مرتضی؛ و مهرآفرین، رضا، (1398). سفال دوران اسلامی سیستان. باستان‌شناسی هنر حوضۀ دلتای رودخانه هیرمند؛ با محوریت شهرسوخته از آغاز تا دوران اسلامی، به کوشش: سید منصور سید سجادی، فرهنگستان هنر، تهران.
32. - موسوی‌حاجی، سیدرسول؛ و عطایی، مرتضی، (1389). مطالعه مجموعه‌ای از نمونه‌های سفالین سیستان. چاپ اول، تهران: اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان سیستان‌وبلوچستان.
33. - موسوی‌حاجی، سیدرسول؛ توسلی، محمد مهدی؛ و شیرازی، روح‌الله، و زور، مریم، (1392). گونه‌شناختی و معرفی سفالینه‌های دوران اسلامی بلوچستان (مکران جنوبی). پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 3 (5): 121-140.
34. - ناشناس، (1387). تاریخ سیستان. به تصحیح: محمد تقی بهار (ملک الشعرا). معین، تهران.
35. - ناشناس، (1362). حدود العالم من المشرق الی المغرب. تصحیح: منوچهر ستوده، کتابخانۀ طهوری، تهران.
36. - نجارسلیقه، محمد، (1385). مکانیزم بارش در جنوب‌شرق کشور. پژوهش‌های جغرافیایی، 55: 13-17.
37. - هانتینگتون، السورث، (1378). کاسه ایران شرقی و سیستان، جغرافیای تاریخی سیستان، سفر با سفرنامه‌ها. ترجمه و تدوین: حسن احمدی، تهران.
38. - وحدتی، علی‌اکبر، (1389). پژوهش‌های باستان‌شناختی در شهر بلقیس (اسفراین کهن). چاپ اول، سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان خراسان شمالی.
39. - ییت، چارلز ادوارد، (1365). سفرنامه خراسان و سیستان. ترجمۀ قدرت الله زعفرانلو و مهرداد رهبری، یزدان.
41. - Anonymous, (1984). Hudood al-Alam from the East to the West. edited by Manouchehr Sotoudeh, Tahoori Library, Tehran (In Persian).
42. - Anonymous, (2008). History of Sistan. edited by Mohammad Taghi Bahar (King of Poets), Moin, Tehran (In Persian).
43. - Barthold, W., (1998). Historical Geography of Iran. translated by Homayoun Sanati-Zadeh, literary and historical collection of endowments of Dr. Mahmoud Afshar Yazdi (In Persian).
44. - Basworth, E. C., (2009). History of Sistan from the arrival of the Tazians to the rise of the Saffarid government. translated by Hassan Anousheh, third edition, Amir Kabir Institute, Tehran (In Persian).
45. - Bayani, S. & Mousavi Haji, S. R., (2002). Reflections on Proving an Important Historical Fact: A Change in the Government House from Zarang to Sistan. Scientific and Research Journal of the Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, 52 (104): 527-546 (In Persian).
46. - Blair, Sh. & Bloom, J., (2004). Decorative Arts. in: Islamic Art and Architecture, Markus Hattstein and Peter Delius (ed). Konemann, Italy: 118-123.
47. - Dehmardeh, B., (2006). Moluk Sistan. Volume 1, Taftan, Zahedan (In Persian).
48. - Dupree, L., (1958). Shamshir Ghar, Historic Cave site in Kandahar province Afghanestan. Anthropological papers of the American Museum of Natural History, 46, part 1.
49. - Fairservis, W. A. jr., (1961). Archaeological studies in the Sistan Basin of southwestern Afghanistan and Eastern Iran. Anthropological Paper of the American Museum of Natural History, 48, Part. 1, New York: 9-127.
50. - Fehervari, G., (2000). Ceramics of The Islamic Word In The Tareq Rajab Museum. London, (LB Tauris Publishers).
