logo
سال 6، شماره 21 - ( 9-1401 )                   سال 6 شماره 21 صفحات 216-189 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.30699/PJAS.6.21.189
‎ 20.1001.1.26455048.1401.6.21.8.5

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Moloodi Arani A. (2022). A Study of the Pictorial Narrative of Faridun’s Triumph over Zahhak as a Narrative Independent of Firdowsi’s Shahname, in the Material Culture from the 12th Through the 14th Century Century. Parseh J Archaeol Stud. 6(21), : 8 doi:10.30699/PJAS.6.21.189
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-615-fa.html
مولودی آرانی علی.(1401). بررسی الگوی تصویری «پیروزی فریدون بر ضحاک» به‌عنوان روایتی مستقل از شاهنامۀ فردوسی در مواد فرهنگی سده‌های ششم تا هشتم هجری‌قمری مطالعات باستان‌شناسی پارسه 6 (21) :216-189 10.30699/PJAS.6.21.189

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-615-fa.html

بررسی الگوی تصویری «پیروزی فریدون بر ضحاک» به‌عنوان روایتی مستقل از شاهنامۀ فردوسی در مواد فرهنگی سده‌های ششم تا هشتم هجری‌قمری
علی مولودی آرانی*
دکترای باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. ، alimoloodi68@gmail.com
چکیده:   (1960 مشاهده)
ازجمله مضامین پرکاربرد در مواد فرهنگی سده‌های ششم تا هشتم هجری‌قمری1 نقوشی است که روایتگر داستانی مشخص هستند که می‌توان آن‌ها را در قالب «نقوش روایی» تعریف و تقسیم‌بندی کرد. روایت تصویری پیروزی فریدون بر ضحاک یکی از این نقوش روایی است که بی‌درنگ ذهن مخاطب را به روایت مشهور سرانجام ضحاک در شاهنامۀ فردوسی سوق می‌دهد. در غالب پژوهش‌ها این روایت تصویری به‌عنوان یکی از «نقوش شاهنامه‌ای» موردتوجه قرار گرفته است. تردید اصلی نگارنده از همین‌جا آغاز شده و مسألۀ بنیادین پژوهش را بر این پرسش پایه‌ریزی کرده که، میزان وابستگی و پیوستگی این روایت تصویری به روایت فردوسی تا چه اندازه است؟ برای رسیدن به پاسخی مطلوب به این پرسش اساسی، دو گونه مواد مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته‌اند؛ روایت‌های تصویری و روایت‌های نوشتاری. بدین‌منظور در گام نخست، تمام نگاره‌های مواد باستان‌شناختی سده‌های ششم تا هشتم هجری‌قمری که نمایشگر این روایت هستند، با جزئیات کامل توصیف شده‌ است. نشانگان هویت‌بخش تکرارشوندۀ شخصیت‌های اصلی در این نگاره‌ها الگوی مشخصی را سامان می‌دهد که در این پژوهش تحت قالب الگوی تصویری «گاوسوار گرزدار» تعریف شده است. در گام دوم، روایت تصویری پیروزی فریدون بر ضحاک با روایت نوشتاری شاهنامۀ فردوسی و سپس دیگر منابع تاریخی مورد سنجش و مقایسه قرار گرفته است؛ هرچند مواد اصلی مورد بررسی در این پژوهش نگاره‌های مستقل از متن (به دیگر سخن نگاره‌هایی که نوشتاری آن‌ها را توضیح نمی‌دهد) است، اما برای ارائه تحلیلی جامع‌تر، نخستین نسخه‌های مصور شناخته‌شدۀ شاهنامۀ فردوسی نیز مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته است. نگارنده در پایان با کنار هم نهادن استناد‌های تصویری و نوشتاری، انگارۀ شاهنامه‌ای بودن روایت تصویری پیروزی فریدون بر ضحاک در مواد فرهنگی سده‌های ششم تا هشتم هجری‌قمری را رد کرده و این الگوی تصویری را شمایلی خودبسنده و متمایز از روایت شاهنامۀ فردوسی معرفی کرده است. 
شماره‌ی مقاله: 8
واژه‌های کلیدی: فریدون، روایت، شمایل، شاهنامۀ فردوسی، گاوسوار.
متن کامل [PDF 1391 kb]   (665 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1400/5/9 | پذیرش: 1400/8/23 | انتشار: 1401/9/10
فهرست منابع
1. - ابن‌اثیر، عزالدین علی، (1349). کامل، اخبار ایران. ترجمۀ محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: دانشگاه تهران.
2. - ابن‌اسفندیار، بهاءالدین محمد بن‌ حسن، (1320). تاریخ طبرستان. به‌تصحیح: عباس اقبال‌آشتیانی، به‌اهتمام: محمد رمضانی، جلد دوم، تهران: کلالۀ خاور.
3. - ابن‌بلخی، (1363). فارس‌نامه. به‌اهتمام: گای لسترنج و آلن نیکسون، چاپ دوم، تهران: دنیای کتاب.
4. - ابن‌فقیه همدانی، ابوبکر، (1264). مختصر کتاب البلدان. به‌کوشش: یان دخویه، لیدن: بریل.
5. - بلعمی، محمد بن‌‌ محمد، (1341). تاریخ بلعمی. به‌تصحیح: محمدتقی بهار، به‌کوشش: محمد‌پروین گنابادی، تهران: اداره کل نگارش وزارت فرهنگ.
6. - بناکتی، داوود بن محمد، (1348). تاریخ بناکتی. به‌کوشش: جعفر شعار، تهران: انجمن آثار ملی.
7. - بیرونی، ابوریحان، (۱۳۷۷). آثار‌الباقیه. ترجمۀ اکبر داناسرشت، چاپ چهارم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
8. - ثعالبی، ابومنصور محمد بن عبدالملک، (1368). تاریخ ثعالبی: مشهور به غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم. ترجمۀ محمد فضایلی، تهران: نقره.
9. - تاریخ سیستان، (1314). تصحیح محمدتقی بهار. تهران: مؤسسۀ خاور.
10. - خیام، عمر بن ‌ابراهیم، (1330). نوروزنامه. تصحیح: مجتبی مینوی، به‌اهتمام: سیدعبدالرحیم خلخالی، تهران: کتابخانه کاوه.
11. - دینوری، احمد بن داوود، (1346). اخبارالطوال. ترجمۀ صادق نشأت، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
12. - روایت پهلوی، متنی به زبان فارسی میانه، (1367). ترجمۀ مهشید میرفخرایی، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
13. - زند بهمن یسن، (1370). ترجمۀ محمدتقی راشد‌محصل، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
14. - شایست ناشایست، (1369). ترجمۀ کتایون مزداپور، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
15. - طبری، محمد ‌بن ‌جریر، (1339). ترجمۀ تفسیر طبری. به‌اهتمام: حبیب‌الله یغمایی، تهران: دانشگاه تهران.
16. - طبری، محمد ‌بن‌ جریر، (1352). تاریخ طبری (تاریخ‌الرسل و الملوک). ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
17. - فردوسی، ابوالقاسم، (1366). شاهنامه. دفتر یکم، تصحیح: جلال خالقی‌مطلق، زیرنظر: احسان یارشاطر، کالیفرنیا: Bibliotheca Persica.
18. - فرنبغ دادگی، (1369). بندهش. گزارندۀ مهرداد بهار، تهران: انتشارات توس.
19. - گردیزی، عبدالحیّ بن‌ ضحاک، (1363). زین‌الاخبار. به‌اهتمام: عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
20. - مجمل‌التواریخ و القص. (1318). تصحیح: محمدتقی بهار، تهران: کلالۀ خاور.
21. - مرعشی، سید ظهیرالدین، (1345). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران. به‌کوشش: محمدحسین تسبیحی، تهران: شرق.
22. - مسعودی، علی‌بن حسین، (1344). مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
23. - مسعودی، علی بن‌حسین، (1381). التنبیه و الاشراف. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
24. - مقدسی، مطهر بن طاهر، (1386). آفرینش و تاریخ. ترجمۀ محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه.
25. - آیدنلو، سجاد، (1388). «نکته‌هایی از روایات پایان کار ضحاک». کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی، 18: 48-9.
26. - آدامووا، آدل تیگرانوا؛ و گیوزالیان، لئون تیگرانویچ، (1386). نگاره‌های شاهنامه. ترجمۀ زهره فیضی، تهران: فرهنگستان هنر.
27. - اکبری‌مفاخر، آرش، (1395). «شاه گاوسوار». پژوهش‌نامه ادب حماسی، 12، (21): 42-13.
28. - اولد، سیلویا، (1388). «شخصیت‌هایی خارج از متن: تاس موزه ویکتوریا و آلبرت». در: رابرت هیلن‌براند، زبان تصویری شاهنامه، ترجمۀ سیدداود طبائی، تهران: فرهنگستان هنر: 216-178.
29. - باقری، مهری، (1368). «اژدهای در بند». آینده، 15 (1 و 2): 19-12.
30. - بویس، مری، (1376). تاریخ کیش زرتشت. ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، چاپ دوم، تهران: نشر توس.
31. - سرکاراتی، بهمن، (1393 الف). «بنیان اساطیری حماسه ملی ایران». در: سایه‌های شکارشده، چاپ دوم، تهران: انتشارات طهوری،
32. - سرکاراتی، بهمن، (1393 ب). «پهلوان اژدرکش در اساطیر و حماسه ایران». در: سایه‌های شکارشده، تهران: انتشارات طهوری،
33. - عرب‌بیگی، ابوالفضل، (1396). «تحلیلی بر تصاویر پیروزی فریدون بر ضحاک در سفالینه‌های ایران، سده-های ششم و هفتم هجری قمری». هنرهای صناعی ایران، 1: 32-21.
34. - متینی، جلال، (1364). «روایات مختلف درباره دوران کودکی و نوجوانی فریدون». ایران‌نامه، 4 (1): 132-87.
35. - مختاریان، بهار، (1392). درآمدی بر ساختار اسطوره‌ای شاهنامه. چاپ دوم، تهران: انتشارات آگه.
36. - مولایی، چنگیز، (1387). «راز بندی شدن ضحاک در سنت‌های دینی و حماسی ایران». در: جشن‌نامه استاد اسماعیل سعادت، زیر نظر: حسن حبیبی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی: 485-471.
38. - Adamova, A. T. & Leon T. G., (2007). Shahname’s Painting. Zahra Feizi (Trans.), Tehran: Frhangestan-e Honar.
39. - Akbari-e Mfakher, A., (2016). “Shah-e gav-savar (The Bull-riding king)”. Pazhuheshname-ye Adab-e Hemasi, 12 (21): 13-42.
40. - Arab-beigi, A., (2017). “Tahlili bar Tasavir-e Piruzi-e Fereydoun bar Zahhak dar sofalinehay-e Iran, Sadde-ha-ye Sheshom va Haftom Hegri-e ghamari (An analysis of picture of Victory of Faridun over Zahhak in Iranian Potteries, 11 and 12th cneturies A. D.)”. Honarha-ye Sena’I Iran, 1: 21-32.
41. - Aydenlu, S., (2009). “Nokte-hayi az revayat-e payan-e Kar-e Zahhak (Some points about the end of Zahhak)”. Kavoshname-ye Zaban and Adabiat-e Farsi, 118: 9-48.
42. - Bal’ami, M. M., (1962). Tarikh-e Bal’ami (History by Bal’ami). Mohammad Taqi Bahr, Mohammad Parvin Gonababdi (Eds.), Tehran: Edare-ye koll-e Negaresh-e Vezarate-e Farhang.
43. - Banakati, D. M., (1969). Tarikh-e Banakati (History by Banakati). Ja’far-e She’ar, Tehran: Anjoman-e Athar-e Melli.
44. - Baqeri, M., (1989). “Ezhdehay-e Dar band (Captured Dragon)”. Ayande, 15 (1-2): 12-19.
45. - Biruni, A., (1998). Athar- albaqia. Akbar Dana Seresht (Trans.), Tehran: Amir Kabir.
46. - Boyce, M., (1998). Tarikh-e Kish-e Zardosht (History of Zoroastrianism). Homayoun San’ati Zade (Trans.), Tehran: Tus.
47. - Christensen, A., (1941). Essai sur la Demonologie Iranienne. Kobenhavn.
48. - Dinvari, A. D., (1985). Akhbar at-teval. Sadeg Nash’at (trans.), Tehran: Bonyad-e Farhang-e Iran.
49. - Faranbaq Dadagi, (1990). Bondahish. Mohammad Bahar (Trans.), Tehran: Tus.
50. - Firdowsi, A., (1987). Shaname (The Book of Kings). First part, Jalal-e Khlaeqi motlaq and Ehsan Yarshater (Eds.), California: Biblitheca Persica.
51. - Gardizi, A. Z., (1984). Zin al-Akhbar. Abdolhay Habibi (Ed.), Tehran: Donyay-e Ketab.
52. - Grube, E. J., (1976). Islamic Pottery of the Eighth to the Fifteenth Century in the Keir Collection. London.
53. - Ibn-e Athir, E., (1970). Kamel, akhbar- Iran (parts about Iran from Ibn-e Athir Al-kamel). Mohammad Ibrahim Bastani- Parizi (Trans.). Tehran: University of Tehran.
54. - Ibn-e Balkhi, (1984). Farsname (Description of Fars). Guy Lestrange and Allen Nickson (Eds.), Tehran: Donyay-e Ketab.
55. - Ibn-e Faqih-e Hamdani, (1884). Mokhtasar-e Ketab-e Alboldan (Summary of the Alboldan). Jan de Goeje (Ed.), Leiden: Brill.
56. - Ibn-e Isfandiyar, M. H., (1941). Tarkh-e Tabaristan (History of Tabaristan). Abbas eqbal-e Ashtiani and Mohammad Ramazani (Eds.), Vol. 2, Tehran: Kelale-ye Khavar.
57. - Khayyam, O. I., (1951). Nouruzname. Mojtaba Minavi and Abdorrahim Khalkhali (Ed.), Tehran: Ketabkhane-ye Kave.
58. - Komaroff, L., (20002). “The transmission and dissemination of a new visual language”. in: Linda Komaroff and Stefano Carboni (eds), The Legacy of Genghis Khan: Courtly Art and Culture in Western Asia, New York: Metropolitan Museum of Art: 168-196.
59. - Mar’ashi, S. Z., (1966). Tarikh-e Tabaristan va Royan va Mazandaran (History of Tabaristan and Royan and Mazandaran). Mohammad Hossein Tasbihi (Trans.), Tehran: Sahrgh.
60. - Mas’udi, A. H., (1965). Moruj al-dhahab and Ma’aden al-jowhar. Abolqasem Payande (Trans.), Tehran: Bongah-e Tarjome and Nashr-e Ketab.
61. - Mas’udi, A. H., (2002). At-Tanbi vae-Eshraf. Abolqasem Payande (Trans.), Tehran: Tehran: Sherkat-e Entesahrat-e Elmi va Farhangi.
62. - Matini, J., (1985). “Revayat-e Mokhtalef darbarye Kudaki va Nojavani Fereydoun (Different Stories about Faridun’s Childhood)”. Iranname, 4 (1): 87-132.
63. - Melikian-Chirvani, A. S., (1982). Islamic Metalwork from the Iranian world. 8th-18th centuries, London: HMSO.
64. - Mojmal al-Tavarikh va al-Qesas, (1939). Mohammad Taqi Bahar (Ed.) Tehran: Kelale-ye Khavar.
65. - Mokhtarian, B., (2013). Daramadi bar Sakhtar-e Asatiri-e Shahname (An introduction to the mythical Structure of the Book of kings). Tehran: Agah.
66. - Molayi, Ch., (2009). “Razbandi Shoda-ne Zahhak dar Sonnat-ha-ye Dini va Hemasi-e Iran (Codifying Zahhak in the Iranian religious and epic traditions)”. in: Hassan Habibi’s (Ed.) Jashnname-ye Ostad Esmaeil-e Sa’adat, Tehran: Farhangestan-e Zaban va Adab-e Farsi: 471-485
67. - Moqaddasi, M. T., (2007). Afarinehs va Tarikh (Creation and History). Mohammed Reza Shafi’I Kadkani (Trans.), Tehran: Agah.
68. - O'Kane, B., (2016). “The Great Jalayirid Shāhnāma”. in: The Diez Albums: Contexts and Contents, Julia Gonnella and Friederike Weis and Christoph Rauch (eds.), Leiden: Brill, pp: 469-484.
69. - Ould, S., (2010). “Shakhsiyat-hayi kharedj az matn: Tas-e Muze-ye Victoria and Albert (Characters out of the Text: Basin of Victoria and Albert Museum)”. in: Robert Hillenbrand’s (Ed.) Shahname: The Visual Language of the Persian Book of Kings, Seyyed Davoud Tabatabaei (Trans.), Tehran: Farhangestan-e Honar: 216-187.
70. - Read, Ch. H., (introduction) (1907). Exhibition of the Faience of Persia and the Nearer East. exhibition catalogue, Burlington Fine Arts Club, London.
71. - Revayat-e Pahlavi, a text written in middle Persian, (1988). Mahshid Mirfakhrayi. (trans.), Tehran: Moassese-ye Motale’at va tahqiqat-e farhangi.
72. - Roxburgh, D. J., (1996). “Our works Point to Us: Album Making, Collecting, and Art (1427-1565) under the Timurids and Safavids”. 3 vols, in 2. Ph.D. diss., University of Pennsylvania, Microfilm, Ann Arbor: University Microfilms.
73. - Sarkarati, B., (2014a). “Bonyan-e Astiri-e Hemase- ye Melli-e Iran (mythical basis of the Iranian national Epic)”. in: Saye-ha-ye Shkarshdo, Tehran: Tahuri.
74. - Sarkarati, B., (2014a). “Pahlavan-e Ezhdeha Kosh dar Asatir va Hemsae-ye-ey Iran (Dragon Salayer in Iranian myths and epics)”. in: Saye-ha-ye Shkarshdo, Tehran: Tahuri.
75. - Shayest Nashayest, (1990). Katayoun Mazdapou. (Trans.), Tehran: Moassese-ye Motale’at va tahqiqat-e farhangi.
76. - Simpson, M. Sh., (1979). The Illustration of an Epic: The Earliest Shahnama Manuscripts. New York.
77. - Simpson, M. Sh., (1985). “Narrative Allusion and Metaphor in the Decoration of Medieval Islamic Objects”. in: Herbert L. Kessler and Marianna Shreve Simpson, eds., Studies in the History of Art 16: Pictorial Narrative in Antiquity and the Middle Ages, Washington, D.C.: 131-49.
78. - Tabari, M. J., (1960). Tarjome-ye Tafsir-e Tabari (Translation of Tabari’s Tafsir). Habib-allah Yaghmayi (Ed.), Tehran: University of Terhan.
79. - Tabari, M. J., (1973). Tarikh-e Tabari (History by Tabari). Abo-lqasem Payande (Trans.), Tehran: Bonyad-e Farhang-e Iran.
80. - Tarikh-e Sistan (History of Sistan), (1935). Mohammad Taqi Bahar (Ed.). Tehran: Moasseseye-e Khavar.
81. - Tha’alabi, M. A., (1989). Tarikh-e Tha’alabi (Histiry by Tha’alabi). Mohammad Fazayeli, Tehran: Noqre.
82. - Zan vahuman Yasan, (1991). Mohammad Taqi Rashed Mohassael (Trans.), Tehran: Moassese-ye Motale’at va tahqiqat-e farhangi.
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.