بررسی باستان‌شناختی، گاهنگاری و تحلیل فضاهای دستکند در حصار ارگ بم

ستارزاده, منیره; امیرحاجلو, سعید; سقایی, سارا

doi:10.66224/PJAS.1561.73.7

EN FA

سال 10، شماره 36 - ( 6-1405 ) سال 10 شماره 36 صفحات 157-131 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.66224/PJAS.1561.73.7

Mendeley

Zotero

RefWorks

Sattarzadeh M, Amirhajloo S, Saghaee S. (2026). Archaeological Study, Chronology, and Analysis of the Troglodytic Architecture in the Defensive Wall of the Arg-e Bam, Iran. Parseh J. Archaeol. Stud.. 10(36), 131-157. doi:10.66224/PJAS.1561.73.7
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1561-fa.html

ستارزاده منیره، امیرحاجلو سعید، سقایی سارا.(1405). بررسی باستان‌شناختی، گاهنگاری و تحلیل فضاهای دستکند در حصار ارگ بم مطالعات باستان‌شناسی پارسه 10 (36) :157-131 10.66224/PJAS.1561.73.7

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1561-fa.html

بررسی باستان‌شناختی، گاهنگاری و تحلیل فضاهای دستکند در حصار ارگ بم

منیره ستارزاده¹

، سعید امیرحاجلو^*²

، سارا سقایی³

1- اداره میراث‌فرهنگی شهرستان بم و مدیر پایگاه جهانی قنات‌های اکبرآباد و قاسم‌آباد بم، بم، ایران.
2- گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ، s.amirhajloo@modares.ac.ir
3- گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده: (50 مشاهده)

شهر کهن بم، یکی از پنج ولایت اصلی ایالت کرمان در جنوب‌شرقی ایران، برپایۀ ساختاری سه‌بخشی شامل حاکم‌نشین، عامه‌نشین یا شارستان و ربض شکل‌گرفته است. در حصار شارستان‌، تعداد قابل‌توجهی فضای دستکند وجود دارد. با مطالعۀ 162 فضای دستکند در حصار پیرامونی ارگ بم، این ضرورت پیش آمد تا علل گسترش و گاهنگاری این فضاها موردمطالعه قرار گیرد؛ بنابراین، در پژوهش حاضر به پرسش‌هایی دربارۀ ویژگی‌های دستکندهای حصار ارگ بم، عوامل مؤثر بر ساختار فضایی آن‌ها و گاهنگاری دستکندها پاسخ داده شده است. این پژوهش برپایۀ بررسی میدانی و مطالعات اسنادی و با اهداف شناخت ویژگی‌های معماری، تحلیل عوامل مؤثر بر ساختار دستکندها، روش ساخت، آسیب‌شناسی و تاریخ‌گذاری آن‌ها به انجام رسیده است. نتایج پژوهش نشان‌دهندۀ تنوع قابل‌توجه فضاهای دستکند ازنظر پلان، هندسۀ کلی فضا، تراز ارتفاعی در حصار، شکل و ارتفاع طاق و ساختار کاملاً چینه‌ای یا کاربرد خشت در کنار چینه است. همچنین از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر شکل‌گیری، ساختار و ویژگی‌های معماری و فضایی دستکندها می‌توان به موقعیت جغرافیایی و تاریخی شهر و فراوانیِ مسافران، موقعیت دستکندها در حصار و نزدیکی یا دوری از دروازۀ اصلی ارگ (جنوبی) یا فاصله با ارگ حاکم‌نشین، مصالح حصار در بخش‌های مختلف، کاربری دستکندها و رابطۀ آن با ارتفاع طاق و تراز ارتفاعی کف دستکند اشاره کرد. باتوجه به این‌که نخستین دورۀ شکل‌گیری حصار ارگ بم، عصر سلوکی یا اوایل اشکانی بوده است، تاریخ حفر نخستین دستکندها را نیز باید هم‌زمان یا کمی بعد از آن، یعنی دوران اشکانی یا ساسانی درنظر گرفت؛ اما برپایۀ منابع مکتوب و باتوجه به بازسازی‌ها و ویرانی‌های حصار در دوران اسلامی، ایجاد و گسترش فضاهای دستکند از صدراسلام تا دوران متأخر اسلامی (ابتدای سدۀ 13ه‍.ق. / اواخر سدۀ 18م.) تداوم داشته است.

واژه‌های کلیدی: معماری اسلامی، معماری بومی، ارگ بم، معماری دستکند، حصار، بارو.

متن کامل [PDF 1865 kb] (21 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1405/3/2 | پذیرش: 1405/4/29 | انتشار: 1405/6/25

فهرست منابع

1. - ابراهیمی، افشین؛ و جودکی‌عزیزی، اسداله، (1399). بررسی ساختار و قدمت دروازۀ اصلی / ورودی اول در مجموعه ارگ بم. مطالعات باستان‌شناسی، 12 (1): 81-96. https://doi.org/10.22059/jarcs.2020.260241.142589

2. - ابن‌حوقل، (1366). سفرنامۀ ابن حوقل، ایران در صورهالارض. ترجمۀ جعفر شعار، تهران: امیرکبیر.

3. - احمدی، نرگس، (1390). «پژوهش و بررسی روند شکل‌گیری حصار پیرامونی ارگ‌بم و ارائه طرح حفاظت و مرمت و طراحی سایت‌موزۀ برج شمارۀ 7»، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد رشتۀ مرمت، به‌راهنمایی: اسکندر مختاری، دانشکدۀ هنر و معماری، گروه مرمت ابنیه، تهران: دانشگاه آزاد، (منتشر نشده).

4. - اشرفی، مهناز؛ و کیوانلو، امین، (1403). چهارچوب گونه‌شناسی کارکردی معماری دستکند ایران برپایۀ مدل میراث جهانی ایکوموس. مطالعات معماری ایران، 26: 27-45. https://doi.org/10.22052/jias.2024.255561.1331

5. - افضل‌الدین کرمانی، احمد بن حامد، (1356). عقدالعلی للموقف الاعلی. به‌تصحیح و اهتمام: علیمحمد عامری نایینی، تهران: روزبهان.

6. - حدود العالم من المشرق الی المغرب، (1362). به‌کوشش: منوچهر ستوده، تهران: طهوری.

7. - ستارنژاد، سعید؛ حاجی‌زاده باستانی، کریم؛ افخمی، بهروز؛ و شهبازی شیران، حبیب، (1401). نقدی بر کارکرد فضاهای دستکند شمال‌غرب ایران به‌عنوان معابد مهری. اثر، 98: 53-65. http://athar.richt.ir/article-2-1196-fa.html

8. - سلطانی‌محمدی، مهدی؛ و آزاد، میترا، (1397). تحلیل مقایسه‌ای یک فرم خاص در معماری دستکند مذهبی (منطقه مرکزی ایران-شهرستان نایین- و سه اثر در شمال‌غرب). پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 16: 203-222. https://doi.org/10.22084/nbsh.2018.15032.1666

9. - عطایی، محمدتقی، (1391). «گزارش بررسی روشمند محوطۀ باستانی گسل بم-بروات». کرمان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان کرمان (منتشرنشده).

10. - کریمیان، حسن، (1383). شهر بم از پیدایش تا تخریب. اثر، 36 و 37: 55-72. http://journal.richt.ir/athar/article-1-278-fa.html

11. - مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد، (1385). احسن التقاسیم فی معرفهالاقالیم. ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: کومش، چاپ دوم.

12. - منگلی، محمد؛ ابویی، رضا؛ و مهدی‌زاده سراج، فاطمه، (1396). «بازشناسی ویژگی‌های منحصربه‌فرد ساخت سکونتگاه‌های روستایی دستکند ایران (نمونۀ موردی: مجموعه میراث جهانی روستای میمند، شهر بابک، استان کرمان). نشریه مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 41: 785-802. https://sanad.iau.ir/fa/Journal/jshsp/Article/1030767

13. - میرخواند، محمدبن خاوند شاه بن محمود، (1338). تاریخ روضه‌ الصفا فی سیرهالانبیا و الملوک و الخلفا. به‌تصحیح: جمشید کیان‎فر، جلد چهارم، تهران: پیروز.

