fa تحلیل‌های رنگ‌سنجی، تجزیۀ شیمیایی و کانی‌شناسی سفال‌های محوطۀ باستانی توله‌ای خوزستان: رویکردی چندرشته‌ای در مطالعۀ مواد باستان‌شناختی میان‌رشته‌ای Interdisciplinary پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">&nbsp;تپه توله‌ای، واقع‌در شمال خوزستان، یکی از محوطه‌های مهم دورۀ نوسنگی دشت شوشان است که براساس مطالعات پیشین در فاصلۀ حدود ۶۲۰۰ تا ۵۹۰۰پ.م. تاریخ‌گذاری شده است. این محوطه به‌عنوان یک استقرار فصلی یا اردوگاه کوچ‌روان با گاهنگاری نسبتاً کوتاه شناخته می‌شود؛ اما از نظر تنوع مواد فرهنگی، به‌ویژه سفال، بسیار غنی است. مجموعه سفال‌های به‌دست‌آمده شامل سفال‌های گونۀ جعفر منقوش و ساده، و نیز سفال‌های سفید و قرمز با نقوش متنوع است که ازنظر سبکی با محوطه‌های هم‌عصر در بین‌النهرین و جنوب‌غرب ایران شباهت دارند. باوجود اهمیت این محوطه در مطالعات نوسنگی و کوچ‌روی، تاکنون پژوهش جامعی دربارۀ ترکیب مواد، فناوری ساخت و منشأ احتمالی سفال‌های آن انجام نشده بود. پژوهش حاضر با رویکردی میان‌رشته‌ای به مطالعۀ ۴۱ نمونه سفال از تپه توله‌ای پرداخته و از سه روش تحلیلی مکمل شامل طیف‌سنجی نوری مرئی (Visible Spectrometry) برای سنجش رنگ، طیف‌سنجی فلورسانس اشعۀ ایکس قابل‌حمل (pXRF) برای تعیین ترکیب عنصری و پراش اشعۀ ایکس (XRD) برای شناسایی فازهای کانی‌شناسی و تخمین دمای پخت استفاده کرده است. نتایج نشان می‌دهد که بدنه‌های نخودی بیشترین میزان کلسیم (CaO) را دارند، درحالی‌که بدنه‌های قرمز از غلظت بالاتری از آهن (Fe₂O₃) و آلومینیم (Al₂O₃) برخوردارند؛ هم‌چنین منگنز (MnO) &nbsp;عامل اصلی ایجاد رنگ قهوه‌ای در نقوش سفال‌ها تشخیص داده شد. داده‌های XRD حضور کانی‌هایی مانند پیروکسن و فلوگوپیت را نشان می‌دهد که بیانگر دمای پخت حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ درجۀ سانتی‌گراد است، درحالی‌که وجود کلسیت در برخی نمونه‌ها نشان می‌دهد دمای پخت از ۸۰۰ درجۀ سانتی‌گراد فراتر نرفته است. این نتایج حاکی از دانش فنی قابل‌توجه سفالگران در کنترل دما و انتخاب مواد اولیه است. هم‌چنین مقایسۀ دو روش رنگ‌سنجی نشان‌داد که طیف‌سنجی بازتابی در تفکیک طیف‌های رنگی نزدیک، به‌ویژه میان رنگ‌های نخودی و قهوه‌ای روشن، دقت بیشتری داشته و می‌تواند به‌عنوان روشی مکمل در مطالعات سفال‌شناسی به‌کار رود.</div> <div style="text-align: justify;">Tule&rsquo;i Tepe, located in northern Khuzestan, is one of the key Neolithic sites on the Susiana Plain and has been dated to ca. 6200&ndash;5900 BCE based on previous studies. Although the site has been interpreted as a seasonal settlement or a mobile pastoralist camp with a relatively short occupation span, it is remarkably rich in material culture, particularly ceramics. Excavations at Tule&rsquo;i have yielded a diverse ceramic assemblage, including both plain and painted Jaffar type pottery, as well as white and red wares decorated with various motifs, which show stylistic parallels with contemporary sites in Mesopotamia and southwestern Iran. Despite the significance of the site for studies of the Neolithic period and pastoralism, no comprehensive investigation has yet been conducted into the raw materials, production technology, or provenance of its pottery. The present study aims to address this gap by applying a multidisciplinary approach to the analysis of 41 ceramic samples from Tule&rsquo;i Tepe. Three complementary analytical methods were employed: spectrophotometry for precise color measurement, portable X ray fluorescence (pXRF) for the determination of major and minor elements, and X ray diffraction (XRD) for mineralogical phase identification and the estimation of firing temperatures. Elemental analysis reveals that buff colored ceramic bodies contain the highest calcium (Ca) content, whereas red colored bodies show higher concentrations of iron (Fe) and aluminium (Al). Manganese (Mn) was identified as the primary coloring agent in the brownish decorations applied to the pottery. XRD analysis indicates the presence of minerals such as pyroxene and phlogopite, suggesting firing temperatures in the range of 600&ndash;700 &deg;C. The presence of calcite in certain samples further indicates that firing temperatures remained below 800 &deg;C, since calcite decomposes at higher temperatures. These findings suggest that Tule&rsquo;i potters possessed considerable technical knowledge in controlling firing temperatures and selecting raw materials. A secondary aspect of this study compares the effectiveness of two color measurement methods: conventional visual comparison using the Munsell Soil Color Chart and instrumental analysis using reflectance spectrophotometry. The results indicate that the spectrophotometric method, owing to its higher resolution in distinguishing closely related colors (e.g., buff and light brown), can serve as an effective complement to non instrumental methods.</div> دورۀ نوسنگی, سفال توله‌ای, اسپکتروفتومتر, کانی‌شناسی, تجزیه عنصری, جدول رنگ مانسل. Neolithic period, Tule’i pottery, spectrophotometry, mineralogy, chemical analysis, Munsell Soil Color Chart. 7 25 http://journal.richt.ir/mbp/browse.php?a_code=A-10-86-5&slc_lang=fa&sid=1 Manijeh Hadian Dehkordi منیژه هادیان‌دهکردی m.hadian@richt.ir 0000000180750562 No Research Center for Conservation of Cultural Relics (RCCCR), Research Institute of Cultural Heritage and Tourism (RICHT), Tehran, Iran. پژوهشکدۀ حفاظت و مرمت آثار تاریخی-فرهنگی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران. Mohammad Hossein Azizi Kharanaghi محمدحسین عزیزی‌خرانقی hossinazizi@yahoo.com 0000000152974999 Yes Iranian Center for Archaeological Research (ICAR), Research Institute of Cultural Heritage and Tourism (RICHT), Tehran, Iran (Corresponding Author). پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول).