مطالعۀ تطبیقی شیوۀ اجرای آرایۀ گچی کشته‌بری با سایر آرایه‌های گچی در معماری دورۀ صفویه

نجفیان, محمدجواد; اقبالی, پرویز; حمزوی, یاسر

doi:10.61882/PJAS.8.30.309

EN FA

سال 8، شماره 30 - ( 11-1403 ) سال 8 شماره 30 صفحات 336-309 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.61882/PJAS.8.30.309

Mendeley

Zotero

RefWorks

Najafian M, Eghbali P, Hamzavi Y. (2025). A Comparative Study of the Execution Method of the Koshtehbori Stucco Decoration with other Stucco Decorations in Safavid Period Architecture. Parseh J. Archaeol. Stud.. 8(30), 309-336. doi:10.61882/PJAS.8.30.309
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-953-fa.html

نجفیان محمدجواد، اقبالی پرویز، حمزوی یاسر.(1403). مطالعۀ تطبیقی شیوۀ اجرای آرایۀ گچی کشته‌بری با سایر آرایه‌های گچی در معماری دورۀ صفویه مطالعات باستان‌شناسی پارسه 8 (30) :336-309 10.61882/PJAS.8.30.309

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-953-fa.html

مطالعۀ تطبیقی شیوۀ اجرای آرایۀ گچی کشته‌بری با سایر آرایه‌های گچی در معماری دورۀ صفویه

محمدجواد نجفیان¹

، پرویز اقبالی^*²

، یاسر حمزوی³

1- دانشجوی دکتری پژوهش هنر، گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
2- دانشیار گروه ارتباط تصویری، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ، eghbali@shahed.ac.ir
3- دانشیار گروه آرایه‌های معماری، پژوهشکدۀ بناها و بافت‌های تاریخی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.

چکیده: (1999 مشاهده)

در دورۀ صفویان ابداعات و نوآوری‌هایی در آرایه‌های گچی ایجاد می‌شود. آرایۀ‌ گچی کشته‌بری، یکی از جذاب‌ترین آرایه‌های معماری دورۀ صفوی است که با نقوش متنوع در برخی بناهای آن دوره اجرا شده و دارای خلاقیت و نوآوری خاصی است که با شیوۀ اجرای گونه‌های دیگر آرایۀ گچی متمایز است. مطالعه و شناخت شیوه‌ها و مراحل اجرایی آرایه‌های گچی معماری صفویه در راستای حفاظت از آن‌ها به‌شمار می‌رود. هدف این پژوهش، شناسایی شباهت‌ها و تفاوت‌ها، گوناگونی‌ روش‌ها و مراحل و ترتیب اجرای آرایۀ‌ گچی کشته‌بری در مقایسه با سایر آرایه‌های گچی در معماری دورۀ صفویه و طبقه‌بندی آرایه‌های گچی این دوره است. پرسش‌های پژوهش عبارتند‌از: طبقه‌بندی مناسب برای گونه‌های فنی اجرایی آرایه‌های گچی در معماری دورۀ صفوی چیست؟ شباهت‌ها و تفاوت‌های آرایه‌گچی کشته‌بری با سایر آرایه‌های گچی در معماری دورۀ صفویه از لحاظ شیوه و مراحل ساخت و اجرا کدامند؟ روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی-مقایسه‌ای، و یافته‌اندوزی به‌صورت مطالعات کتابخانه‌ای و مشاهدات میدانی است. نتایج مطالعات نشان‌داد آرایه‌های گچی در معماری صفویه، براساس معیار هفت‌گانۀ شیوۀ شکل‌دهی، جنس مواد و مصالح مورداستفاده در زمینه، شکل ظاهری سطوح روی نقوش، اندازه و میزان برجستگی، کارهای تکمیلی، ازلحاظ زمینه و شکل نقوش، تقسیم‌بندی شد. در اجرای آرایۀ گچی کشته‌بری برعکس سایر آرایه‌های گچی دورۀ صفویه، پرداخت‌کاری، صیقل‌کاری، کوژ یا کاوکردن روی سطوح نقوش انجام نمی‌شد و فقط زمینۀ طرح و یا برخی از نقوش کنده‌کاری و نهایتاً پرداخت می‌شد. آرایۀ گچی کشته‌بری ازلحاظ شیوه، مراحل و ترتیب اجرا بیشترین شباهت با آرایۀ گچی با لایه‌های رنگی کنده‌کاری شده دارد. این شباهت‌ها، ازلحاظ ضخامت هر لایه به اندازۀ یک میلی‌متر و شیوۀ برش با زاویۀ 90درجه نسبت‌به سطح نقوش و پرداخت و صاف‌کردن قسمت‌های کنده‌کاری شده و ازلحاظ شکل ظاهری روی نقوش با سطح صاف و تخت، قابل‌مقایسه است؛ هم‌چنین، آرایۀ گچی‌کشته‏بری ازلحاظ شیوه، مراحل و ترتیب اجرا، بیشترین تفاوت را با آرایۀ نقری پرشده با گچ رنگی، دارد.

واژه‌های کلیدی: کشته‌بری، گچ‌بری، شیوۀ اجرای آرایه‌‌های گچی، طبقه‌بندی آرایه‌های گچی، معماری دورۀ صفویه.

متن کامل [PDF 3034 kb] (288 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1402/8/26 | پذیرش: 1402/11/17 | انتشار: 1403/12/30

فهرست منابع

1. - آقاجانی‌اصفهانی، حسین، (1359). «تعمیرات نقاشی». اثر، 1(1): 71-90.

2. - آقاجانی‌اصفهانی، حسین، (1386). «دیوارنگاره‌های کشته‌بری در بناهای اصفهان عهد صفوی (عالی‌قاپو و چهل‌ستون)». گردهمایی مکتب اصفهان: مجموعه مقالات نگارگری، تهران: فرهنگستان هنر.

3. - اتینگهاوزن، ریچارد؛ و گرابار، اولگ، (1383). «هنر و معماری اسلامی». ترجمۀ دکتر یعقوب آژند، تهران: سمت.

4. - اصلانی، حسام، (1391). «فن‌شناسی آرایه‌های گچی در معماری ایران دوران اسلامی». رسالۀ دکتری رشته مرمت، گرایش مرمت آثار تاریخی، دانشکدۀ مرمت، دانشگاه هنر اصفهان (منتشر نشده)

5. - اصلانی، حسام، (1385). «شیوۀ اجرای تزئینات کشته‌بری در کاخ عالی‌قاپو». گلستان هنر، 5: 130-123. https://golestanehonar.ir/browse.php?a_id=74&sid=1&slc_lang=fa

6. - اعظم‌زنگنه، آناهیتا، (1387). «سیر تحول گچ‌بری و تأثیر آن از هنر غرب در عصر قاجار و پهلوی». معماری و فرهنگ، 31(9): 115-108

7. - انصاری، جمال، (1366). «گچبری دوران ساسانی و تأثیر آن در هنرهای اسلامی». هنر، 13: 318-373.

8. - پرادا، ایدت، (2537). هنر ایران باستان. ترجمۀ یوسف مجیدزاده، تهران: نشر دانشگاه تهران.

9. - حمزوی، یاسر؛ کوچکزایی، علیرضا؛ و نگارستانی، علی‌اصغر، (1400). «ساختارشناسی ملات رنگی آرایه‌های گچی بوم‌ساب در مدرسۀ (کاروانسرا) گنجعلی‌خان کرمان». مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 5 (17): 287-302. DOR: 20.1001.1.26455048.1400.5.17.10.2

10. - شکفته، عاطفه، (1398). «مطالعه تطبیقی آرایه‌های گچی در دو بنای شاخص از خراسان بزرگ: رباط شرف و مسجد فریومد (سلجوقی، خوارزمشاهی و ایلخانی)». نگره، 52: 101-121. https://doi.org/10.22070/negareh.2019.3574.1964

11. - شکفته، عاطفه؛ و صالحی‌کاخکی، احمد، (1393). «شیوه‌های اجرایی و سیر تحولات تزئینات گچی معماری ایران در قرون هفتم تا نهم هجری». نگره، 30: 81-63. https://negareh.shahed.ac.ir/article_156.html

12. - صالحی‌کاخکی، احمد؛ و اصلانی، حسام، (1390). «معرفی دوازده گونه از آرایه‌های گچی در تزئینات معماری دوران اسلامی ایران». مطالعات باستان‌شناسی، 1(3): 106-89. https://jarcs.ut.ac.ir/article_28697.html

13. - صالحی‌کاخکی، احمد؛ امامی، سید محمد امین؛ و اصلانی، حسام، (1389). «فناوری معرق‌های گچی تخمه‌گذاری در تزئینات معماری دورۀ صفویه». پژوهش‌های تاریخی، 46(2): 80- 63. https://jhr.ui.ac.ir/article_16515.html

14. - صالحی‌کاخکی، احمد؛ و تقوی‌نژاد، بهاره، (1395). «پژوهشی بر آرایه‌های هندسی محراب‌های گچبری دورۀ ایلخانی در ایران». پژوهش‌های معماری اسلامی، 10(4): 93-77. https://www.iust.ac.ir/jria/article-1-430-fa.html

15. - فراهانی، ابوالفضل، (1380). کتیبه‌ها: عبدا... قوچانی، مسجد جامع ساوه. تهران: مؤسسه انتشارات تعاون سازمان میراث‌فرهنگی کشور

16. - گرابار، اولگ، (1379). شکل‌گیری هنر اسلامی. ترجمۀ مهرداد وحدتی‌دانشمند، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. چاپ اول

17. - مکی‌نژاد، مهدی، (1396). تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی: تزئینات معماری. چاپ سوم، تهران: سمت.

