نقش زلزله در پراکنش محوطه‌های استقراری عصر مفرغ و آهن در شرق زاگرس‌مرکزی - ایران

احمدطجری, پروانه; مترجم, عباس; زارع, مهدی

doi:10.22034/PJAS.8.29.45

EN FA

سال 8، شماره 29 - ( 10-1403 ) سال 8 شماره 29 صفحات 74-45 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/PJAS.8.29.45

Mendeley

Zotero

RefWorks

Ahmadtajari P, Motarjem A, Zare M. (2024). The Role of Earthquakes in the Distribution of Bronze and Iron Age Settlements in the East of Central Zagros, Iran. Parseh J Archaeol Stud. 8(29), 45-74. doi:10.22034/PJAS.8.29.45
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-937-fa.html

احمدطجری پروانه، مترجم عباس، زارع مهدی.(1403). نقش زلزله در پراکنش محوطه‌های استقراری عصر مفرغ و آهن در شرق زاگرس‌مرکزی - ایران مطالعات باستان‌شناسی پارسه 8 (29) :74-45 10.22034/PJAS.8.29.45

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-937-fa.html

نقش زلزله در پراکنش محوطه‌های استقراری عصر مفرغ و آهن در شرق زاگرس‌مرکزی - ایران

پروانه احمدطجری¹

، عباس مترجم^*²

، مهدی زارع³

1- دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران.
2- دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران (نویسندۀ مسئول) ، Motarjem@basu.ac.ir
3- استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، تهران، ایران.

چکیده: (1962 مشاهده)

زمین‌لرزه‌های باستانی همواره تهدیدی بالقوه برای سکونتگاه‌های نه‌چندان مقاوم در مناطق لرزه‌خیز محسوب شده‌اند؛ طبق نتایج مطالعات باستان‌شناسی یکی از الگوهای رفتاری بشر در مقابل این پدیده غیرقابل پیش‌بینی، تغییر دائمی محل سکونت خود بوده است. نظر به واقع‌شدن بخش عمدۀ فلات ایران در یکی از پهنه‌های لرزه‌خیز کره‌زمین موجب می‌شود تا تحقیق و بررسی راجع‌به تأثیر این رخداد‌های طبیعی بر شیوۀ زیست انسان خصوصاً در دوران پیش‌ازتاریخ مورد مطالعۀ بیشتر قرار گیرد. در این‌راستا و با هدف میزان تأثیر این پدیدۀ طبیعی در زاگرس‌مرکزی و به‌منظور آگاهی از نحوۀ واکنش انسان‌ها به این پدیده پرداخته شده است؛ پرسش اصلی در این پژوهش حول این محور است که، اساساً زمین‌لرزه‌های کهن در بافتارهای باستان‌شناسی چگونه و براساس چه شواهدی قابل شناسایی است ؟ و تأثیرات این پدیدۀ مخرب بر تغییر الگوهای زیستی مردم در دوران پس از رخداد چگونه بوده است؟ برای گردآوری اطلاعات در این‌زمینه به یافته‌های مستند باستان‌شناسی حاصله از دو کاوش گودین‌تپه، کنگاور و تپۀ باباکمال تویسرکان از دوران مفرغ و تا پایان عصر آهن III پ.م. استناد شده است. در ادامه برمبنای شواهد ناشی از شدت تخریب ناشی از زمین‌لرزه سعی‌شده است تا نسبت به بازسازی مقیاس شدت زمین‌لرزه‌ها براساس مقیاس مرکالی اقدام گردد و در نتیجۀ نهایی مشخص گردید که وقوع زمین‌لرزه‌های مخرب با شدت بیش از 6 درجه در مقیاس ریشتر در منطقۀ مورد بررسی خصوصاً در عصر مفرغ و آهن بی‌ارتباط با تأثیر تغییرات اقلیمی ناشی از شدت ذوب یخچال‌ها و تغییر شرایط هیدرولوژی کره‌زمین نبوده است، ولی نهایتاً پس از دورۀ مفرغ متأخر عملا حوداث ناشی از این رخداد موجب فروپاشی نسبی بسیاری از استقرارها تا دورۀ آهن III گردیده است و عملاً در این برهۀ زمانی میزان جمعیت منطقه به حداقل ممکن کاهش یافته بود.

واژه‌های کلیدی: زمین‌لرزه‌های باستانی، باستان‌شناسی شرق زاگرس‌مرکزی، گودین‌تپه، تپۀ باباکمال، الگوی استقراری، عصر مفرغ، عصر آهن.

