سال 6، شماره 20 - ( 6-1401 )
سال 6 شماره 20 صفحات 326-293 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Nazari Arshad R, Karimian H, Talebian M, Neyestani J. (2022). Restoring the Spatial Structure of the City of Hamedan in the Qajar Period by Relying on Written Sources, Architectural Works and Archaeological Evidence. Parseh J Archaeol Stud. 6(20), 293-326. doi:10.30699/PJAS.6.20.293
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-427-fa.html
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-427-fa.html
نظریارشد رضا، کریمیان حسن، طالبیان محمدحسن، نیستانی جواد.(1401). بازیابی ساختار فضایی شهر همدان در دورۀ قاجار با اتکاء به منابع مکتوب، آثار معماری و شواهد باستانشناسانه مطالعات باستانشناسی پارسه 6 (20) :326-293 10.30699/PJAS.6.20.293
رضا نظریارشد*1 
، حسن کریمیان2 ، محمدحسن طالبیان3 ، جواد نیستانی4
، حسن کریمیان2 ، محمدحسن طالبیان3 ، جواد نیستانی4
1- دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران. ، rnazariarshad@ut.ac.ir
2- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران
3- دانشیار گروه معماری، پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران، تهران، ایران.
4- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه تربیتمدرس، تهران، ایران.
2- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران
3- دانشیار گروه معماری، پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران، تهران، ایران.
4- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه تربیتمدرس، تهران، ایران.
چکیده: (2721 مشاهده)
با وجود اهمیت، جایگاه و نقش والای شهر همدان در تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران در عصر قاجار، مطالعات هدفمندی که سازمان فضایی و ساختار اجتماعی این شهر را در آن دوره مشخص کند به انجام نرسیده و پرسشهای فراوانی درخصوص چگونگی تحولات بافت تاریخی آن بیپاسخ باقیمانده است. پژوهش حاضر در پی آن است که با اتکاء به منابع مکتوب، آثار معماری و شواهد باستانشناسانه به پرسشهایی درخصوص تحول و توسعۀ ساختار فضایی شهر همدان در عهد قاجار پاسخ گوید. در نیل به این هدف، تلاش شده ضمن بهرهبرداری از کلیۀ منابع مکتوب مرتبط با این شهر در دورۀ مذکور تحولات بافت شهری و ویژگیهای ساختاری فضاهای آن مشخص و عوامل اثرگذار بر رشد و توسعۀ شهر در این دوران مشخص شود. دستاورد این پژوهش، روشن ساخت که همدان بهواسطۀ پیشینۀ کهن، موقعیت خاص جغرافیایی، بهرهمندی از قابلیتهای زیستمحیطی مناسب ازقبیل منابع آب فراوان و نیز بهدلیل قرارگیری در مسیر راههای مهم تجاری-زیارتی در دورۀ قاجار، ازجمله شهرهایی بوده که اهمیت و جایگاه اجتماعی و اقتصادی شایستهای کسب کرده و جمعیت بالنسبۀ زیادی را در خود جای داده و توجه گروههای مختلف اجتماعی، بهویژه بازرگانان را به خود جلب کرده است؛ بدینترتیب شرایط مناسبی جهت احداث و پیدایی آثار و یادمانهای متعدد معماری با کارکردهای مختلف (تأسیسات دفاعی، محلههای مسکونی، میادین و میدانچهها، بازار و کاروانسراها، مساجد، مدارس، حمامها، کلیساها و...) بهوجود آمده و فضای شهری، بهویژه به جوانب جنوب و جنوبشرق توسعه و گسترش چشمگیر یافته است.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
تخصصی باستانشناسی
دریافت: 1399/7/14 | پذیرش: 1399/11/10 | انتشار: 1401/6/10
دریافت: 1399/7/14 | پذیرش: 1399/11/10 | انتشار: 1401/6/10
فهرست منابع
1. - آژنگ، نصرالله، (1387). «چمنهای محلات همدان (کارکرد اجتماعی آنها)». نشریۀ فرهنگ مردم، 26: 84-85.
2. - ادیبالملک، عبدالعلی، (1364). سفرنامه به عتبات (دلیلالزایرین). تصحیح: مسعود گلزاری، تهران: دادجو.
3. - اذکایی، پرویز، (1380). همداننامه (بیست گفتار دربارۀ مادستان). همدان: مادستان.
