مسألۀ تجلی در خوشنویسیِ اسلامی؛ با تکیه‌بر اصول صفا و شأن

میرزایی, داود

doi:10.22034/PJAS.8.29.387

EN FA

سال 8، شماره 29 - ( 10-1403 ) سال 8 شماره 29 صفحات 410-387 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/PJAS.8.29.387

Mendeley

Zotero

RefWorks

Mirzaei D. (2024). The Issue of Manifestation in Islamic Calligraphy; Relying on the Principles of Refinement and Dignity. Parseh J Archaeol Stud. 8(29), 387-410. doi:10.22034/PJAS.8.29.387
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-994-fa.html

میرزایی داود.(1403). مسألۀ تجلی در خوشنویسیِ اسلامی؛ با تکیه‌بر اصول صفا و شأن مطالعات باستان‌شناسی پارسه 8 (29) :410-387 10.22034/PJAS.8.29.387

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-994-fa.html

مسألۀ تجلی در خوشنویسیِ اسلامی؛ با تکیه‌بر اصول صفا و شأن

داود میرزایی^*

استادیار گروه فلسفۀ هنر، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران. ، d.mirzaei@basu.ac.ir

چکیده: (1394 مشاهده)

مفهوم «تجلی» یکی از مفاهیم بنیادین حکمت و عرفان اسلامی است که ریشه در قرآن کریم و روایات معصومین (ع) دارد و از همین معبر، وارد زبان ذوقی عرفای مسلمان، خصوصاً ابن‌عربی، هم اهتمام ویژه‌ای به آن پیدا می‌کنند. با وصف این، از آنجاکه مسألۀ تجلی در هنر، جایگاه خاصی در مباحث عرفانی می‌یابد و چون یکی از اصول اساسی هنر خوشنویسی همانا «صفا» است و تا زنگار از قلب زدوده نشود و صفا حاصل نگردد، نقشی در آن متجلی نخواهد شد؛ لذا به‌نظر می‌رسد که از معبر همین مفهوم تجلی، پیوند وثیقی میان عرفان و خوشنویسی برقرار می‌شود. برهمین مبنا، پژوهش حاضر کوشیده است تا به این دو پرسش پاسخ دهد؛ 1. تجلی چیست و چه جایگاهی در متون مقدس و عرفانی ما دارد؟ 2. رابطۀ تجلی با مبانی نظری خوشنویسی اسلامی، خصوصاً «صفا» و «شأن» چیست؟ روش پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی است که براساس داده‌های کتابخانه‌ای انجام شده است؛ لذا برای رسیدن به پاسخ روشنِ این دو پرسش و برقراری پلی میان عرفان و خوشنویسی اسلامی و یافتن شأن عرفانیِ «تجلی» در آن، ابتدا به‌معنای تجلی در منابع دینی همچون آیات و روایات پرداخته شده و سپس در متون عرفانی (نزد ابن‌عربی و عرفای پیش از او) معنای آن‌را پی گرفته است. در ادامه، به مقولۀ تقدس در خوشنویسی پرداخته شده و از ثنای اصول دوازده‌گانۀ حاکم بر آن (طبق متن آداب‌المشق باباشاه اصفهانی) ارتباط «تجلی» با «صفا» و «شأن» در خوش نویسی اسلامی و نسبتش با حُسن یا زیبایی آن بررسی شده است.

واژه‌های کلیدی: تجلی، عرفان، صفا، شأن، خوشنویسی اسلامی.

متن کامل [PDF 1120 kb] (408 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1402/10/28 | پذیرش: 1403/1/21 | انتشار: 1403/10/1

فهرست منابع

1. - قرآن کریم، ترجمۀ فولادوند.

2. - ابن ابی جمهور، محمد بن علی، (1403-1405). عوالی اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیه. قم: چاپ مجتبی عراقی

3. - ابن‌عربی، محی‌الدین، (1392). فتوحات مکیه. ترجمۀ محمد خواجوی، معارف باب 35 تا 67، تهران: مولی.

4. - ابن‌عربی،‌ محی‌الدین، (1385). فصوص‌الحکم. ترجمه، توضیح و تحلیل: محمدعلی موحد، تهران: نشر کارنامه.

