بررسی باستان‌شناختی سلاح‌های گرم و فرآیند تولید، به‌کارگیری، بهره‌وری از آن در بستر سیاسی و اقتصادی دورۀ قاجار

رضاپور, فاطمه; منتظرظهوری, مجید

doi:10.22034/PJAS.8.29.265

EN FA

سال 8، شماره 29 - ( 10-1403 ) سال 8 شماره 29 صفحات 293-265 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/PJAS.8.29.265

Mendeley

Zotero

RefWorks

Rezapour F, Montazerzohouri M. (2024). Firearms’ Archaeological Investigation and Their Production Process, Uses, and Efficiency in the Economic and Political Environment of the Qajar Period. Parseh J. Archaeol. Stud.. 8(29), 265-293. doi:10.22034/PJAS.8.29.265
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-910-fa.html

رضاپور فاطمه، منتظرظهوری مجید.(1403). بررسی باستان‌شناختی سلاح‌های گرم و فرآیند تولید، به‌کارگیری، بهره‌وری از آن در بستر سیاسی و اقتصادی دورۀ قاجار مطالعات باستان‌شناسی پارسه 8 (29) :293-265 10.22034/PJAS.8.29.265

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-910-fa.html

بررسی باستان‌شناختی سلاح‌های گرم و فرآیند تولید، به‌کارگیری، بهره‌وری از آن در بستر سیاسی و اقتصادی دورۀ قاجار

فاطمه رضاپور¹

، مجید منتظرظهوری^*²

1- دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2- استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول) ، majidzohouri@ut.ac.ir

چکیده: (2060 مشاهده)

براساس مطالعات باستان‌شناختی، انسان همواره در تلاش برای تولید و تکامل ابزارهای جنگی بوده و تسلیحات جنگی همواره نقشی مهم در کسب موفقیت‌های نظامی داشته ‌است. به‌رغم افزایش چشمگیر مطالعات باستان‌شناسی دورۀ قاجار، نوع تسلیحات نظامی مورداستفاده در این دوره کمتر موردتوجه قرار گرفته است و پژوهش‌های انجام‌شده در حوزۀ نظامی دورۀ قاجار بیشتر به بررسی سلاح‌های سرد و ساختار نظامی قشون پس از رفت و آمد هیأت‌های نظامی خارجی و تأثیرات آن‌ها اختصاص دارد؛ درصورتی‌که نقش سلاح گرم در دورۀ قاجار و تحولات ناشی از آن کمتر در مطالعات باستان‌شناسی موردتوجه قرار گرفته است. تمرکز این پژوهش بررسی چگونگی واردات و ساخت سلاح گرم و انواع مورداستفادۀ آن در طول دورۀ قاجار است. هدف از این پژوهش، مطالعۀ باستان‌شناسانۀ این سلاح‌ها و بررسی رفتار فرهنگی هر دوره در چگونگی مواجه با تولید و واردات سلاح‌ها در راستای پاسخ به این پرسش‌ها است؛ روش‌های دستیابی به این سلاح‌ و تولید داخلی آن‌ها به چه صورت بوده؟ و تفاوت آن‌ها در چه جزئیاتی قابل تبیین است؟ هم‌چنین بسترهای سیاسی و اقتصادی دورۀ قاجار چگونه در توسعه و به‌کارگیری سلاح گرم مؤثر بوده‌اند؟ روش پژوهش به‌صورت یک بررسی جامع و همه‌جانبه‌نگر موادفرهنگی مکتوب و غیرمکتوب طراحی شده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آ‌ن هستند که استفادۀ قشون از سلاح‌های گرم به‌عنوان جنگ‌افزار محوری قشون در آغاز دورۀ پیشا ناصری و با آغاز مناسبات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای ایران با دیگر کشورها آغاز شده و تلاش برای تولید داخلی آن نیز از همان ابتدا مدنظر قرار گرفته است؛ هم‌چنین سلاح‌های تولید داخل دارای طول بیشتر و تزئینات کمتری در مقایسه با نمونه‌های وارداتی هستند، ازجمله تزئینات مورداستفاده در نمونه‌های داخلی نقوش تناوبی هندسی است.

واژه‌های کلیدی: باستان‌شناسی، قاجار، نظامی‌گری، جنگ افزار، قشون قاجاری، سلاح گرم.