4. - اولیویه، گیومآنتوان، (1371). سفرنامه (تاریخ اجتماعی-اقتصادی ایران در دوران آغازین عصر قاجاریه). ترجمۀ محمدطاهرمیرزا، تصحیح و حواشی: غلامرضا وهرام، تهران: اطلاعات.
5. - بارتلد، ویلهلم، (1377). جغرافیای تاریخی ایران. ترجمۀ همایون صنعتیزاده، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشاریزدی.
6. - باکینگهام، جیمز، (1380). «سفرنامه». ترجمه: منیژه اذکایی، در: همداننامه (بیست گفتار دربارۀ مادستان)، پرویز اذکایی، همدان: مادستان.
7. - بروگش، هاینریشکارل، (1389). سفری به دربار سلطان صاحبقران. ترجمۀ محمدحسین کردبچه، تهران: اطلاعات.
8. - بیگلری، اسفندیار، (1355). «بازارهای ایران». هنر و مردم، 162: 61-62.
9. - پیری، سعید؛ و افشاریآزاد، سمیه، (1395). «مطالعۀ کاروانسراهای درونشهری دورۀ قاجار: نمونۀ موردی کاروانسرای حاج صفرخان». پژوهشهای باستانشناسی ایران، 11 (6): 207-221.
10. - تقوینژاددیلمی، محمدرضا، (1386). معماری، شهرسازی و شهرنشینی ایران در گذر زمان. تهران: انتشارات یساولی.
11. - توسلی، محمود، (1365). «شهرهای کویری». در نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، بهکوشش: محمدیوسف کیانی، تهران: جهاد دانشگاهی.
12. - توسلی، محمود؛ و بنیادی، ناصر، (1386). طراحی فضای شهری: فضاهای شهری و جایگاه آنها در زندگی و سیمای شهری. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.
13. - ثواقب، جهانبخش؛ هادی، معصومه؛ و مشکانی، لیلا، (1397). «ساختار کالبدی فضایی شهر ایرانی عصر ناصری از منظر سیاحان غربی». تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، 9 (32): 148-123.
14. - جکسن، آبراهامولنتاین، (1387). سفرنامه: ایران در گذشته و حال. ترجمۀ منوچهر امیری و فریدون بدرهای، تهران: علمی و فرهنگی.
15. - چریکف، مسیو، (1379). سیاحتنامه. ترجمۀ آبکار مسیحی، بهکوشش: علیاصغر عمران، تهران: امیرکبیر.
16. - حجاریان، رویا، (1393). «مطالعۀ شیوههای بناسازی همدان در دوران قاجار و پهلوی اول با تأکید بر فضاهای ورودی». پایاننامۀ کارشناسیارشد باستانشناسی، دانشگاه تربیتمدرس (منتشرنشده).
17. - رمضانی، ارغوان، (1393). «بررسی مؤلفههای حس تعلق مکان در محلات قدیمی و طراحی حوزۀ مورد مطالعه، نمونۀ موردی: محله کلپا همدان». پایاننامۀ کارشناسیارشد طراحی شهری، دانشگاه هنر تهران (منتشرنشده).
18. - زارعی، محمدابراهیم، (1390). «ساختار کالبدی-فضایی شهر همدان از آغاز دورۀ اسلامی تا پایان دورۀ قاجار براساس مدارک و شواهد موجود». پژوهشهای باستانشناسی ایران، (1) 1: 57-82.
19. - زند، عباس، (1387). «قناتها و چشمههای همدان». نشریۀ فرهنگ مردم، 26: 83-73.
20. - سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، (1380). فرهنگ جغرافیایی استان همدان. تهران.
21. - سجادزاده، حسن؛ و همکاران، (1397). «عوامل مؤثر بر تحولات ساختاری و توسعۀ کالبدی شهر همدان با تأکید بر نقش دروازهها و راههای شهری». مجموعه مقالات کنگرههای استانی چهارمین کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران: 385-408.
22. - سلطانزاده، حسین، (1385). فضاهای شهری در بافتهای تاریخی ایران. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
23. - سیفالدوله، سلطانمحمد، (1364). سفرنامه مکه. به تصحیح و تحشیه: علیاکبر خداپرست، تهران: نشر نی.
24. - شیروانی، زینالعابدین، (1339). ریاضالسیاحه. بهتصحیح و مقدمه: اصغر حامدربانی، تهران: کتابفروشی سعدی.
25. - شیعه، اسماعیل، (1386). مقدمهای بر مبانی برنامهریزی شهری. تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران.