متن کامل [PDF 2900 kb] (232 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1402/8/6 | پذیرش: 1402/11/24 | انتشار: 1403/10/1

فهرست منابع

1. - الماسی، طیبه، و مترجم، عباس، (1392). «زلزله و نقش آن در الگوی استقراری هزارۀ دوم پ.م. دشت کنگاور (با رهیافت زیست بوم‌شناختی)». همایش بین‌المللی باستان‌شناسان جوان، تهران: دانشگاه تهران.

2. - آقا‌نباتی، سیدعلی، (1383). زمین‌شناسی ایران. تهران: سازمان زمین‌شناسی کشور.

3. - بیک‌محمدی، خلیل‌الله، (1398). «عوامل تخریب و متروک‌شدن کاروانسرای ایلخانی بیستون براساس یافته‌های باستان شناختی». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 9(21): 151-172. https://doi.org/10.22084/nbsh.2019.19419.1965

4. - حیدری، رضا؛ و میرزائی، نوربخش، (1388). «الگوی لرزه زمین‌ساختی گسل اصلی عهد حاضر زاگرس بین 33 تا 35 درجه عرض شمالی». فیزیک زمین و فضا، 35(3): 83- 96. https://doi.org/20.1001.1.2538371.1388.35.3.6.7

5. - حیدریان، محمود، (1383). «فصل اول بررسی آثار باستانی سنقر». کرمانشاه: آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان کرمانشاه، (منتشر نشده).

6. - حیدریان، محمود، (1387). «فصل دوم بررسی آثار باستانی سنقر». آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی صنایع‌دستی و گردشگری استان کرمانشاه، (منتشر نشده).

7. - دزواره، م.؛ ناصریه، س.؛ روحی، ا.؛ و برومند، ب.، (1395). نقشه‌های لرزه‌خیزی استان‌های ایران 1395- 1279. مرکز لرزه‌نگاری کشوری، مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، http://www.irsc.ut.ac.ir.

8. - رهبر، مهدی؛ و یانگ، کایلر، (1354). بررسی باستان‌شناسی منطقۀ کنگاور. تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

9. - ریاحی، وحید؛ و موسوی، مریم، (1400). «سنجش میزان آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی در برابر زلزله مورد مطالعه: دهستان پیان در شهرستان ایذه». روستا توسعۀ پایدار فضا، 2(1): 18-1.https://doi.org/10.2207/VSSD.2021.4494.1031

10. - زارع، مهدی، (1397). «60 سال پس از زلزله منطقه فارسینج، چقدر تاب آوردیم؟ (22/9/1336)».فصلنامۀ فرهنگ ایمنی، 26: 20-14.

11. - سراقی، نعمت‌اله، (1385). «بررسی باستان‌شناختی دشت نهاوند». همدان: آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی و گردشگری استان همدان، (منتشر نشده).

12. - شیخ‌بیکلواسلام، بابک؛ و چایچی‌امیرخیز، احمد، (1399). «سازگاری‌های جوامع انسانی عصرهای مفرغ و آهن شمال ایران مرکزی با رویدادهای اقلیمی هولوسن». پژوهش‌های تغییرات آب‌وهوایی، 2(2): 54-39. http://doi.org/10.30488/CCR.2020.111121.

13. - علی‌پور، رضا؛ صدر، امیرحسین؛ و امینی، پریسا؛ و همکاران، (1395). «تحلیل و پویایی تکتونیکی گسل مروارید در پهنه گسلی جوان اصلی زاگرس با استفاده از داده‌های دورسنجی و تحلیل فرکتالی». بیستمین همایش انجمن زمین‌شناسی ایران، تهران: دانشگاه تهران: 857- 849.

14. - کارخانه‌ای، بهروز؛ طالبی، علیمردان؛ و سوری، محمود، (1395). «بررسی پتانسیل لرزه‌ای و گسل‌های شهرستان نهاوند و مدیریت بحران». همایش دومین کنگره بین‌المللی زمین، فضا و انرژی پاک، تهران: 17- 1.

15. - محمدی‌فر، یعقوب، و مترجم، عباس، (1380). «بررسی و شناسایی باستان‌شناسی شهرستان کنگاور». کرمانشاه: آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان کرمانشاه، (منتشر نشده).

16. - محمدی‌فر، یعقوب، (1382). «بررسی باستان‌شناسی شهرستان صحنه». کرمانشاه: میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان کرمانشاه، (منتشر نشده).

17. - محمدی‌فر، یعقوب؛ و مترجم، عباس، (1382). «بررسی و شناسایی باستان‌شناسی شهرستان اسدآباد». همدان: آرشیو اداراه کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان، (منتشر نشده).