18. - مکی‌نژاد، مهدی، (1389). «ساختار و قابلیت‌های خط کوفی در کتیبه‌نگاری معماری ایرانی (سلجوقی تا صفوی)». رسالۀ دکتری رشته پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد.

20. - Aghajani Esfahani, H., (1980). “Painting repairs”. Asar, 1(1): 71-90. (in Persain).

21. - Aghajani Esfahani, H., (2007). “Mural paintings of Koshtehbori in the buildings of Isfahan during the Safavid period (Ali-Qapu and Chehl-Stun)”. Isfahan school gathering: a collection of painting essays, Tehran: Art Academy. (in Persain).

22. - Ansari, J., (1987). “Stucco of the Sassanid era and its influence on Islamic arts”. Art Quarterly, 13: 318-373. (in Persain).

23. - Aslani, Hessam. (2006). The way of execution of Koshtehbori decorations in Aliqapo Palace. Golestan art. Number 5: 130-123. (in Persain). https://golestanehonar.ir/browse.php?a_id=74&sid=1&slc_lang=fa

24. - Aslani, H., (2012). “The technology of Stucco decorations in the architecture of Iran during the Islamic era”. Doctoral dissertation in the field of restoration, restoration of historical monuments. Faculty of Restoration. (in Persain).

25. - Azam Zanganeh, A., (2008). “The evolution of Stucco decoration and its influence from Western art in the Qajar and Pahlavi eras”. Architecture and Culture, 31(9): 108-115. (in Persain).

26. - Ettinghausen, R. & Grabar, O., (2004). Islamic art and architecture. Translated by Dr. Yaqub Azhend. Tehran: Samt. (in Persain).

27. - Farahani, A., (2001). Inscriptions: Abdola Quchani, Saveh Mosque. Tehran: Cultural Heritage Organization Cooperative Publishing Institute. (in Persain).

28. - Grabar, O., (2000). The formation of Islamic art. Translated by Mehrdad Vahdati Daneshmand. Tehran: Research Institute of Humanities and Cultural Studies. First Edition. (in Persain).

29. - Hamzavi, Y., Kochzaei, A. & Nagarestani, A. A., (2021). “Structural analysis of colored mortar of Bom-Sab Stucco decorations in Ganj Ali Khan Kerman School (Caravansera)”. Parseh J. Archaeol. Stud., 5 (17): 287-302. (in Persain). DOR: 20.1001.1.26455048.1400.5.17.10.2

30. - Makinjad, M., (2010). “The structure and capabilities of Kufic script in Iranian architectural inscriptions (Seljuq to Safavid)”. Doctoral dissertation in the field of art research, Faculty of Arts, Shahid University. (in Persain).

31. - Makinjad, M., (2017). History of Iranian art in the Islamic period: architectural decorations. Third edition, Tehran: Samt. (in Persain).

32. - Prada, I., (1973). Ancient Iranian art. Translated by: Yusuf Majidzadeh, Tehran: Tehran University Press. (in Persain).

33. - Salehi Kakhki, A. & Taghvinjad, B., (2016). “A research on the geometrical decorations of plaster altars of the Ilkhanid period in Iran”. Islamic Architecture Research Quarterly. 10(4): 93-77. (in Persain). https://www.iust.ac.ir/jria/article-1-430-fa.html

34. - Salehi Kakhki, A. & Aslani, H., (2011). “Introducing twelve types of Stucco decorations in the architectural decorations of the Islamic era of Iran”. Archaeological studies, 1(3): 106-89. (in Persain). https://jarcs.ut.ac.ir/article_28697.html

35. - Salehi Kakhki, A., Emami, S. M. A. & Aslani, H., (2010). “The technology of Tokhmehgozari gypsum Moaragh in the architectural decorations of the Safavid period”. Historical researches, 46(2): 63-80. (in Persain). https://jhr.ui.ac.ir/article_16515.html

36. - Shokfete, A. & Salehi Kakhki, A., (2014). “Implementation methods and evolution of plaster decorations in Iranian architecture in the 7th to 9th centuries of Hijri”. Negrah, 30: 81-63. (in Persain). https://negareh.shahed.ac.ir/article_156.html

37. - Shokfete, A., (2019). “A comparative study of Stucco decorations in two prominent buildings of Great Khorasan: Rabat Sharaf and Faryomed Mosque (Seljuqi, Khwarazmshahi and Ilkhani)”. Negrah, 52: 101-121. (in Persain). https://doi.org/10.22070/negareh.2019.3574.1964

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.