5. - ابن‌عربی، محی‌الدین، (1395). فتوحات مکیه. ترجمه و تعلیق: محمد خواجوی، معارف باب 68 تا 69، تهران: مولی.

6. - ابن منظور، (1414هـ.ق.). لسان‌العرب. دارصادر: داربیروت، بیروت.

7. - ابن‌ندیم، اسحاق‌بن‌محمد، (1381). الفهرست. ترجمه: محمدرضا تجدد، تهران: اساطیر.

8. - اعوانی،‌ غلامرضا،‌ (1375). حکمت و ‌هنر ‌معنوی.‌ تهران:‌ انتشارات ‌گروس.

9. - اعوانی، غلامرضا، (1382). «مبادی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی نگاه نمادین به جهان». فصلنامۀ خیال، 5: 42-53.

10. - الیاسی، بهروز، (1387). «تقدس در خوشنویسی اسلامی». رهپویۀ هنر، 5: 38-48.

11. - باباشاه اصفهانی، (1397). آداب‌المشق، در نجیب مایل‌هروی، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. چاپ دوم، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

12. - بقلی، روزبهان، (1401). شرح شطحیات. به‌تصحیح و مقدمۀ فرانسوی هانری کربن، تهران: نشر طهوری.

13. - بلخاری، حسن، (1384). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی. دفتر اول و دوم، تهران: سوره مهر.

14. - بلخاری، حسن، (1397). «مبانی نظری خوشنویسی در تمدن اسلامی». بخش اول و دوم، انتشار در سایت مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.

15. - جامی، عبدالرحمن، (1370). نقد النصوص فی شرح نقش النصوص. با مقدمه و تصحیح و تعلیقات: ویلیام چیتیک، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.

16. - جرجانی، میر سید شریف، (1377). التعریفات. به‌کوشش: و ترجمۀ حسم سیدعرب و سیما نوربخش، تهران: مؤسسۀ نشر فروزان روز.

17. - جهانگیری، محسن، (1383). محی‌الدین ابن‌عربی، چهرۀ برجستۀ عرفان اسلامی. تهران: دانشگاه تهران.

18. - دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، (1385). جلد چهارم، تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.

19. - رازی، نجم‌الدین، (1370). مرصادالعباد. به تحقیق: امین ریاحی، تهران: توس.

20. - ربیعی، هادی، (1388). جستارهایی در چیستی هنر. تهران: فرهنگستان هنر.

21. - رحیمیان، سعید، (1376). تجلی و ظهور در عرفان نظری. انتشارات حوزه علمیۀ قم.

22. - رواندی، مرتضی، (1997). تاریخ اجتماعی ایران. ج. 9، استکهلم: انتشارات آرش.

23. - زوزنی، حسین بن احمد، (1374). المصادر. به کوشش: تقی بینش، تهران: نشر البرز.

24. - سجادی، جعفر، (1373). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: نشر طهوری.

25. - سراج شیرازی، یعقوب بن حسن، (1376). تحفه المحبین. به اشراف: محمدتقی دانش‌پژوه و به‌کوشش: کرامت رعنای حسینی و ایرج افشار، نشر نقطه، تهران.

26. - سمنانی، احمد بن محمد علاءالدوله، (1391). مصنفات فارسی. به اهتمام: نجیب مایل‌هروی تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

27. - سهلگی، محمدبن علی، (1402). دفتر روشنایی. مقدمه، ترجمه و تعلیقات: محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ نهم، تهران: نشر سخن.

28. - شیخ‌طوسی، محمدبن حسن، (1386). الامالی. دارالثقافه، ۱۴۱۴ ه‍.ق.

29. - الشیبی، کامل مصطفی، (1374). تشیع و تصوف تا آغاز قرن دوازدهم هجری. ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر.

30. - صفا، ذبیح‌الله، (1366). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: انتشارات فردوس.

31. - طباطبایی، محمدحسین، (1363). تفسیر المیزان. بنیاد علمی و فرهنگی علامه طباطبایی.

32. - طبرسی، شیخ حسن، (1379). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. مصحح: علامه ابوالحسن شعرانی، کتابفروشی اسلامیه.

33. - طریحی، فخرالدین، (1395). مجمع‌البحرین. به‌کوشش: محمود عادل و احمد حسینی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

34. - عراقی، ابراهیم ‌بن بزرگمهر، (1371). لمعات. مقدمه و تصحیح: محمد خواجوی، تهران: انتشارات مولی.

35. - عزالدین‌کاشانی، محمود بن علی، (1367). مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه. تهران: چاپ جلال‌الدین همایی.

36. - عطار، فریدالدین، (1393). منطق‌الطیر. مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: نشر سخن.

37. - عطار، فریدالدین، (1401). الهی‌نامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: نشر سخن.

38. - عطار، فریدالدین، (1401). تذکره الاولیا. به تصحیح: محمد استعلامی، نشر زوار.

39. - غزالی، ابوحامد محمد، (1402). کیمیای سعادت. به‌کوشش: حسین خدیوجم، تهران: نشر امیرکبیر.

40. - کربن، هانری، (1377). تاریخ فلسفه اسلامی. ترجمۀ جواد طباطبایی، تهران: انتشارات کویر و انجمن فرانسه.

41. - لاهیجی، شمس‌الدین محمدبن یحیی، (1371). مفاتیح‌الاعجاز فی شیرح گلشن راز. به کوشش: محمدرضا برزگر خالقی، تهران: نشر زوار.

42. - ماسینیون، لوئی، (1390). مصائب حلاج. ترجمۀ ضیاءالدین دهشیری، چاپ سوم، تهران: نشر جامی.

43. - مایل‌هروی، نجیب، (372). کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.

44. - مشرفی، نگین، (1388). «بررسی تاریخی-تحلیلی نظریۀ تجلی در عرفان اسلامی». فصلنامۀ علوم اسلامی، 4 (16): 87-112.

45. - مطهری، مرتضی، (1371). عرفان حافظ. قم: انتشارات صدرا. file:///C:/Users/Modern/Downloads/30413881604.pdf

46. - مولوی، جلال‌الدین محمد، (1369). فیه ما فیه. با تصحیحات و حواشی: بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران: نشر امیرکبیر.

47. - مولوی، جلال‌الدین محمد، (1393). مثنوی معنوی. تصحیح: رینولدالین نیکسون، به اهتمام: نصرالله پورجوادی، تهران: انتشارات امیرکبیر.

48. - نصر، سیدحسین. (1380). معرفت و معنویت. ترجمۀ انشااله رحمتی، تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.

49. - نهج‌البلاغه، (1380). ترجمۀ علامۀ جعفری، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

50. - وبگاه مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی به نشانی: https://icps.ut.ac.ir/fa/dictionary

51. - هاشمی‌نژاد، علیرضا، (1385). «مبانی عرفانی 'صفا' و 'شأن' در رسالۀ آداب‌المشق». گلستان هنر، 5: 139-145.

52. - هاشمی‌نژاد، علیرضا، (1389). «تأثیر عرفان و تصوف در تحولات خوشنویسی ایرانی در قرن‌های هفت و نُه (ه‍.ق.)». مجلۀ مطالعات ایرانی، 9(17): 263-275.

54. - The Holy Quran, Translated by: Ezzatullah Foladvand. (in Persian)

55. - Al-Shaybi, K. M., (1995). Shia and Sufism until the Beginning of the 12th Century Hijri. Translated by: Alireza Zakowati Karagzlou, Tehran: AmirKabir. (in Persian)

56. - Attar Neyshaburi, F. al-Din., (2022). Elahinamah (The Divine Book). Introduction, corrections and notes by: Mohammad Reza Shafiei Kodkani, Tehran: Sokhan Pub. (in Persian)

57. - Attar Neyshaburi, F. al-Din., (2022). Tazkirat al-Olia (The Memorial of the Saints). edited by: Mohammad Ista'lami, Zovvar Pub. (in Persian)

58. - Awani, Gh., (1996). Wisdom and Spiritual Art. Tehran: Garoos Pub. (in Persian)

59. - Awani, Gh., (2003). “Ontological and Epistemological Basis of the Symbolic View of the World”. Khayal Quarterly, 5: 42-53. (in Persian)

60. - Babashah Esfahani, (2018). Adab al-Mashq, in Najib Mayelheravi, Book Arrangment in Islamic Civilization. Second edition, Astan Quds Razavi Islamic Research Foundation. (in Persian)

61. - Bolkhari, H., (2005). Mystical Foundations of Islamic Art and Architecture. First and Second Book, Tehran: Soorah Mehr. (in Persian)

62. - Bolkhari, H., (2017). “Theoretical Foundations of Calligraphy in Islamic Civilization”. Part 1 & 2, Published on the website of the Center for the Great Islamic Encyclopedia. (in Persian)

63. - Corbin, H., (1998). History of Islamic Philosophy. Translated by: Javad Tabatabai, Tehran: Kavir Pub. and French Society. (in Persian)

64. - Elyasi, B., (2007). “Sacredness in Islamic calligraphy”. Art Guide, 5: 38-48. (in Persian)

65. - Ezzeddin Kashani, M. Ibin-A., (1988). Misbah al-Hadaye and Miftah al-Kafaye. Tehran: Published by: Jalal al-Din Homai. (in Persian)

66. - Ghazali, Abu-H. M., (2023). Kimyay-e Sa'dat. by: Hossein Khadivjam, Tehran: Amir Kabir Pub. (in Persian)

67. - Great Islamic Encyclopedia, (2006). Fourth volume, Tehran: Great Islamic Encyclopedia Center. (in Persian)

68. - Hasheminejad, A., (2005). “The Mystical Foundations of Dignity (Safā) and Refinement (Sh'an) in the Treatise of Adab al-Masgq”. Golestan Honar, 5: 139-145. (in Persian)

69. - Hashminejad, A., (2010). “The Influence of Mysticism and Sufism in the Developments of Iranian Calligraphy in the Seventh and ninth Centuries (A.H.)”. Iranian Studies Magazine, 7 (14): 263-275. (in Persian)

70. - Ibn Abi Jumhur, M. Ibn-A., (1982-1984). Awali Al-Laali Al-Azizia Fi Ahadith Al-Diniyah. Qom, Mojtaba Iraqi Edition. (in Persian)

71. - Ibn ʿArabi, M. al-Din, (2006). Fusus al-Hikam (The Bezels of Wisdom). Translation, explanation and analysis by: Mohammad Ali Movahed, Tehran: Karnameh Pub. (in Persian)

72. - Ibn ʿArabi, M. al-Din, (2016). Al-Futūḥāt al-Makkiyya (The Meccan Illuminations). Translated and edited by: Mohammad Khajawi, Ma'arif Chapter 68 to 69, Tehran. (in Persian)

73. - Ibn ʿArabi, M. al-Din, (2012). Al-Futūḥāt al-Makkiyya (The Meccan Illuminations). Translated by: Mohammad Khajawi, Ma'arif Chapters 35 to 67, Tehran. (in Persian)

74. - Ibn Manzur, (1993). Lisan al-ʿArab (The Languages of the Arabs). Darsader: Darbeirut, Beirut.

75. - Ibn Nadim, I. Ibin-M., (2002). Al-Fehrest. Translated by: Mohammad Reza Todjad, Tehran: Asatir Pub. (in Persian)

76. - Iraqi, E. Ibin-B., (1992). Lama'at. Introduction and correction by: Mohammad Khajawi, Tehran: Mola Pub. (in Persian)

77. - Jahangiri, M., (2004). Mohiuddin Ibn Arabi. The outstanding face of Islamic mysticism, Tehran: University of Tehran. (in Persian)

78. - Jami, A., (1991). Naqd al-Nosus in Sharh Naqsh al-Nosus. with an introduction and correction and comments by: William Chittick, Iranian Wisom and Philosophy Research Institute. (in Persian)

79. - Jurjani, M.-S. Sh., (1998). Ta'rifat. Translated by: Hasem Seyyed Arab and Sima Noorbakhsh, Tehran: Farzan-e Rooz pub. (in Persian)

