تحلیل‌های رنگ‌سنجی، تجزیۀ شیمیایی و کانی‌شناسی سفال‌های محوطۀ باستانی توله‌ای خوزستان: رویکردی چندرشته‌ای در مطالعۀ مواد باستان‌شناختی

هادیان‌دهکردی, منیژه; عزیزی‌خرانقی, محمدحسین

doi:10.61882/PJAS.1564.86.5

EN FA

سال 10، شماره 35 - ( 3-1405 ) سال 10 شماره 35 صفحات 25-7 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.61882/PJAS.1564.86.5

Mendeley

Zotero

RefWorks

Hadian Dehkordi M, Azizi Kharanaghi M H. (2026). Colorimetric Analysis, Chemical Composition, and Mineralogical Characterization of Ceramics from the Tule’i Archaeological Site, Khuzestan: A Multidisciplinary Approach to the Study of Archaeological Materials. Parseh J. Archaeol. Stud.. 10(35), 7-25. doi:10.61882/PJAS.1564.86.5
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1564-fa.html

هادیان‌دهکردی منیژه، عزیزی‌خرانقی محمدحسین.(1405). تحلیل‌های رنگ‌سنجی، تجزیۀ شیمیایی و کانی‌شناسی سفال‌های محوطۀ باستانی توله‌ای خوزستان: رویکردی چندرشته‌ای در مطالعۀ مواد باستان‌شناختی مطالعات باستان‌شناسی پارسه 10 (35) :25-7 10.61882/PJAS.1564.86.5

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1564-fa.html

تحلیل‌های رنگ‌سنجی، تجزیۀ شیمیایی و کانی‌شناسی سفال‌های محوطۀ باستانی توله‌ای خوزستان: رویکردی چندرشته‌ای در مطالعۀ مواد باستان‌شناختی

منیژه هادیان‌دهکردی¹

، محمدحسین عزیزی‌خرانقی^*²

1- پژوهشکدۀ حفاظت و مرمت آثار تاریخی-فرهنگی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
2- پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ، hossinazizi@yahoo.com

چکیده: (57 مشاهده)

تپه توله‌ای، واقع‌در شمال خوزستان، یکی از محوطه‌های مهم دورۀ نوسنگی دشت شوشان است که براساس مطالعات پیشین در فاصلۀ حدود ۶۲۰۰ تا ۵۹۰۰پ.م. تاریخ‌گذاری شده است. این محوطه به‌عنوان یک استقرار فصلی یا اردوگاه کوچ‌روان با گاهنگاری نسبتاً کوتاه شناخته می‌شود؛ اما از نظر تنوع مواد فرهنگی، به‌ویژه سفال، بسیار غنی است. مجموعه سفال‌های به‌دست‌آمده شامل سفال‌های گونۀ جعفر منقوش و ساده، و نیز سفال‌های سفید و قرمز با نقوش متنوع است که ازنظر سبکی با محوطه‌های هم‌عصر در بین‌النهرین و جنوب‌غرب ایران شباهت دارند. باوجود اهمیت این محوطه در مطالعات نوسنگی و کوچ‌روی، تاکنون پژوهش جامعی دربارۀ ترکیب مواد، فناوری ساخت و منشأ احتمالی سفال‌های آن انجام نشده بود. پژوهش حاضر با رویکردی میان‌رشته‌ای به مطالعۀ ۴۱ نمونه سفال از تپه توله‌ای پرداخته و از سه روش تحلیلی مکمل شامل طیف‌سنجی نوری مرئی (Visible Spectrometry) برای سنجش رنگ، طیف‌سنجی فلورسانس اشعۀ ایکس قابل‌حمل (pXRF) برای تعیین ترکیب عنصری و پراش اشعۀ ایکس (XRD) برای شناسایی فازهای کانی‌شناسی و تخمین دمای پخت استفاده کرده است. نتایج نشان می‌دهد که بدنه‌های نخودی بیشترین میزان کلسیم (CaO) را دارند، درحالی‌که بدنه‌های قرمز از غلظت بالاتری از آهن (Fe₂O₃) و آلومینیم (Al₂O₃) برخوردارند؛ هم‌چنین منگنز (MnO) عامل اصلی ایجاد رنگ قهوه‌ای در نقوش سفال‌ها تشخیص داده شد. داده‌های XRD حضور کانی‌هایی مانند پیروکسن و فلوگوپیت را نشان می‌دهد که بیانگر دمای پخت حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ درجۀ سانتی‌گراد است، درحالی‌که وجود کلسیت در برخی نمونه‌ها نشان می‌دهد دمای پخت از ۸۰۰ درجۀ سانتی‌گراد فراتر نرفته است. این نتایج حاکی از دانش فنی قابل‌توجه سفالگران در کنترل دما و انتخاب مواد اولیه است. هم‌چنین مقایسۀ دو روش رنگ‌سنجی نشان‌داد که طیف‌سنجی بازتابی در تفکیک طیف‌های رنگی نزدیک، به‌ویژه میان رنگ‌های نخودی و قهوه‌ای روشن، دقت بیشتری داشته و می‌تواند به‌عنوان روشی مکمل در مطالعات سفال‌شناسی به‌کار رود.

