بازشناسی راه‌های باستانی جنوب استان تهران به قم در قرون متأخر اسلامی (با تکیه‌بر متون تاریخی و شواهد باستان‌شناسی)

زلفی‌هریس, وحید; هاشمی‌زرج‌آباد, حسن; تقوی, عابد; فرحانی, علی

doi:10.61882/PJAS.997

EN FA

سال 9، شماره 32 - ( 6-1404 ) سال 9 شماره 32 صفحات 370-341 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.61882/PJAS.997

Mendeley

Zotero

RefWorks

Zolfi Heris V, Hashemi Zarj Abad H, Taghavi A, Farhani A. (2025). Recognizing the Ancient Roads from the South of Tehran Province to Qom in the Late Islamic Centuries (Relying on Historical Texts and Archaeological Evidence). Parseh J. Archaeol. Stud.. 9(32), 341-370. doi:10.61882/PJAS.997
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-997-fa.html

زلفی‌هریس وحید، هاشمی‌زرج‌آباد حسن، تقوی عابد، فرحانی علی.(1404). بازشناسی راه‌های باستانی جنوب استان تهران به قم در قرون متأخر اسلامی (با تکیه‌بر متون تاریخی و شواهد باستان‌شناسی) مطالعات باستان‌شناسی پارسه 9 (32) :370-341 10.61882/PJAS.997

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-997-fa.html

بازشناسی راه‌های باستانی جنوب استان تهران به قم در قرون متأخر اسلامی (با تکیه‌بر متون تاریخی و شواهد باستان‌شناسی)

وحید زلفی‌هریس¹

، حسن هاشمی‌زرج‌آباد^*²

، عابد تقوی³

، علی فرحانی⁴

1- دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2- دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (نویسندۀ مسئول).
3- دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
4- استادیار پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.

چکیده: (1296 مشاهده)

بی‌شک محدودۀ جنوب استان تهران که در طول زمان و به‌ویژه قرون متأخر اسلامی به استناد منابع تاریخی در اقلیم چهارم تشکیل می‌شده است؛ همواره از نقطه‌نظر موقعیت جغرافیایی و سیاسی برای حکومت‌های این دوران نیز از اهمیت بالایی برخوردار بود. یکی از دلایل پر اهمیت بودن این منطقه، قرارگیری آن بر سر سه مسیر مهم ارتباطی بود که تهران را به شهر قم متصل می‌نمود. پژوهش فوق با اهدافی چون بازشناسی و مستندسازی و هم‌چنین شناختِ شکل‌گیری و کارکرد تأسیسات وابسته در راه‌های باستانی واقع‌در جنوب استان تهران به قم انجام پذیرفته که در این بین دو پرسش نیز مطرح است؛ 1) مهم‌ترین راه‌های ارتباطی واقع‌در پهنۀ جنوبی استان تهران به‌سمت قم کدام مسیرهای ارتباطی هستند؟ و 2) شبکۀ راه‌های موردمطالعه عموماً از کدام الگو یا الگوهایی تبعیت می‌کرده است؟ بر این‌اساس و با تکیه‌بر منابع مکتوب تاریخی و مطالعات میدانی باستان‌شناسی می‌توان این فرضیات را پیشنهاد داد؛ سه مسیر مهم ارتباطی در منطقۀ موردمطالعه، از ابعاد منظرین راه (منظر اقامتی-رفاهی، هدایتی-حرکتی امنیتی) که به‌صورت یک مجموعۀ منسجم بودند، تبعیت می‌کردند. مسیرهایی که جدا از آن‌که کارکردهای «تجارتی و تأثیرات اقتصادی» بر جوامع ساکن در همجواری خود داشتند؛ تأثیرات بسیاری نیز بر «روابط فرهنگی و اجتماعی» این جوامع می‌گذاشتند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و گردآوری اطلاعات به‌صورت مطالعات اسنادی و تاریخی و بررسی‌های باستان‌شناسی انجام شده است. نتایج پژوهش حاضر بیانگر آن است که سه شبکۀ ارتباطی مهم: 1) دروازۀ عبدالعظیم ری-کنارگرد-دیرگچین-قم، 2) علی‌آباد-حوض سلطان-قم (متروکه)، و 3) علی‌آباد-منظریه-قم، در منطقه جنوب استان تهران به‌سوی قم به‌ترتیب زمانی واقع بود.

واژه‌های کلیدی: شبکۀ راه، تهران، قم، قرون متأخر اسلامی، شواهد باستان‌شناسی، متون تاریخی.

متن کامل [PDF 2064 kb] (254 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1402/11/2 | پذیرش: 1402/12/23 | انتشار: 1404/6/1

فهرست منابع

1. - آل داوود، علی، (1378). دوسفرنامه از جنوب. تهران: امیرکبیر.

2. - ابن‌حوقل، ابی القاسم بن حوقل النصیبی، (1366). سفرنامه ابن حوقل. ترجمۀ جعفر افشار، تهران: امیرکبیر.

3. - ابن‌فقیه، احمد بن محمد، (1379). البلدان. ترجمۀ مختصر محمدرضا حکیمی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

4. - ارژمند، فاطمه؛ و حیدری، وحید (1387). «باغ بین راهی علی آباد قم». گلستان هنر، 4 (2): 75-85. http://golestanehonar.ir/article-1-200-fa.html

5. - اصطخری ابواسحاق ابراهیم، (1340). مسالک و ممالک. به‌کوشش: افشار ایرج، تهران: بنگاه و نشر کتاب.

6. - امام شوشتری، محمدعلی، (1339). تاریخ مقیاسات و نفوذ در حکومت اسلامی. تهران: دانشسرای عالی تهران.

7. - افضل الملک، غلامحسین، (بی تا). سفرنامۀ خراسان و کرمان. به اهتمام: قدرت اله روشنی، تهران: توس.

8. - الئاریوس، آدام، (1363). سفرنامه. جلد 2، ترجمۀ احمد بهپور، تهران: ابتکار نو.

9. - اولیویه، گیوم آنتوان، (1371). سفرنامه اولیویه: تاریخ اجتماعی و اقتصادی ایران در دوران آغازین عصر قاجاریه. ترجمۀ طاهر میرزا، چاپ اول، تهران: اطلاعات.

10. - بکران، محمد بن نجیب، (1342). جهان نامه. به‌کوشش: محمد امین ریاحی، تهران: کتابخانه ابن سینا.

11. - بروگش، هاینریش کارل، (1374). در سرزمین آفتاب. ترجمۀ مجید جلیلوند، چاپ اول، تهران: نشر مرکز.

12. - بوئن، امانوئل، (1386). نقشه ایران در دوره افشاریه (سیاسی و طبیعی). تهران: گیتاشناسی.

13. - تکمیل همایون، ناصر، (1400). جادۀ ابریشم. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ چهارم.

14. - تویوکیچی، یه نا گا، (1398). سفرنامه یه ناگا توویوکیجی. ترجمۀ هاشم رجب‌اده، تهران: طهوری، چاپ دوم.

15. - حبیبی، سیدمحسن، (1400). از شار تا شهر. تهران: دانشگاه تهران، چاپ نوزدهم.

16. - جعفری، علی اکبر؛ و سلیمانی، بتول، (1395). «قراسواران و ناکارآمدی تأمین امنیت راه‌ها و جاده‌ها در دوره قاجار». تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، 8 (15): 1-27. https://journals.tabrizu.ac.ir/article_7174.html?lang=en

17. - جمالزاده، سیدمحمدعلی، (1335). گنج شایگان یا اوضاع اقتصادی ایران. برلن: کاوه.

18. - رحمدل، سمانه، (1395). «منظر راه در جغرافیای تاریخی ایران». مجله منظر، 8 (36): 52-57. https://www.manzar-sj.com/article_44752.html

19. - رسولی، احمد؛ مهرآفرین، رضا؛ و موسوی، سید رسول، (1400). «پژوهشی در گاهنگاری و کارکرد قلعه گلی کاج قم». مطالعات باستان‌شناسی، 13 (2): 28-46. https://doi.org/10.22059/jarcs.2020.240953.142471

20. - رنه دالمانی، هانری، (1378). از خراسان تا بختیاری. جلد 3، ترجمۀ سمیعی غلامرضا، تهر ان: طاوس.

21. - ریاضی، محمد، (1371). «کاروانسرای دیرگچین». اثر، 13 (21): 65-48. http://journal.richt.ir/athar/article-1-376-fa.html

22. - زارعی، محمدابراهیم، (1396). معماری ایران از عصر صفوی تا عصر حاضر. تهران: سمت، چاپ اول.

23. - سالور، قهرمان میرزا، (1374). روزنامۀ خاطرات عین السلطنه. به‌کوشش: مسعود سالور و ایرج افشار، تهران: اساطیر.

24. - سایکس، سرپرسی، (1363). سفرنامۀ ژنرال سرپرسی سایکس. ترجمۀ حسین سعادت نوری، تهران: لوحه، چاپ اول.

25. - سیرو، ماکسیم، (1949). کاروانسراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان راه‌ها. ترجمۀ عیسی بهنام، قاهره: انجمن فرانسوی شرق‌شناسی در قاهره.

26. - شانواز، بلال؛ و خاقانی، راضیه، (1394). کاروانسراهای ایران زمین. تهران: پازینه، چاپ اول.

27. - شعبانی، رضا، (1377). تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه. جلد 1، تهران: نشر قومس.

28. - طالبیان، محمدحسن، (1396). «منظر راه در ایران». منظر، 8 (36): 77-72. https://www.manzar-sj.com/article_44755.html

29. فرانکلین، ویلیام، (1358). مشاهدات سفر از بنگال به ایران در سال‌های 1788-1786 میلادی. ترجمۀ محسن جاویدان، تهران: بنیاد فرهنگ و هنر ایران (انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران)، چاپ اول.

30. - کاگه آکی، اوباء، (1399). سفرنامه ایران و وَرا رود. ترجمۀ هاشم رجب‌زاده، تهران: طهوری، چاپ دوم.

31. - کلایس، ولفرام، (1361). «راه‌های کاروان رو در ایران». ترجمۀ علیرضا مهینی، اثر، 3(9و 8 و 7): 290-187. http://journal.richt.ir/athar/article-1-444-fa.html

32. - کلایس، ولفرام، (1364). «کاروانسرای خشتی گلی دوره قاجار در کنار کاروانسرای دیر». ترجمۀ علیرضا مهینی، اثر، (10 و 11): 204-195. (آرشیو کتابخانه پژوهشکده میراث‌فرهنگی).

33. - کرزن، جرج نانیل، (1380). ایران و قضیه ایران. جلد 1، ترجمۀ علی وحید مازندرانی، تهران: علمی و فرهنگی.

34. - گابریل، آلفونس، (1348). تحقیقات جغرافیایی راجع به ایران. ترجمۀ فتحعلی خواجه نوری، تهران: نشر ابن سینا.

35. - گرانتوسکی، ا. آ، (1354). تاریخ ایران از زمان باستان تا به امروز. ترجمۀ کیخسرو کشاورزی، تهران: نشر پویش.

36. - لوتی، پیر، (1370). سفرنامۀ به سوی اصفهان. مترجم: بدرالدین کتابی، تهران: اقبال، چاپ اول.

37. - مستوفی، حمدالله، (1362). نزهت القلوب. به‌کوشش: محمد دبیر سیاقی، تهران: کتابخانه طهوری.

38. - ماساهارُو، یوشیدا، (1373). سفرنامه یوشیدا ماساهارُو. ترجمۀ هاشم رجب زاده، مشهد: آستان قدس رضوی، چاپ اول.

39. - مقدسی، محمد بن احمد، (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: مؤلفان و مترجمان ایران، چاپ اول.

40. - ملکم، سرجان، (1399). نماهایی از ایران (یادداشت‌های مسافری در شرق). ترجمۀ شهلا طهماسب، تهران: ققنوس.

41. - وزین فضل، مهدی؛ و قنبری کلاشی، صباح، (1390). «تعمیر و توسعه راه تهران-قم در دوران قاجار، تحقیقات تاریخ اجتماعی». پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1 (2): 123-101. https://socialhistory.ihcs.ac.ir/article_313.html

42. - وزین فضل، مهدی؛ و اسماعیلی‌نصرآبادی، حسین، (1390). «تبیین و بررسی امتیازنامه راه شوسه تهران به قم در دوره ناصرالدین شاه». مطالعات تاریخ فرهنگی، پژوهش نامه‌ی انجمن ایرانی تاریخ، 3 (10): 132-103. http://chistorys.ir/article-1-315-fa.html

43. - هادی‌زاده کاخکی، سعید، (1393). کاروانسرا در ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ دوم.