14. - نیکزاد، ذات‌اله؛ و غفوری، نسیم، (1394). معماری بوکَنی در نارین‌قلعه میبد. اثر، 70: 109-126. http://journal.richt.ir/athar/article-1-41-fa.html

16. References

17. - Abdel-Azim, G. G. & Osman, K. A., (2018). The importance of cultural dimensions in the design process of the vernacular societies. Ain Shams Engineering Journal, 9 (4): 2755- 2765. https://doi.org/10.1016/j.asej.2017.09.005.

18. - Afzaluddin Kermani, A. H., (1977). Eqd al-Ola Lelmoqefe al-A’la. Ed. Alimohammad Ameri Naeeni, Tehran: Roozbahan (In Persian).

19. - Ashrafi, M. & Keyvanloo, A., (2025). Developing a Typological Framework for Functional Troglodytic Architecture in Iran Based on the ICOMOS Classification Model. Journal Iranian Architecture Studies, 13 (26): 27-45. https://doi.org/10.22052/jias.2024.255561.1331 (In Persian)

20. - Ataee, M. T., (2012). Report of Systematic Survey in the Historical Site of Bam-Barawat Fault. Kerman; The archive of administration of cultural heritage of Kerman province (Unpublished) (In Persian).

21. - Ebrahimi, A. & Joodaki Azizi, A., (2020). An Investigation of the Dating of the Main Gateway of Arg-e-Bam. Journal of Archaeological Studies, 12 (1): 81-96. https://doi.org/10.22059/jarcs.2020.260241.142589 (In Persian)

22. - Harandi, D. & Almaszadeh Allahabadi, S., (2025). Identification of some wooden materials used in Bam World Heritage Site. Journal of Archaeological Science; Report, 61(104948). https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2024.104948

23. - Hudud al-‘Alam min al-Masgriq ila al-Maghrib, (1983). Ed. Manouchehr Sotoudeh, Tehran: Tahouri (In Persian).

24. - Ibn-e Hawqal, (1987). Iran dar Soorat al-Arz. Tr. Ja’far Sho’ar, Tehran: Amirkabir (In Persian).

25. - Karimian, H., (2004). The City of Bam, From the Formation to the Destruction. Athar, 36 & 37: 55-72. http://journal.richt.ir/athar/article-1-278-fa.html (In Persian)

26. - Keshavarz Divkolaee, M. & Zoghi Marandiz, H., (2022). Comparative Study of Troglodytic Architecture in Kal-e Jenni Region of Tabas with Other Similar Structures of Tabas City, Iran. Journal of Sistan and Baluchistan Studies, 2 (2): 13-23. Doi: 10.22034/JSBS.2022.338042.1020

27. - Mangeli, M., Abouei, R. & Seraj, F., (2018). “A New Look at Unique Characteristics of Iran's Rock-Cut Architecture Settlements (Case Study: The World Heritage Site of Meymand Village, Shahre Babak)”. Journal of Studies of Human Settlements Planning. 4(12): 785-802. https://sanad.iau.ir/fa/Journal/jshsp/Article/1030767

28. - Maqdisi, A. M., (2006). Ahsan al-Taqasim fi Ma’refat al-Aqalim. Tr. Alinaqi Monzavi, Tehran: Koomesh, Second Edition (In Persian).

29. - Mirkhwand, M. K., (1959). Rawżat aṣ-ṣafāʾ fī sīrat al-anbiyāʾ w-al-mulūk w-al-khulafā. Ed. Jamshid Kianfar, Vol. 4. Tehran: Pirooz (In Persian).

30. - Nikzad, Z. & Ghafouri, N., (2015). Bookani Architecture in the Narin Qal’eh, Meybod. Athar, 70: 109-126. http://journal.richt.ir/athar/article-1-41-fa.html (In Persian)

31. - Sattarnezhad, S., Hajizadeh Bastani, K., Afkhami, B. & Shahbazi Shiran, H., (2022). A Critique on the Use of Cut Rock Spaces in the Northwest of Iran as Mehri Temples. Athar, 43(3): 500-513. http://athar.richt.ir/article-2-1196-fa.html (In Persian)

32. - Soltani Mohamadi, M. & Azad, M., (2018). Comparative Analysis of a Special Style in Religious Troglodytic Architecture of Central Zone in Iran (Nain County) and Three Relics in North West of Iran. Archaeological Research of Iran, 8 (16): 203-222. https://doi.org/10.22084/nbsh.2018.15032.1666 (In Persian)

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.