واژه‌های کلیدی: دورۀ نوسنگی، سفال توله‌ای، اسپکتروفتومتر، کانی‌شناسی، تجزیه عنصری، جدول رنگ مانسل.

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1404/11/9 | پذیرش: 1405/2/9 | انتشار: 1405/3/31

فهرست منابع

1. - Ashurst, J. & Ashurst, N., (2001). Practical building conservation series: Vol. 2. Brick, terracotta and earth (pp. 47–48). Wiley.

2. - Ashurst, J. & Ashurst, N., (2001). Practical building conservation series: Vol. 2. Brick, terracotta and earth (pp. 48–49). Wiley.

3. - Balland, D. & Kieffer, C. M., (1979). “Nomadisme et sécheresse en Afghanistan: L’exemple des nomades Pashtun du Dashte Nawor”. In: Pastoral production and society (pp. 75–90). Éditions de la Maison des Sciences de l’Homme.

4. - Barth, F., (1961). Nomads of South Persia. Little, Brown and Co.

5. - Bernbeck, R., (1992). “Migratory patterns in early nomadism: A reconsideration of Tepe Tula’i”. Paléorient, 18(1): 77–88. https://doi.org/10.3406/paleo.1992.4564

6. - Colson, E., (1979). “In good years and in bad: Food strategies of selfreliant societies”. Journal of Anthropological Research, 35(1): 18–29. https://doi.org/10.1086/jar.35.1.3629494

7. - Farqāni, A., (1988). Mineralogy: Vol. 1. From nesosilicates to inosilicates. Tehran University Press. (In Persian)

8. - Hādiān Dehkordi, M., (2015). “Mineralogy and investigation of firing conditions of historical bricks from Choghā Zanbil”. Ceramic Science and Engineering, 4(2). (In Persian)

9. - Henrickson, E., (1985). “The early development of pastoralism in the Central Zagros Highlands (Luristan)”. Iranica Antiqua, 20: 1–42. https://doi.org/10.2143/IA.20.0.2014076

10. - Hole, F., (1974). “Tepe Tula’i, an early campsite in Khuzistan, Iran”. Paléorient, 2(2): 219–242.

11. - Hole, F., (2004). “Campsites of the seasonally mobile in Western Iran”. In: K. von Folsach, H. Thrane, & I. Thuesen (Eds.), From handaxe to Khan: Essays presented to Peder Mortensen on the occasion of his 70th birthday (p. 67). Aarhus University Press.

12. - Hole, F., (2023). “Tepe Tula’i, and the question of nomadic pastoralism”. Iranian Journal of Archaeological Studies, 13(2): 3–34.

13. - JohnstonFeller, R., (2001). Color science in the examination of museum objects: Nondestructive procedures. Getty Conservation Institute.

14. - Khānzādi, M. J., Noghāni, S., Sharifiniā, A. & Bahādori, R., (2021). “A study of the structure of pottery samples from the historical site of Sirvān based on the results of XRF and XRD analyses”. Journal of Archaeological Studies, 11 (31): 103- 126. https://doi.org/10.22084/nb.2021.23256.2261 (In Persian)

15. - KohlerRollefson, I., (1988). “The aftermath of the Levantine Neolithic revolution in the light of ecological and ethnographic evidence”. Paléorient, 14(1): 87–93. https://doi.org/10.3406/paleo.1988.4442

16. - Lees, S. H. & Bates, D. G., (1974). “The origins of specialized nomadic pastoralism: A systemic model”. American Antiquity, 39(2): 187–193. https://doi.org/10.2307/279581

17. - Malek Shāhmirzādi, S., (1999). Iran in prehistory: Iranian archaeology from the beginning to the dawn of urbanism. Cultural Heritage Organization Publications. (In Persian)

18. - Mo’azzez Losko, Z., (2001). General mineralogy and silicates (Vol. 1). Ferdowsi University Press. (In Persian)

19. - Mortensen, P., (1972). “Seasonal camps and early villages in the Zagros”. In: P. Ucko, R. Tringham, & G. W. Dimbleby (Eds.), Man, settlement and urbanism (pp. 293–297). Duckworth.

20. - Paramei, G. V., D’Orsi, M. & Menegaz, G., (2015). “Italian blues: Does bilingualism modulate color categories?”. In: M. Rossi & D. Casciani (Eds.), Color and colorimetry: Multidisciplinary contributions (Vol. 11B, pp. 159–170). Dip. Design – Politecnico di Milano.

21. - PiresFerreira, W., (1977). “Tepe Tula’i: Faunal remains from an early campsite in Khuzistan, Iran”. Paléorient, 3: 275–280. https://doi.org/10.3406/paleo.1975.4203

22. - Potts, D. T., (2014). Nomadism in Iran: From antiquity to the modern era. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199330799.001.0001

23. - Stuart, B. H., (2007). Analytical techniques in materials conservation. John Wiley & Sons. https://doi.org/10.1002/9780470060520

24. - Sutliff, D. J., (2015). “On nomadic transhumance at Neolithic Tepe Tula’i, Iran: A reanalysis of findings”. Journal of Archaeological Science: Reports, 3: 392–397. https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2015.06.014

25. - Zagarell, A., (1989). “Pastoralism and the early state in Greater Mesopotamia”. In: C. C. LambergKarlovsky (Ed.), Archaeological thought in America (pp. 280–301). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511558221.018

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.