18. - محمدی‌فر، یعقوب؛ و همتی‌ازندریانی، اسماعیل، (1397). «فصل اول گزارش کاوش باستان‌شناسی تپۀ باباکمال شهرستان تویسرکان». همدان: آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان، (منتشر نشده).

19. - مظاهری، خداکرم، (1392). «بازنگری گسترۀ جغرافیایی توالی سفالی گودین III در زاگرس‌مرکزی». پیام باستان‌شناس، 19: 92- 73. http://journals.iau.ir/article_703743.html

20. - ملکی، امجد، (1390). «پهنه‌بندی خطر زمین‌لرزه و اولویت‌بندی بهسازی مساکن در استان کرمانشاه». همایش علمی سالانه دانشگاه رازی، کرمانشاه: دانشگاه رازی: 730- 728.

21. - یزدانفر، کاملیا، (1393). «تعیین فعالیت گسل پیرانشهر به‌عنوان شمال‌غربی‌ترین قطعه راندگی جوان زاگرس با کاربرد مدل DTM و نرم‌افزار GIS». تحقیقات جغرافیایی، 29(4): 146- 133. http://georesearch.ir/article-1-328-fa.html.

23. - Aghanabati, S. A, (2004). The Geology of Iran. Tehran: Geological Survey of Iran (In Persian).

24. - Alley, R. B., Mayewski, P. A., Sowers, T., et al., (1997). “Holocene climatic instability: A prominent, widespread event 8200 year ago”. Geology, 25(6): 483-486. https://doi.org/10.1130/0091-7613(1997)025<0483:HCIAPW>2.3.CO;2

25. - Alipour, R., Sadr, A. & Amini, P., et al., (2016). “Analysis and Tectonic Dynamics of Morvarid fault in the main young fault zone of Zagros Using telemetry data and fractal analysis”. 20th conference of Geological Society of Iran, Tehran: University of Tehran: 857-849. (In Persian).

26. - Almasi, T. & Motarjem, A., (2013). “Earthquake and its role in the settlement pattern of the 2nd millennium B.C. of the Kangavar Plain (based on the bio-ecological approach)”. International Conference of Young Archaeologists, Tehran: University of Tehran (In Persian).

27. - Ambraseyes, N. N. & Melville, C. P., (1982). A History of Persian earthquakes. Cambridge University press.

28. - Ambraseys, N. N. & Moinfar, A., (1974). “The Karkhaneh (Kangavar) earthquake of 24 March 1963”. Annali di Geofisica, XXVII (1-2): 23-36.

29. - Beik-Mohammady, Kh., (2019). “Destruction and Abandonment Factors of Bistoon Ilkhanid Inn Based on Archaeological Findings”. Pazhoheshha-ye Bastan Shenasi Iran. 9(21): 151-172. https://doi.org/10.22084/nbsh.2019.19419.1965

30. - Berberian, M., (1995). “Master blind thrust faults hidden under Zagros folds: active basement tectonics and surface emorphotectonics”. Journal of Tectonophysics, 241: 193- 224. https://doi.org/10.1016/0040-1951(94)00185-C

31. - Berberian, M. & Yeats, R., (2001). “Contribution of archaeological data to studies of earthquake history in Iranian Plateau”. Journal of Structural Geology, 23: 563- 584. https://doi.org/10.1016/S0191-8141(00)00115-2

32. - Bond, G., Shower, W., Cheseby, M., et al., (1997). “A pervasive millennial-scale cycle in North Atlantic Holocene and glacil climates”. Science, 278(5341): 1257-1266.

33. - Contenau, G. & Ghirshman, R., (1935). Fouilles de tepe Giyan, pres de Nahavand. Paris, Pt. 3. https://doi.org/10.1126/science.278.5341.1257

34. - Dezvareh, M., Naserieh, S., Rouhi, A. & Broumand, B., (2016). Seismic maps of Iran's provinces 1279-1395, Seismological Center of Iran. Institute of Geophysics, University of Tehran: http://www.irsc.ut.ac.ir (In Persian).

35. - Galadini, F., Hinzen, K. G. & Stiros, S., (2006). “Archaeoseismology: Methodological issues and procedure”. Journal of Seismology, 10: 395- 414. https://doi.org/10.1007/s10950-006-9027-x

36. - Godin Project, (2011). University of Toronto, https://tspace.library.utoronto.ca/simple-search?query=godin+&tequery=

37. - Gopnik, H. & Rothman, M., (2011). ON The High road the history of Godin Tepe, Iran. Royal Ontario Museum.

38. - Henrickson, R. C., (1984). Godin Tepe, Godin III, and Central Western Iran 2600- 1500 B.C. Department of near Eastern Studies university of Toronto.

39. -Henrickson, R. C., (1985). “The Chornology of Central Western Iran 2600- 1400 B.C.”. American Journal of Archaeology, 89 (4). 569-581. https://doi.org/10.2307/504199

40. - Henrickson, R. C., (1986). “A Regional perspective on Godin III Cultural development in central Western Iran”. Iran, 24: 1- 55. https://doi.org/10.2307/4299764

41. - Henrickson, R.C., (1987a). “Godin III & the chronology of central western Iran circa 2600- 1400 B.C.”. in: The Archaeology of western Iran, Hole, F., (ed.), Washington DC: Smith Sonian institution press: 205-227. https://doi.org/10.2143/IA.22.0.2014065

42. - Henrickson, R. C., (1987b). “The Godin III chornology for central western Iran 2600- 1400 B.C.”. Iranica Antiqua, 22: 33-117. https://doi.org/10.2143/IA.22.0.2014065

43. - Heydari, R. & Mirzaei, N., (2009). “The Seismotectonic model of main recent fault between 33 and 35 N”. Journal of Earth and Space Physics, 35(3): 83- 96 (In persian) https://doi.org/20.1001.1.2538371.1388.35.3.6.7

44. - Heydarian, M., (2004). “The first season of Archaeological Survey of Sonqor, report in the Archives of the Cultural Heritage”. Handicrafts and Tourism organization of Kermanshah Province, (Unpublished). (In Persian).

45. - Heydarian, M., (2008). “The second season of Archaeological Survey of Sonqor, report in the Archives of the Cultural Heritage”. Handicrafts and Tourism organization of Kermanshah Province, (Unpublished). (In Persian).

46. - Howell, R., (1979). “Survey of the Malayer Plain”. Iran, 17: 156-57.

47. - Ibn al-Jawzi, Abd-al-R. Ibn-A., (1992). Al-Muntazam fi Tarikh al- muluk wa- al- umam. V.15, Beirut, Dar al-Kotob al-llmiyah, first edition (In Persian).

48. - Karkhnehi, B., Talebi, A. & Suri, M., (2016). “Investigation of seismic potential and faults of Nahavand city and Crisis management”. Conference of the 2nd International Congress of Earth, Space and Clean Energy, Tehran: 1-17. (In Persian).

49. - Kambakhsh-Fard, S., (1994). The Anahita Temple Kangavar; Archaeological Excavations and Survey: The Reconstruction and Architectural Restoration of the Nahid Temple and Taghe-Gera. 23, Iranian Cultural Heritage Organization, Tehran (In Persian).

50. - Marco, S., (2008). “Recognition of earthquake-related damage in archaeological sites: Examples from Dead sea fault Zone”. Tectonophysics, 453: 148- 156. https://doi.org/10.1016/j.tecto.2007.04.011

51. -MacCaplin, J., (1996). Paleoseismology. Academic press, San Diego.

52. - Masih, A., (2018). “An Enhanced Seismic activity observed due to climate change: preliminary result from Alaska”. 8th International Conference on Environment Science and Engineering, 167: 1-8. https://doi.org/10.1088/1755-1315/167/1/012018

53. - Mazaheri, K., (2013). ”Revisision of geographical scope of Godin III Pottery Sequence in Centeral Zagros”. Payam-e Bastanshenas, 19: 73-92. (In Persian) http://journals.iau.ir/article_703743.html

54. - Maleki, A., (2011). “Earthquake risk Zoning and the priority of improving houses in Kermanshah province”. Annual Scientific Conference of Razi University, Kermanshah: Razi University: 728-730. (In Persian).

55. - McGuire, B., (2012). Science Weekly podcast: Will climate change unleash geological mayhem? The Guardian: https://www.theguardian.com/ science/audio/2012/feb/13/science-weekly-podcast-climate-change.

56. - Mohammadifar, Y. & Hemati Azandaryni, E., (2021). “The first season of excavation at Baba Kamal Tappeh Tuyserkan Western Iran”. Journal of Ancient Near Eastern Studies, 58: 57-88.

57. - Mohammadifar, Y. & Motarjem, A., (2001). “Archaeological Survey and Identification of Kangavar city”. report in the Archives of the Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism organization of Kermanshah Province, (Unpublished). (In Persian).

58. - Mohammadifar, Y., (2003). “Archaeological Survey of Sahne city, report in the Archives of the Cultural Heritage”. Handicrafts and Tourism organization of Kermanshah Province, (Unpublished). (In Persian).

59. - Mohammadifar, Y. & Motarjem, A., (2003). “Archaeological Investigation and Identification of Asadabad city”. report in the Archives of the Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism organization of Hamedan Province, (Unpublished). (In Persian).

60. - Mohammadifar, Y. & Hemati Azandryani, E., (2019). “The first Report of Archaeological Excavation at Baba Kamal Tappeh in Tuysarkan City”. report in the Archives of the Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism organization of Hamedan Province, (Unpublished). (In Persian).

61. - Mirzaei, N., Gao, M. & Chen, Y. T., (1998). “Seismic source regionalization for seismic zoning of Iran : major seismotectonic provinces”. Journal of Earthquake Prediction Research, 7: 465- 495.

62. - Mirzaei, N. & Gheitanchi, M. R., (2002). “Seismotectonics of Sahneh fault, middle segment of main recent fault Zagros mountains, western Iran”. Journal of Earth and Space physics, 28 (2): 1-8.

63. - Overlaet, B. & Haerinck, E., (2010). “Bronze and Iron Age pottery from the Ilam graveyard (Pusht-I Kuh. Iran)”. Iranica Antiqua, 45: 277- 304. https://doi.org/10.2143/IA.45.0.2047122

64. - Rahbar, M. & Young, C. Jr., (1975). Archaeological Survey of Kangavar. Tehran: Research Institute of Humanities and Cultural Studies (In Persian).

65. - Riahi, V. & Mousavi, M., (2021). ”Assessment vulnerability of rural settlements to earthquake (Pian distric in Eeze county)”. Quarterly Journal of Village and Space Sustainable Development, 2(1): 1-18. (In Persian) https://doi.org/10.2207/VSSD.2021.4494.1031

66. - Soraghi, N., (2006). “Archaeological Survey of Nahavand Plain”. report in the Archives of the Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism organization of Hamedan Province, (Unpublished). (In Persian).

67. - Shaikh Baikloo Islam, B. & Chaychi Amirkhiz, A., (2020). “Adaptations of Human Societies of the Bronze and Iron Ages of Northern Central Iran with Holocene's climatic events”. Journal of Climate Change Research, 2(2): 39-54 (In Persian) http://doi.org/10.30488/CCR.2020.111121

68. - Sadhukhan, B., Chakraborthy, S. & Mukherjee, S., (2022). “Investigating the relationship between earthquake occurrences and climate change using RNN-based deep learning approach”. Arabian Journal of Geosclences, 31: 1-27. https://doi.org/10.1007/s12517-021-09229-y

69. - Sharifi, A., Pourmand, A., Canuel, E., et al., (2015). “Abrupt climate variability since the last deglaciation based on a high-resolution, multi-proxy peat record from NW Iran: The hand that rocked the Cradle of Civilization”. Quaternary Science Reviews, 123: 215-230. https://doi.org/10.1016/j.quascirev.2015.07.006

70. - Sharifi, M. & Motarjem, A., (2018). “The process of cultural change in the chalcolithic period in the highlands of western Iran at Tepe Gheshlagh”. Documenta Prahistorica, XLV: 86-99. https://doi.org/10.4312/dp.45.7

71. - Tchalenko, J. S. & Braud, J., (1974). “Seismicity and structure of the Zagros (Iran): the Main Recent Fault between 33 and 35 N”. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 227: 1-25. https://doi.org/10.1098/rsta.1974.0044

72. - Young, C. Jr. (1969). Excavations at Godin Tepe, First Preliminary Report, Occasional paper 17. Art and Archaeology. Royal Ontario Museum (ROM).

73. - Young, C. Jr, (1966). “Survey in Western Iran, 1961”. Journal of Near Eastern Studies, 25, 4. https://doi.org/10.1086/371877

74. - Young, C. Jr. & Levine, L. D., (1974). Excavations of the Godin Project: Second Progress, Report. Occasional paper 26, Art and Archaeology. Royal Ontario Museum (ROM).

75. - Young, T. C., (1975). “Kangavar Survey”. Iran, 13: 191- 193.

76. - Yazdanfar, K., (2014). “Determining the activity of the Piranshahr fault as the northwestern part of Zagros young fault part of the young thrust of Zagros Using DTM model and GIS software”. Journal of Geographical Research, 29(4): 133-146 (In Persian). http://georesearch.ir/article-1-328-fa.html

77. - Zare, M., (2018). “60 years after the Earthquake Farsinaj, how much did we endure? (13/12/1957)”. Journal of Safety Culture, 26: 14-20 (In Persian).

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.