51. - Ghaeni, F., (2001). Jorjan pottery; Museum of Glass and Pottery of Iran. translated by Claude Karbasi, first edition, Tehran, Cultural Heritage Organization (Research Institute) (In Persian).
52. - Glombek, L., Mson, R. & Bailey, G., (1996). Tamerlanenes Tableware, A new Approach to the Chinoiserie Ceramics of Fifteenth and Sixteenth Century Iran. Mazda publisher in association with Royal Ontario Museum.
53. - Goldsmith, F., (1999). Eastern Iran, Historical Geography of Sistan (Travel with Travelogues). Volume one, translated and edited by Hassan Ahmadi, first edition, Tehran (In Persian).
54. - Grube, E. J., (1994). Cobalt And Luster, The First Centuries of Islamic Pottery. Published In The United State, By The Nour Foundation In Aaaociation with Azi Muth Editions and Oxford University Press Inc, New York.
55. - Grubeh, E., (2005). Islamic Pottery. Volume 7 of a ten-volume selection of Islamic art collected by Nasser Khalili; Translated by Farnaz Haeri, Tehran: Carang (In Persian).
56. - Hall, A. R., (1934). A New Collection of Islamic Pottery. Bulletin of the Museum of Fine Arts, 32 (192): 58-67.
57. - Hoddon, R. A. W., (2011a). “Fourteenth Century Fine Glazed Wares Produced in the Iranian World, And Comparison Eith Contemporary Ones from the Golden Horde and Mamluk Syria/Egypt”. 2 Vols., Ph.D Theses. Department of Art and Archaeology, School of Oriental and African Studies, University of London.
58. - Huntington, Al-S., (1999). The Bow of Eastern Iran and Sistan, Historical Geography of Sistan, Travel with Travelogues. translated and edited by: Hassan Ahmadi, Tehran (In Persian).
59. - Ibn Hawqal, (1967). Surat Al-Arz. translated by Jafar Shoaar, Tehran: Iranian Culture Foundation.
60. - Istakhri, Abu-I. I., (1962). Masalek va Mamalek. by Iraj Afshar, book translation and publishing company (In Persian).
61. - Jahanbani, A., (1960). History of Balochistan and its borders. Tehran: Bina (In Persian).
62. - Jeyhani, A., (1989). The Forms of the World. translated by Ali ibn Abd al-Salam Katib, with introduction and comments by Firooz Mansouri, first edition, Tehran, published (In Persian).
63. - Karimi, F. & Kiani, M. Y., (1985). The Art of Pottery of the Islamic Period of Iran. Tehran: Archaeological Center of Iran (In Persian).
64. - Keikha, M., (2019). “Report on the determination of the area and the proposal for the protection of the sites of the historical Hozdar region in Hamoon County”. Archives of the General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Sistan and Baluchestan (In Persian).
65. - Keikha, M., Bakhtiari, S., Bakhtiari, S. & Nasiripour, Y., (2024). Investigating the cultural interactions between Iran and China in the Safavid period (case study: Blue and White Pottery from Howzdaar city, Sistan). Journal of Sistan and Baluchistan Studies, 4 (1): 39-49.
66. - Kiekha, M., (2016). “Report on determining the area and proposing the privacy of Bibi Doost area in the central part of Zabol city”. Volume 3, Archives of the General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Sistan and Baluchestan (In Persian).
67. - Landor, H. S., (1999). Historical Geography of Sistan "Journey with Travelogues". translated and edited by Hassan Ahmadi, Tehran (In Persian).
68. - Lestering, G., (1995). Historical Geography of the Eastern Caliphate. translated by: Mahmoud Erfan, fourth edition, Tehran, scientific and cultural (In Persian).
69. - Malek Shah Hossein, (2004). Revival of the Kings. by Manouchehr Sotoudeh, Second Edition, Tehran: Scientific and Cultural (In Persian).
70. - McMahoon, H., (1999). Surveying and New Discoveries in Sistan and Arbitration Reports, Historical Geography of Sistan, Travel with Travelogues. translated and edited by Hassan Ahmadi, Tehran (In Persian).
71. - Mojtahedzadeh, P.z, (1999). Border Amirs and Eastern Borders of Iran. translated by: Hamid Reza Malek Mohammadi Nouri, Shirazeh, Tehran(In Persian).
72. - Mousavi Haji, S. R., Tavassoli, M. M., Shirazi, R. & Zour, M., (2013). Typology and introduction of pottery of the Islamic period of Baluchistan (southern Makran).Archaeological Research of Iran, 3 (5): 121-140 (In Persian).
73. - Mousavi Haji, S. R. & Mehr Afarin, R., (2009). “Archaeological Survey of the Sistan Wide Plain (Phase 2)”. 2008 Volumes 16 to 30, Archives of the General Directorate of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts of Sistan and Baluchestan (In Persian).
74. - Mousavi Haji, S. R., (2003). Zahedan, a dormant old city in Sistan. Mashhad: Page, Sistan Cultural Heritage and Tourism Center (In Persian).
75. - Mousavi Haji, S. R., Ataei, M. & Mehrafarin, R., (2020). Pottery of the Islamic era of Sistan, archeology of the art of the Helmand River Delta. With the focus on the burnt city from the beginning to the Islamic era, by Seyed Mansour Seyed Sajjadi, Academy of Arts, Tehran (In Persian).
76. - Mousavi Haji, S. R. & Ataei, M., (2010). A Study of a Collection of Sistan Pottery Samples. First Edition, Tehran, General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Sistan and Baluchestan Province (In Persian).
77. - Najjar Saliqeh, M., (2006). Precipitation mechanism in the southeast of the country. Geographical Research, 55: 13-17 (In Persian).
78. - Piri, M., (2010). History of Sistan in the Qajar era. Sanbaleh, Mashhad (In Persian).
79. - Rezaei, A., (1999). The Treasure of Iranian History. Volume 10, Iran and Islam, Atlas, Tehran.
80. - Rezanejad, H., (2001). “Recognition and introduction of the pottery of Tabaran Toos citadel”, Master Thesis in Archeology, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran (In Persian).
81. - Rowland, B. & Rice, F. M., (1971). Art in Afghanistan: Objects from the Kabul Museum. The Penguin Press, London.
82. - Saadatian, M., (2017). “Report on the excavation of Rostam Castle in Sistan (counting the moat around and finding and reading Shah-Nashin)”. Archives of the General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Sistan and Baluchestan (In Persian).
83. - Saremi Naeini, D., (2020). “Excavation report of Mohammad Darvish Castle in Sistan”. Archives of the General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Sistan and Baluchestan (In Persian).
84. - Sistani, Mohammad Azam, (1988). Sistan (Land of Sands and Hemispheres). Sistan after Islam, Volumes I and II, Kabul, Academy of Sciences and the Republic of Afghanistan (In Persian).
85. - Sykes, S., (1999). Memoirs of the Fourth Trip to Iran; In: Historical Geography of Sistan, (Travel with Travelogues). translated and edited by Hassan Ahmadi, Tehran (In Persian).
86. - Tate, J. P., (1984). Sistan, history, geographical boundaries, antiquities and mention of its inhabitants. Volume 2, by Gholam Ali Rais Al-Dhakerin, first edition, Zahedan, General Directorate of Islamic Culture and Guidance of Sistan and Baluchestan Province (In Persian).
87. - Vahdati, A. A., (2010). Archaeological Research in the city of Belqis (ancient Esfarayen). first edition, Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of North Khorasan Province (In Persian).
88. - Wilkinson, Ch. K., (1963). Iranian Ceramics. Asia House Gallery, New York.
89. - Wilkinson, Ch. K., (1973). Nishapur: Pottery of the Early Islamic Period. the Metropolitan Museum of Art, New York.
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.