متن کامل [PDF 3259 kb] (505 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1402/6/16 | پذیرش: 1402/11/14 | انتشار: 1403/10/1

فهرست منابع

1. - الیویه، آنتوان گیوم، (1371). سفرنامۀ اولیویه تاریخ اجتماعی-اقتصادی ایران در دوران آغازین عصر قاجار. ترجمه: محمدطاهر میرزا، تصحیح و حواشی: دکتر غلامرضا ورهرام، تهران: اطلاعات.

2. - اعتضادالسلطنه، علیقلی میرزا، (1395). اکسیر التواریخ (تاریخ قاجاریه از آغاز تا 1259ه‍.ق.). به‌اهتمام: جمشید کیانفر، تهران: اساطیر.

3. - آدمیت، فریدون، (1362). امیرکبیر و ایران. چاپ هفتم، تهران: خوارزمی.

4. - بهنام، جمشید، (1375). ایرانیان و اندیشه تجدد. تهران: فرزان روز.

5. - بروگش، هینریش، (1367). سفری به دربار سلطان صاحبقران. ترجمه: مهندس کردبچه، جلد دوم، تهران: اطلاعات..

6. - تافلر، الوین؛ و تافلر، هایدی، (1377). جنگ و ضد جنگ -بقاء در آستانه قرن بیست و یکم. ترجمه: شهیندخت خوارزمی، بی‌جا: سیمرغ، چاپ سوم.

7. - تورنتن، لین، (1374). تصاویری از ایران (سفر کلنل ف. کُلُمباری به دربار شاه ایران). ترجمه: مینا نوائی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.

8. - تاج‌بخش، احمد، (1382). تاریخ مختصر تمدن و فرهنگ ایران قبل از اسلام. تهران: یادواره کتاب.

9. - دنبلی، عبدالرزاق بیک، (1383). مآثرالسلطانیه-تاریخ جنگ‌های اول ایران و روس. تصحیح و تحشیه: غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران: روزنامۀ ایران.

10. - دالمانی، رنه، (1335). از خراسان تا بختیاری. تهران: امیر کبیر.

11. - دوکوتزبوئه، موریس (1365). مسافرت به ایران در دوران فتحعلی‌شاه قاجار. ترجمه: محمود هدایت، تهران: جاویدان.

12. - رایت، دنیس، (1361). نقش انگلیس در ایران. ترجمه: فرامرز فرامرزی، تهران: فرخی.

13. - شهوند، علی؛ و اسدی، مهدی، (1399). «عوامل مؤثر بر قاچاق اسلحه در خلیج‌فارس و بندر بوشهر طی سال‌های قبل از جنگ جهانی اول(1331-1297ق.)». پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، 8(2): 123-16. https://doi.org/10.30473/lhst.2020.7051

14. - شعبانی‌مقدم، ع.؛ فروغی ابری، ا.؛ و دهقان‌نژاد، م.، (1401). «بررسی و تحلیل روند تأسیس کارخانه‌های تولید اسلحه و فشنگ در دورۀ قاجار». گنجینه اسناد، 32(1): 69-46. https://doi.org/10.30484/ganj.2022.2917

15. - صحت‌منش، ر.، (1397). «نظام توپخانه در دورۀ قاجار». مطالعات تاریخی جنگ، 2(2): 114-87. DOR: 20.1001.1.25887033.1397.2.2.5.1

16. - صفائی، ابراهیم، (1356). پنجاه‌سال. بی‌جا: انتشارات وزارت فرهنگ و هنر.

17. - طباطبایی، سیدجواد، (1385). تأملی درباره ایران مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی. جلد دوم، تهران: ستوده.

18. - فلور، ویلم، (1366). جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران عصر قاجار. ترجمه: ابوالقاسم سری، جلد اول، تهران: توس.

19. - فلور، ویلم، (1393). صنایع کهن ایران در دوره‌ی قاجار. ترجمه: علیرضا بهارلو، تهران: پیکره.

20. - فلاندن، اوژن، (2536). سفرنامه اوژن فلاندن به ایران. ترجمه: حسین نورصادقی، چاپ سوم، تهران: اشراقی.

21. - قائم‌مقامی، جهانگیر، (1326). تاریخ تحولات سیاسی نظام ایران از آغاز قرن یازدهم هجری تا سال 1301 ه‍.ش. تهران: چاپخانۀ علی‌اکبر علمی.

22. - کرشیش، آگوست کارل. (بی‌تا). رسالۀ علم جنگ. نسخۀ خطی سازمان اسناد و کتابخانه ملی، شمارۀ بازیابی: 12565-6.

23. - کلمنت، مارکام، (1364). تاریخ ایران در دورۀ قاجاریه. ترجمه: میرزا رحیم فرزانه، به‌کوشش: ایرج افشار، تهران: آسمان.

24. - کرزن، جرج. ن.، (1373). ایران و قضیه ایران. ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: علمی و فرهنگی، 1/764.

25. - کرزن، جرج. ن.، (1349). ایران و قضیه ایران. ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

26. - کلاوزویتس، کارل فون، (1397). در باب ماهیت جنگ. ترجمه: مرضیه خسروی، تهران: روزگار نو.

27. - کیهان، محمود، (1311). جغرافیای مفصل. جلد دوم، تهران: بی‌نا.

28. - گرمرودی، میرزا فتاح‌خان، (1347). سفرنامه میرزا فتاح خان گرمرودی به اروپا در زمان محمد شاه قاجار. به‌کوشش: فتح‌الدین فتاحی، تهران: بی‌نا.

29. - موریه، جیمز، (1385). سفرنامۀ جیمز موریه. ترجمه: ابوالقاسم سری، تهران: توس.

30. - مهدوی (هوشنگ)، عبدالرضا، (1375). تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دورۀ صفوی تا پایان جنگ جهانی دوم. تهران: امیرکبیر.

31. - نجفی، مهنام، (1392). میدان توپخانه دارالخلافه ناصری ذهنیت ایرانی و ره‌آورد دیگری. تهران: روزنه.

32. - ویلسون، آرنولد، (1347). سفرنامۀ ویلسون یا تاریخ سیاسی و اقتصادی جنوب‌غربی ایران. ترجمه: حسین سعادت نوری، بی‌جا: وحید.

33. - ویلسون، آرنولد، (1310). خلیج‌فارس مجموعه وقایع تاریخی و گزارش نظامی خلیج از قدیمی‌ترین ازمنه تا اوایل قرن بیستم. ترجمه: محمد سعیدی، تهران: فرهومند.

34. - هالینگبری، ویلیام، (1363). روزنامه سفر هیأت سرجان ملکم. ترجمه: امیر هوشنگ امینی، تهران: کتاب‌سرا.

36. - Adamiat, F., (1983). Amir Kabir and Iran (7th ed.). Tehran: Kharazmi. (In Persian).

37. - Bahnam, J., (1996). Iranians and the idea of modernity. Tehran: Farzan Ruz. (In Persian).

38. - Brugsch, H., (1988). A journey to the court of Sultan Shah Aqran. M. Kord Bacheh, Trans., Tehran: Etela'at. (In Persian).

39. - Clausewitz, C. V., (2018). On the nature of war. M. Khosravi, Trans., Tehran: Roozegar No, 18. (In Persian).

40. - Clement, M., (1985). History of Iran during the Qajar period. M. R. Farzaneh, Trans., I. Afshar, Ed., Tehran: Aseman. (In Persian).

41. - Cronin, S., (2012). “Deserters, Converts, Cossaks and Revolutionaries: Russians in Iranian Military Servic 1800-1920”. Middle Eastern Studies, 48(2): 147-182. https://doi.org/10.1080/00263206.2012.661371

42. - Curzon, G. N., (1970). Persia and the Persian question. G. V. Mazandarani, Trans., 2 Vols., Tehran: Institute for Translation and Publication. (In Persian).

43. - Dalmani, R., (1956). From Khorasan to Bakhtiari. Tehran: Amir Kabir. (In Persian).

44. - Danbali, A. B., (2004). Ma’aser al-Soltaniyeh: The history of the first Iran-Russia wars. G. Zargari- Nejad, Ed. & Annot., Tehran: Ruznameh Iran. (In Persian).

45. - DuCoutzboe, M., (1986). Travels to Iran during the reign of Fath-Ali Shah Qajar. M. Hedayat, Trans., Tehran: Javidan. (In Persian).

46. - Elgood, R., (1995). Firearms of the Islamic World: In the Tareq Rajab Museum, Kuwait. Tauris.

47. - E'tezad al-Saltaneh, A. M., (2016). Exir al-tavareekh (History of the Qajar dynasty from its beginning to 1259 AH). J. Kianfar, Ed., Tehran: Asatir. (In Persian).

48. - Flandin, E., (1997). Eugène Flandin's travelogue to Iran. H. Noor-Sadeghi, Trans., 3rd ed., Tehran: Eshraghi. (In Persian).