26. - صفاییپور، مسعود؛ و سعیدی، جعفر، (1396). «تحلیلی تاریخی بر عناصر و ساختار کالبدی فضایی شهرهای ایرانی-اسلامی. فصلنامۀ علمی - پژوهشی اسلام و مطالعات اجتماعی، 5 (3): 95-125.
27. - ظهیرالدوله، علیخان، (1367). خاطرات و اسناد ظهیرالدوله. به تصحیح: ایرج افشار، تهران: زرین.
28. - عیسوی، چارلز، (1387). «رخنۀ اقتصادی اروپا: 1872- 1921 م». در: تاریخ ایران در دورۀ افشار، زند و قاجار، ویراستار: پیتر آوری، ترجمۀ مرتضی ثاقبفر، تهران: امیرکبیر.
29. - فرزانه، فرهاد، (1378). «کالبد کهن شهر: بازار همدان». پایاننامۀ کارشناسیارشد معماری، دانشگاه تهران (منتشرنشده).
30. - فلاندن، اوژن، (1356). سفرنامۀ فلاندن به ایران. ترجمۀ حسین نورصادقی، تهران: اشراقی.
31. - قبادیان، وحید، (1382). بررسی اقلیمی ابنیۀ سنتی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
32. - کرزن، جرج، (1367). ایران و قضیه ایران. ترجمۀ غلامعلی وحیدمازندرانی، تهران: علمی و فرهنگی.
33. - کریمیان، حسن، (1384). «ضرورت بهرهگیری از تئوریهای جدید در تحلیل ساختار فضایی بافتهای کهن». مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علومانسانی، 56 (172): 111-121.
34. - کریمیان، حسن؛ و سیدین، ساسان، (1389). «بازیابی شهرهای باستانی با استناد به متون تاریخی، نمونۀ موردی: دارابگرد». باغ نظر، 11: 69-82.
35. - کلانتری، حسین؛ و ملاحسینی، رضا، (1391). «تفاوت الگوی شهرسازی در میزان محلهگرایی نواحی فرهنگی و جغرافیایی مشابه». فصلنامۀ مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 7: 39-52.
36. - کلهری، عباس، (1389). «استراتژی بهینه برای مداخله در بافتهای فرسودهی شهری، مطالعۀ موردی: بافت فرسودۀ شهر همدان». پایاننامۀ کارشناسیارشد جغرافیا و برنامهریزی شهری، دانشگاه تبریز (منتشرنشده).
37. - کیانی، محمدیوسف، (1365). «شهرهای اسلامی». در: نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، بهکوشش: محمدیوسف کیانی، تهران: جهاد دانشگاهی.
38. - گروته، هوگو، (1375). سفرنامه. ترجمۀ محمد جلیلوند، تهران: نشر مرکز.
39. - لمبتون، آ. ک. س.، (1387). «زمینداری و درآمد ارضی و ادارهی امور مالی». در: تاریخ ایران در دورۀ افشار، زند و قاجار، ویراستار: پیتر آوری، ترجمۀ مرتضی ثاقبفر، تهران: امیرکبیر.
40. - مدرسیرفعت، سیما، (1393). «بهسازی و نوسازی مرکز محلۀ حاجی همدان». پایاننامۀ کارشناسیارشد، رشتۀ مرمت بنا و احیا بافتهای تاریخی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز (منتشرنشده).
41. - منصوری، کاوه؛ پارسی، فرامرز؛ و بدری، نگار، (1390). «بررسی نظام اجتماعی در شهرهای ایران و تبیین جایگاه محلات بهمثابه نظام شکلدهنده به شهر قاجاری». مجموعه مقالات اولین همایش ملی معماری و شهرسازی اسلامی، تبریز: دانشگاه هنر اسلامی: 994-969.
42. - موریه، جیمز، (1386). سفرنامه. ترجمۀ ابوالقاسم سری، دو جلد، تهران: توس.
43. - مهریار و همکاران، (1378). اسناد شهرهای ایرانی. تهران: سازمان میراثفرهنگی کشور.
44. - نظریارشد، رضا، (1381). «بناهای آرامگاهی شهر همدان در دوران اسلامی». پایاننامۀ کارشناسیارشد باستانشناسی، دانشگاه تهران (منتشرنشده).
45. - نظریارشد، رضا، (1398). «فضا و جامعۀ شهر همدان در عهد قاجار با اتکاء به شواهد باستانشناختی». رسالۀ دکتری باستانشناسی (دوران اسلامی)، دانشگاه تهران (منتشرنشده).