44. - نائوکیجی، ناکامورا، (1398). سفرنامه ناکامورا نائوکیجی. ترجمۀ هاشم رجب زاده، تهران: انتشارات طهوری، چاپ دوم.

46. - Al-Davoud, A., (1999). Two travelogues from the south. Tehran: Amir Kabir.

47. - Afzal-ol-Molk, Gh.-H., (unpublished). Travelogue of Khorasan and Kerman. Edited by Qodrat-ollah Roshani, Tehran: Toos.

48. - Arjmand, F. & Heydari, V., (2008). “The Garden of the Crossroads of Ali Abad, Qom”. Golestan Honar, 4 (2): 75-85. http://golestanehonar.ir/article-1-200-fa.html (in Persian).

49. - Astakhri, Abu-I. I., (1966). Masalak va maalkam. With the help of Afshar Iraj, Tehran: Book Publishing House.

50. - Bakran, M. Ibn-N., (1963). Jahannameh. With the efforts of Muhammad Amin Riahi. Tehran: Ibn Sina Library.

51. - Brugsch, K. H., (1995). In the Land of the Sun. Translated by: Majid Jalilvand, Tehran: Markaz Publishing House, first edition.

52. - Bowen, E., (2007). Map of Iran during the Afsharid period (political and natural). Tehran: Gitashenas.

53. - Curzon, G. N., (2001). Iran and the Iranian Case. Vol. 1, Translated by: Ali Vahid Mazandarani, Tehran: Elmi va Farhangi.

54. Franklin, W., (1979). Observations on a Journey from Bengal to Persia in the Years 1786-1788. Translated by: Mohsen Javidan, Tehran: Iranian Culture and Art Foundation (Islamic Society of Iranian Wisdom and Philosophy), first edition.

55. - Gabriel, A., (1969). Geographical Research on Iran. Translated by: Fathali Khajeh Nouri, Tehran: Ibn Sina Publishing House.

56. - Grantowski, A. A., (1975). History of Iran from Ancient Times to the Present. Translated by: Kaykhosro Keshavarzi, Tehran: Pooyish Publishing House.

57. - Habibi, S. M., (2021). From Shar to Shar. Tehran: University of Tehran, 19th edition.

58. - Hadizadeh Kakhki, S., (2014). Caravanserai in Iran. Tehran: Cultural Research Office, second edition.

59. - Ibn Faqih, A. Ibn-M., (2000). Al-Buldan. Brief translation by Mohammad Reza Hakimi, Tehran: Iranian Cultural Foundation.

60. - Ibn Hawqal, Abul-Q. Ibn-H. al-N., (1987). Ibn Hawqal's Travelogue. Translated by: Ja'far Afshar, Tehran: Amir Kabir.

61. - Imam Shushtari, M. A., (1950). History of Scales and Influence in the Islamic Government. Tehran: Tehran University of Higher Education.

62. - Jafari, A. A. & Soleimani, B., (2016). “Gharasavaran and the Inefficiency of Securing Roads & Highways in the Qajar Period”. Two Quarterly Scientific-Research Journals: History of Iran after Islam, 8 (15): 1-27. https://journals.tabrizu.ac.ir/article_7174.html?lang=en (in Persian).

63. - Jamalzadeh, S. M. A., (1956). The Treasure of the Shaygan or the Economic Situation of Iran. Berlin: Kaveh.

64. - Kage Aki, O., (2019). Travelogue of Iran and Vara Rud. Translated by: Hashem Rajabzadeh, Tehran: Tahouri, second edition.

65. - Klais, W., (1982). “Caravan Routes in Iran”. Translated by: Alireza Mahini, Athar, 3(9, 8, 7): 187-290. http://journal.richt.ir/athar/article-1-444-fa.html (in Persian).

66. - Klais, W., (1985). “A mud-brick caravanserai of the Qajar period next to the Deir caravanserai”. Translated by: Alireza Mahini, Athar, 10 & 11: 195-204. (Archives of the Library of the Cultural Heritage Research Institute).

67. - Loti, P., (1991). Travelogue to Isfahan. Translated by: Badr al-Din Ketabi, Tehran: Iqbal, first edition.

68. - Maghddasi, M. Ibn-A., (1982). The best classification in the definition of regions. Translated by: Alinaghi Manzavi, Tehran: Authors and Translators of Iran, first edition.

69. - Malkom, S., (2019). Views of Iran [Traveler's Notes in the East]. Translated by: Shahla Tahmasb, Tehran: Qoqnos.

70. - Mostofi, H., (1983). Nuzhat al-Qulub. With the efforts of Mohammad Dabir Siyaghi. Tehran: Tahori Library.

71. - Masaharu, Y., (1994). Travelogue of Yoshida Masaharu. Translated by: Hashem Rajabzadeh, Mashhad: Astan Quds Razavi, first edition.

72. - Olearius, A., (1984). Travelogue. Vol. 2, Translated by: Ahmad Behpour, Tehran: Ebtekar-e-Naw.

73. - Olivier, G. A., (1992). Olivier's Travelogue. Translated by: Taher Mirza, Tehran: Etelaat, first edition.

74. - Rahmdel, S., (2016). “Road Landscape in the Historical Geography of Iran”. Manzar Magazine, 8 (36): 52-57. https://www.manzar-sj.com/article_44752.html (in Persian).

75. - Naokiji, N., (2019). The Travelogue of Nakamura Naokiji. Translated by: Hashem Rajabzadeh, Tehran: Tahouri Publications, second edition.

76. - Rasouli, A., Mehrafarin, R. & Mousavi, S. R., (2021). “A study on the chronology and function of the clay castle of Qom”. Archaeological Studies, 13 (2): 28-46. https://doi.org/10.22059/jarcs.2020.240953.142471 (in Persian).

77. - René Dalmani, H., (1999). From Khorasan to Bakhtiari. Vol. 3, Translated by: Samiei Gholamreza, Tehran: Taos.

78. - Riyazi, M., (1992). “The Caravanserai of Dirgchin”. Athar Magazine, 13 (21): 48-65. http://journal.richt.ir/athar/article-1-376-fa.html (in Persian).

79. - Salour, Gh. M., (1374). Khatarat Ein al-Saltaneh Newspaper. edited by Masoud Salour and Iraj Afshar, Tehran: Asatir.

80. - Shanvaz, B. & Khaghani, R., (2015). Caravanserai of Iran. Tehran: Pazineh, first edition.

81. - Shabani, R., (1998). Social History of Iran in the Afsharid Era. Vol. 1, Tehran: Qoms Publishing.

82. - Sykes, S. M., (1984). Travelogue of General Sergeant Major Sykes. Translated by: Hossein Saadat Nouri, Tehran: Lohe, first edition.

83. - Takmil, H., N., (2021). Silk Road. Tehran: Cultural Research Office, fourth edition.

84. Talebian, M. H., (2017). “Road View in Iran”. Manzar Magazine, 8 (36): 72-77. https://www.manzar-sj.com/article_44755.html (in Persian).

85. - Toyokichi, Y. N. G., (2019). Travelogue of Ye Naga Toyokichi. Translated by: Hashem Rajabzadeh, Tehran: Tahouri, second edition.

86. - Vazin Fadl, M. & Ghanbari Kalashi, S., (2011). “Repair and Development of the Tehran-Qom Road during the Qajar Era, Social History Research”. Institute for Humanities and Cultural Studies, 1 (2): 101-123. https://socialhistory.ihcs.ac.ir/article_313.html (in Persian).

87. - Vazin Fadl, M. & Esmaeili Nasrabadi, H., (2011). “Explanation and study of the concession of the Tehran-Qom highway during the reign of Naser al-Din Shah”. Cultural History Studies, Journal of the Iranian History Association, 3 (10): 103-132. http://chistorys.ir/article-1-315-fa.html (in Persian).

88. - Zarei, M. I., (2017). Iranian Architecture from the Safavid Era to the Present. Tehran: Samt, First Edition.

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.