49. - Floor, W., (1987). Essays on the social history of Iran during the Qajar period. A. Sari, Trans., Vol. 1, Tehran: Toos. (In Persian).

50. - Floor, W., (2014). Ancient industries of Iran during the Qajar period, A. Baharloo, Trans., Tehran: Peykareh. (In Persian).

51. - Garmroodi, M. F. K., (1968). The travelogue of Mirza Fattah Khan Garmroodi to Europe during the reign of Mohammad Shah Qajar. F. Fattahi, Ed., Tehran: (Unpublished). (In Persian).

52. - Ghaemmaghami, J., (1947). The history of political and military developments in Iran from the beginning of the 11th century AH to 1922 CE. Tehran: Ali-Akbar Elmi Printing House. (In Persian).

53. - Hallinger, W., (1984). The travel journal of Sir John Malcolm's mission. A. H. Amini, Trans., Tehran: Ketabsara. (In Persian).

54. - Keyhan, M., (1932). Detailed geography (Vol. 2). Tehran: (Unpublished). (In Persian).

55. - Krisch, A. C., (n.d.). The treatise on the science of war [Manuscript]. National Library and Archives Organization of Iran, Retrieval No. 12565-6.

56. - Mahdavi (H. A.), A. R., (1996). The history of Iran's foreign relations from the beginning of the Safavid era to the end of World War II. Tehran: Amirkabir. (In Persian).

57. - Morier, J., (2006). The travelogue of James Morier. A. Sari, Trans., Tehran: Toos. (In Persian).

58. - Najafi, M., (2013). The Cannon Square of the Naserite Capital: Iranian mentality and the gift of the other. Tehran: Rozaneh. (In Persian).

59. - Olivier, G. A., (1992). Olivier's travelogue: Socio-economic history of Iran in the early Qajar era. M. T. Mirza, Trans.; G. Varahram, Ed. & Annot, Tehran: Etela'at. (In Persian).

60. - Rabi, U. & Ter-Oganiv, N., (2012). “The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century”. Iranian Studies, 45 (3): 333-354. https://doi.org/10.1080/00210862.2011.637776

61. - Rait, D., (1982). The role of England in Iran. F. Faramerzi, Trans., Tehran: Farrokhi. (In Persian).

62. - Safai, E., (1977). Fifty years. No place: Ministry of Culture and Arts Publications. (In Persian).

63. - Shabani Moghaddam, A., Foroughi Abri, A. & Dehghan Nejad, M., (2022). Examination and analysis of the establishment of arms and ammunition factories during the Qajar period. Documentary Treasury, 32(1): 69-46. https://doi.org/10.30484/ganj.2022.2917

64. - Shahvand Ali, S. & Asadi Mahdi, M., (2020). “Factors affecting arms smuggling in the Persian Gulf and Bushehr during the years before World War I (1313-1297 AH)”. Local History Studies of Iran, 8(2): 16. https://doi.org/10.30473/lhst.2020.7051

65. - Sehhat Manesh, R., (2018). “The Use of Artillery System in the Qajar Dynasty”. Historical Study of War, 2(2): 87-114. DOR: 20.1001.1.25887033.1397.2.2.5.1

66. - Tabatabai, S. J., (2006). Reflections on Iran, the Tabriz School, and the foundations of modernism (Vol. 2). Tehran: Sotudah. (In Persian).

67. - Tajbakhsh, A., (2003). A brief history of civilization and culture of Iran before Islam. Tehran: Yadvareh Ketab. (In Persian).

68. - Thornton, L., (1995). Images of Iran: The journey of Colonel F. Colombari to the court of the Shah of Iran. M. Navaei, Trans., Tehran: Office of Cultural Studies. (In Persian).

69. - Toffler, A. & Toffler, H., (1998). War and anti-war: Survival at the dawn of the 21st century. Sh. Kharazmi, Trans., 3rd ed., [No place]: Simorgh. (In Persian).

70. - Ward, S. R., (2014). Immortal, Updated Edition: a military history of Iran and its armed forces. Georgetown University Press. https://doi.org/10.1353/book28417

71. - Wilson, A., (1931). The Persian Gulf: A collection of historical events and military reports of the Gulf from ancient times to the early twentieth century. M. Saeedi, Trans., Tehran: Farhoomand. (In Persian).

72. - Wilson, A., (1968). Wilson's travelogue or the political and economic history of southwestern Iran. H. Saadat-Nouri, Trans., (Unpublished). (In Persian).

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.