80. - Lahiji, Sh. M. Ibin-Y., (1992). Mafatih al-E'jaz fi Sharah-e Golshan-e Raz. with the efforts by: Mohammad Reza Barzegar Khaleghi, Tehran: Zovvar Pub. (in Persian)

81. - Massignon, L., (2010). La Passion de Hussayn Ibn Mansûr an-Hallâj. Translated by: Ziaoddin Deshiri, 3th edition, Tehran: Jami Pub. (in Persian)

82. - Mayelheravi, N., (1993). Book Arrangement in Islamic Civilization. Mashhad: Astan Quds Razavi Research Foundation, (in Persian)

83. - Moshrefi, N., (2008). “Historical-Analytical Study of the Theory of Manifestation in Islamic Mysticism”. Islamic Sciences Quarterly, (4) 16: 87-112. (in Persian) file:///C:/Users/Modern/Downloads/30413881604.pdf

84. - Nahj al-Balagha, (2001). Translated by: Allame Ja'fari, Tehran: Farhang Islamic Pub. (in Persian)

85. - Nasr, S. H., (2010). Knowledge and Spirituality. Translated by: Enshallah Rahmati, Tehran: Sohrvardi Research and Pub. (in Persian)

86. - Pazouki, Sh., (2008). Wisdom of Art and Beauty in Islam. 2th edition, Tehran: Farhangestan Honar Pub. (in Persian)

87. - Rabiei, H., (2008). Essays on the Essence of Art. Tehran: Farhangestan Honar Pub. (in Persian)

88. - Rahimian, S., (1997). Manifestation and Emergence in Theoretical Mysticism. Qom Seminary Pub. (in Persian)

89. - Razi, N., (1991). Mersad al-Abad. Researched by: Amin Riahi, Tehran: Toos pub. (in Persian)

90. - Rumi, J. al-Din. M., (2013). Maṭhnawiy-e Ma'nawi. edited by: Reynold Nicholson, under the care of Nasrullah Pourjavadi, Tehran: Amirkabir Pub. (in Persian)

91. - Rumi, L. al-Din. M., (1990). Fihi Ma Fihi. with corrections and margins by: Badi'o Zaman Foroozanfar, Tehran: Amirkabir Pub. (in Persian)

92. - Rawandi, M., (1997). Social History of Iran. Volume 9, Stockholm, Arash Pub. (in Persian)

93. - Safa, Z., (1987). History of Literature in Iran. Tehran: Ferdos Pub. (in Persion)

94. - Sahlegi, M. Ibin-A., (2023). Daftar Roshanaei. Introduction, Translation and Notes: Mohammad Reza Shafi'i Kodkani, 9th edition, Tehran: Sokhan Pub. (in Persion)

95. - Sajjadi, J., (1994). Dictionary of Mystical Terms and Interpretations. Tehran: Tahoori Pub. (in Persion)

96. - Sheikh Tousi, M. Ibin-H., (2007). Al Am'ali, Dar al-Thaqafeh, 1414 A.H. (in Arabic)

97. - Siraj Shirazi, Y. Ibin-H., (1997). Tohfat Al-Mohbbin. Mohammad Taghi Daneshpajooh and the efforts of Karamat Ra'naye Hoseyni and Iraj Afshar, Tehran: Noqteh Pub. (in Persion)

98. - Tabarsi, Sh. H., (2000). Majma al-Bayan fi Tafsir al-Qur'an. Corrected by: Allameh Abul Hasan Shearani, Islamia bookstore (in Arabic)

99. - Tabatabaei, M. H., (1984). Tafsir al-Mizan. Allameh Tabatabaei Scientific and Cultural Foundation. (in Persian)

100. - Tarihi, F., (2015). Majma Al-Bahrein. with the efforts by: Mahmoud Adel and Ahmad Hosseini, Tehran: Farhang Islami Pub. (in Persian)

101. - The website of the Dehkhoda Dictionary Institute and the International Center for Persian Language Education at the address: https://icps.ut.ac.ir/fa/dictionary (in Persian)

102. - Zozani, H. Ibin-A., (1995). Al-Masader. by the efforts of Taghi Binesh, Tehran: Alborz Pub. (in Persian)

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.