46. - هالینگبری، ویلیام، (1363). روزنامۀ سفر هیئت سرجان ملکم به دربار ایران. ترجمۀ هوشنگ امینی، تهران: کتابسرا.
47. - همبلی، گاوین، (1387). «شهر سنتی ایران در دورۀ قاجار». در: تاریخ ایران در دورۀ افشار، زند و قاجار، ویراستار: پیتر آوری، ترجمۀ مرتضی ثاقبفر، تهران: امیرکبیر.
49. - Azhang, N., (2008). “Hamedan Neighborhoods (their social function)”. People's Culture Journal, 26: 84-84.
50. - Adib al-Molk, A. A., (1364). Travelogue to Atabat. Masoud Golzari Correction, Tehran: Dadjo.
51. -Azakai, P., (2001). Hamedannameh (Twenty Speeches on Madestan). Hamedan: Madestan.
52. - Olivier, G. A., (1992). Travelogue (Social History of Iran during the early Qajar era). Translated by: Mohammad Tahermirza, correction and edge of Gholamreza Vahram, Tehran: Information.
53. - Bartold, W., (1998). Historical Geography of Iran. Translated by: Homayoun Sanatizadeh, Tehran: Mahmoud Afsharyazdi Endowment Foundation.
54. - Buckingham, J., (2001). “Travelogue”. Translated by: Manijeh Azakai, in: Hamedannameh (Twenty Speeches on Madestan), Parviz Azakai, Hamedan: Madestan.
55. - Brugesh, H. C., (2010). A trip to the court of Sultan Sahebqaran. Translated by: Mohammad Hossein Kordbacheh, Tehran: Etelaat.
56. - Piri, S. & Afshari Azad, S., (2016). “The Study of Internal Caravans of the Qajar Period: The Case of Haj Safar Khan Caravan”. Pazhohesh-ha-ye Bastanshenasi Iran, 11 (6): 207-221.
57. - TaqaviNejad Deilami, M, R., (2007). Architecture. Urban Planning and Urbanization of Iran Over time, Tehran: Yasavoli Publications.
58. - Tavassoli, M., (1986). Desert cities, in an overview of urbanization in Iran. by: Mohammad Yousef Kiani, Tehran: Jihad Daneshgahi.
59. - Tavassoli, M. & Bonyadi, N., (2007). Urban Space Design: Urban Spaces and Their Place in Urban Life. Tehran: The Center for Urban Planning and Architecture Research.
60. - Savaqeb, J. et al., (2018). “The Physical Structure of the Iranian City of Nasserian Era from the Perspective of Western Veters”. Journal of Islamic Culture and Civilization, 10 (32): 123-148.
61. - Jackson, A. V., (2008). Travelogue: Iran in the past and present. Translated by: Manouchehr Amiri and Fereydoon Badrai, Tehran: Scientific and Cultural.
62. - Cherrikov, (2000). SiyahatNameh. Translated by: Abkar Masihi, AliAsghar Imran, Tehran: Amir Kabir.
63. - Hajjarian, R., (2014). “Study of Hamadan building methods during the Qajar and Pahlavi era with emphasis on entrance spaces”. Master's Degree in Archaeology, led by Dr. Javad Neyestani, Tehran: Tarbiat Modarres University.
64. - Ramazani, A., (2014). “Investigating the Components of the Sense of Location in Old Neighborhoods and Designing the field, Case Sample: Kolapa neighborhood of Hamadan”.Urban Design Master's Thesis, Tehran University of Art.
65. - Zarei, M. E., (2011). “The physical -spatial structure of Hamadan city from the beginning of the Islamic period to the end of the Qajar period based on the available evidence”. Pazhohesh-ha-ye Bastanshenasi Iran, 1 (1): 57-82.
66. - Zand, A., (2008). “Hamedan aqueducts and springs”. People's Culture Journal, 26: 83-73.
67. - Sultanzadeh, H., (2006). Urban Spaces in Iranian Historical Textures. Tehran: Office of Cultural Research.
68. - Seif al-Dawlah, S. M., (1985). Mecca Travelogue. Corrected by: Ali Akbar Khodaparast, Tehran: Ney Publishing.
69. - Shirvani, Z. al-A., (1960). Riyadh al-Sayyah. Asghar Hamedrabani, Tehran: Saadi Bookstore.
70. - Shia, I., (2007). Introduction to Urban Planning Basics. Tehran: Iran University of Science and Technology.
71. - Safaeipour, M. & Saeedi, J., (2018). “Historical Analysis of the Elements and Physical Structure of Iranian -Islamic Cities”. Journal of Islamic Scientific -Research and Social Studies, 5 (3): 95-125.
72. - Zahir al-Dawlah, A., (1988). Memories and Documents of Zahir al -Dawlah. Corrected by Iraj Afshar, Tehran: Zarrin.
73. - Isavi, Ch., (2008). “Economic Breach of Europe: 1872-1921”. in: The history of Iran in the Afshar, Zand and Qajar period, Editor: Peter Avri, Translated by: Morteza Saghebfar, Tehran: Amir Kabir.
74. - Farzaneh, F., (1999). “Old City: Hamedan Bazaar”. Architecture Thesis, Faculty of Fine Arts, University of Tehran.
75. - Flanden, E., (1977). Flanden's travelogue to Iran. Translated by: Hossein Nursadeghi, Tehran: Eshraghi.
76. - Curzon, G., (1988). Iran and the case of Iran. translated by Gholam Ali Vahid Mazandarani, Tehran: Scientific and Cultural.
77. - Karimian, H., (2005). “The necessity of using new theories in the analysis of the spatial structure of ancient tissues”. Journal of the Faculty of Literature and Human Sciences, 56 (172): 111-121.
78. - Karimian, H. & Seidin, S., (1389). “Recovery of ancient cities based on historical texts, a case example: Darabgerd”. Bagh Nazar, 11: 69-82.
79. - Kalantari, H. & Mollahosseini, R., (2012). “Differences in the pattern of urban development in the neighborhood level of similar cultural and geographical areas”.Iranian Islamic City Studies Quarterly, 7, Tehran: Jihad Daneshgahi.
80. - Kalhori, A., (2010). “Optimum strategy for intervention in dilapidated urban tissues, case study: dilapidated tissue of Hamedan city”. Master's Thesis of geography and urban planning, Tabriz University.
81. - Kiani, M. Y., (1986). “Islamic cities”. in: An overview of urbanization and urban planning in Iran, by: MohammadYusef Kiani, Tehran: Jahad Daneshgahi.
82. - Grote, H., (1996). Travelogue. Translated by: Mohammad Jalilvand, Tehran: publishing Markaz.
83. - Lambton, A. K. S., (2008). “Landing and land revenue and administration of financial affairs”. in: The history of Iran in the period of Afshar, Zand and Qajar, Edited by: Peter Averi, Translated by: Morteza Saqebfar, Tehran: Amir Kabir.
84. - ModaresiRafat, S., (2013). “Renovation and renovation of the center of Haji Hamedan neighborhood”. Master's Thesis, Restoration of Historical Textures, Islamic Azad University, Tehran branch.
85. - Mansouri, K. et al., (2018). “Investigating the social system in Iranian cities and explaining the place of neighborhoods as a formative system for the Qajar city”.Proceedings of the First National Conference on Islamic Architecture and Urban Planning, Tabriz: University of Islamic Arts: 969-994.
86. - Moriah, J., (2016). Travel book. Translated by: Abolqasem Seri, Two volumes, Tehran: Toos.
87. - Mehryar, M., (1976). “Proceedings of a huge archaeological program in Hegmatane hill, 1354”. in: The reports of the fourth annual conference of archaeological excavations and researches in Iran, by: Firoz Bagherzadeh, Tehran: Iran Archaeology Center.
88. - NazariArshad, R., (2002). “The Tomb Buildings of Hamedan City in the Islamic Era”. Master's Thesis, Department of Archaeology, Faculty of Literature and Human Sciences, under the guidance of Dr. Susan Bayani, Tehran: University of Tehran.
89. - NazariArshad, R., (2018). “The space and society of Hamedan city in the Qajar era by relying on archaeological evidence”.Ph.D Dissertation, Archaeology Feld (Islamic period), faculty of literature and human sciences, under the guidance of Dr. Hassan Karimian, Tehran: University of Tehran.
90. - Holingbury, W., (1984). Sirjan Malekam's Travel Newspaper to the Iranian Court. Translated by Houshang Amini, Tehran: Ketabsara.
91. - Hambali, G., (2008). “The Traditional City of Iran in the Qajar Period”. in: The history of Iran during the Afshar, Zand and Qajar period, Editor: Peter Averi, Translated by: Morteza Saghebfar, Tehran: Amir Kabir.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |