سال 8، شماره 29 - ( 10-1403 )
سال 8 شماره 29 صفحات 187-153 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Pakbaz Kataj D, Karimian H. (2024). The Formation, Development and Decay of the Historical City of Dehdasht. Parseh J Archaeol Stud. 8(29), 153-187. doi:10.22034/PJAS.8.29.153
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-893-fa.html
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-893-fa.html
پاکبازکتج داوود، کریمیان حسن.(1403). شکلگیری، توسعه و اضمحلال شهر تاریخی دهدشت مطالعات باستانشناسی پارسه 8 (29) :187-153 10.22034/PJAS.8.29.153
1- دانشجوی دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول) ،hkarimi@ut.ac.ir
2- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول) ،
چکیده: (1266 مشاهده)
«دهدشت» یکی از شاخصترین شهرهای تاریخی جنوبغرب ایران است که در دورۀ شکوفایی خود، مرکز ناحیهای بهحساب میآمد که از دورۀ ساسانی و بعد از آن با نامهای «بلادشاپور» و «کهگیلویه» از اهمیت بهسزایی برخوردار بود. این شهر جزو معدود شهرهای تاریخی ایران است که با وجود تحولات تاریخی متعدد، هنوز میتوان آنرا سالمترین شهر تاریخی با معماری سنگی کشور دانست. دهدشت در دوران شکوفایی خود، دارای تمام مؤلفههای یک شهر، شامل: ارگ حکومتی، برج و بارو، مسجد جامع، مدرسه، کاروانسرا، حمام، بازار، میدان و سایر بناهای عامالمنفعه و بیش از هزار درب خانۀ مسکونی بوده است. هدف از پژوهش پیشِرو، درک و تبیین تاریخ و چگونگی شکلگیری، توسعه و زوال این شهر ارزشمند تاریخی است. در این پژوهش که به روش تاریخی- تحلیلی انجام گرفت، تلاش بر آن بود تا با مقایسۀ نتایج مطالعات میدانی، مواد فرهنگی (سکه، معماری، یافتههای سفالی، کتیبه و نوشتههای سنگقبرها) و دادههای اسنادی (منابع مکتوب) به این پرسش پاسخ گفته شود که، سیر تاریخی و نحوۀ شکلگیری، توسعه و اضمحلال شهر تاریخی دهدشت چگونه بوده است؟ نتایج بهدست آمده، حکایت از روند رو به رشد دهدشت از سدههای میانۀ اسلامی و اوج ترقی و شکوفایی آن در دورۀ صفویه و زوال تدریجی شهر پس از این دوره دارد. نتایج مطالعات میدانی همچنین مشخص ساخت که احتمالاً استقرار اولیۀ شهر ابتدا در محلهای که امروزه «محلۀ رواق» نام دارد، شکلگرفته و بعداً در دورۀ صفوی تمرکز و رونق شهر در بخش شرقی (اصلی) بیشتر میشود و بخش غربی آن (محلۀ رواق) از رونق اولیه خود میافتد. امروزه شهر تاریخی دهدشت باوجود وسعت و عظمت بقایای معماری آن، خالی از سکنه و متروک باقیمانده است.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
تخصصی باستانشناسی
دریافت: 1402/5/27 | پذیرش: 1402/9/6 | انتشار: 1403/10/1
دریافت: 1402/5/27 | پذیرش: 1402/9/6 | انتشار: 1403/10/1
فهرست منابع
1. - ابناثیر، (1371). تاریخ کامل اسلام و ایران. ج. 22 و 23، ترجمۀ عباس خلیلی و ابولقاسم حالت، تهران: مؤسسه مطبوعات علمی.
2. - ابنبلخی، (1374). فارسنامه. شیراز: بنیاد فارسشناسی، چاپ اول.
3. - ابنحوقل، ابو القاسم محمد بن حوقل النصیبی، (1938). صورهالارض. ج. 2، بیروت: دار صادر افست لیدن.
4. - ابنخردادبه، ابو القاسم عبید الله بن عبد الله ابن خردادبه، (1889). المسالک و الممالک. بیروت: دار صادر افست لیدن.
5. - ابنفقیه، احمد بن محمد بن اسحاق همدانی، (1349). البلدان. بیجا: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
6. - استرآبادی، میرزامهدی خان، (1377). جهانگشای نادری. بهتصحیح: سید عبدالله انوار، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول.
7. - اصطخری، ابو اسحاق ابراهیم بن محمد الفارسی، (2004). مسالک الممالک. بیروت: دار صادر افست لیدن.
8. - اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، (1367). تاریخ منتظم ناصری. 1تا 3، به تصحیح: محمد اسماعیل رضونی، تهران: دنیای کتاب، چاپ اول.
9. - افوشتهای نطنزی، محمد بن هدایت الله، (1373). نقاوهالآثار فی ذکر الاخیار فی تاریخ الصفویه. به اهتمام: احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی-فرهنگی، چاپ دوم.
10. - آزادی، احمد، (1379). «آواربرداری بازار تاریخی شهر دهدشت». آرشیو پژوهشکدۀ باستانشناسی، (منتشر نشده).
11. - آزادی، احمد، (1387). «گزارش فصل اول بررسیهای باستانشناختی منطقۀ کهگیلویه». دهدشت: آرشیو اداره میراثفرهنگی و گردشگری دهدشت، (منتشر نشده).
12. - آزادی، احمد، (1388). «گزارش فصل دوم بررسیهای باستانشناختی منطقه کهگیلویه». دهدشت: آرشیو اداره میراثفرهنگی و گردشگری دهدشت، (منتشر نشده).
13. - پاکباز، داوود، (1397). بلادشاپور در دوران اسلامی(شهرها، آثار معماری و شبکههای ارتباطی). زیر نظر: دکتر جواد نیستانی و دکتر حسن کریمیان، تهران: سازمان جهاد دانشگاهی تهران، چاپ اول.
14. - پاکباز، داوود؛ و الماسپور، اسماعیل، (1396). «پژوهشی باستانشناختی درباره موقعیت مکانی، تاریخ و معماری ارگ حکومتی شهر دهدشت». همایش بین المللی باستانشناسان جوان، دانشگاه تهران (منتشر نشده).
15. - ترکمان، اسکندربیگ، (1382). تاریخ عالم آرای عباسی. ج. 1 تا 3، به تصحیح: ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، چاپ سوم.
16. - تقویمقدم، مصطفی، (1377). تاریخ سیاسی کهگیلویه. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، چاپ اول.
17. - حسینیفسایی، حاج میرزا حسن، (1382). فارسنامه ناصری. به تصحیح: منصور رستگار فسایی، ج 1 و 2، تهران: امیر کبیر، چاپ سوم.
18. - حسینیقزوینی، شرف الدین فضل الله، (1383). المعجم فی آثار ملوک العجم. بهتصحیح: احمد فتوحینسب، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول.
19. - حسینیمنشی، محمد میرک بن مسعود، (1385). ریاض الفردوس خانی. بهکوشش: ایرج افشار و فرشته صرافان، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، چاپ اول.
20. - دمورینی، ژ.، (1375). عشایر فارس. ترجمۀ دکتر جلالالدین رفیعفر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.
21. - رایگانی، ابراهیم، (1396). باستانشناسی مجموعه بافت تاریخی دهدشت. تهران: راز نهان، چاپ اول.
22. - رایگانی، ابراهیم؛ و اسلامی، مسعود، (1397). «بررسی تأثیر عوامل طبیعی در شکل گیری و ماندگاری شهر تاریخی دهدشت». مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 8 (31): 51 تا 62 https://www.magiran.com/p1867020
23. - رایگانی، ابراهیم؛ و تقوی، عابد، (1393). «تحلیل عدم به کار گیری منطقی مولفههای دفاع غیر عامل در فروپاشی شهر دهدشت در دوران صفویه و قاجار». مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، 4 (15): 79 - 86. http://noo.rs/xAER9
24. - رهربرن، کلاوس میشائل، (1349). نظام ایلات دورۀ صفویه. ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، چاپ اول.
25. - زیاری، کرامتالله؛ و همکاران، (1389). «ارزیابی کاربری اراضی شهر دهدشت(استان کهگیلویهوبویراحمد)». جغرافیایی آمایش محیط، 4 (10): 1-22. http://noo.rs/mE4O1
26. - فلور، ویلم، (1365). برافتادن صفویان برآمدن محمود افغان. ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران: توس، چاپ اول.
27. - قبادیانی، ناصرخسرو، (1381). سفرنامه ناصرخسرو. تهران: انتشارات زوار، چاپ هفتم.
28. - کرمی، مهرانگیز، (1393). «پژوهشی در ویژگیهای معماری و کاربری مجموعه بناهای بافت صفوی دهدشت(بلادشاپور) استان کهگیلویهوبویراحمد». پایاننامۀ کارشناسیارشد باستانشناسی، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، (منتشر نشده).
29. - کریمی، بهمن، (1329). راههای باستانی پایتختهای قدیمی غرب ایران. تهران: انجمن آثار و مفاخر ملی، چاپ اول.
30. - گاوبه، هاینس، (1359). ارّجان وکهگیلویه از فتح عرب تا پایان دورۀ صفوی. ترجمۀ سعید فرهودی، تصحیح و تحشیه و تنظیم: احمد اقتداری، تهران: انجمن آثار و مفاخر ملی، چاپ اول.
31. - گرمرودی، میرزافتاحخان، (1347). سفرنامه میرزا فتاح خان گرمرودی(سفرنامه ممسنی). بهکوشش: فتحالدین فتاحی، تهران: چاپخانۀ بانک بازرگانی ایران، چاپ اول.
32. - مجیدی، نورمحمد، (1371). تاریخ و جغرافیای کهگیلویهوبویراحمد. تهران: علمی، چاپ اول.
33. - مستوفی بافقی، محمد مفید، (1390). مختصر و مفید(جغرافیای ایران زمین در عصر صفوی). به کوشش: ایرج افشار و همکاری محمدرضا ابوئیمهریزی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، چاپ اول.
34. - مستوفی، حمد الله، (1362). نزههالقلوب. به اهتمام و تصحیح: گای لیسترنج، تهران: چاپخانه ارمغان، چاپ اول.
35. - مسعودینیا، ذبیحالله؛ صالحیکاخکی، احمد؛ و حسینی، سید هاشم (1400). «معرفی و مکانیابی شهر کوهگیلویه در قرون میانۀ اسلامی». مطالعات باستانشناسی پارسه، ۵ (۱۶) :۱۵۸-۱۳۷. https://doi.org/10.30699/PJAS.5.16.137
36. - مقدسی، أبو عبد الله محمد بن أحمد، (1411). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. قاهره: مکتبه مدبولی، چاپ سوم.
37. - مهریار، محمد، (1369). «گزارش بررسی و کاوش و ساماندهی بافت تاریخی دهدشت». یاسوج، آرشیو اداره کل میراثفرهنگی استان کهگیلویهوبویراحمد، (منتشر نشده).
38. - نصیری، محمدابراهیم بن زین العابدین، (1373). دستور شهریاران. بهتصحیح: محمدناصر نصیری مقدم، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، چاپ اول.
39. - نیستانی، جواد؛ و همکاران، (1396). «حدود و ثغور بلادشاپور در دوره اسلامی». پژوهش نامه تاریخ و تمدن اسلامی، 48 (2): 207-225. https://doi.org/10.22059/jhic.2018.243525.653818
40. - واله اصفهانی، محمدیوسف، (1372). خلدبرین (ایران در روزگار صفویان). به کوشش: میرهاشم محدث، تهران: بینا، چاپ دوم.
42. - Afoshtehie Natanzi, M.-ibn H., (1994). Naqawaht al-Asar fi zekre al- akhyar in Safavid history. Edited by: Ehsan Eshraghi, Tehran: Elmi-Farhangi, second edition (In Persian).
43. - Azadi, A., (2000). “Excavation of the historical bazaar of Dehdasht city”. Archeology Research Institute archive, (Unpublished), (In Persian).
44. - Azadi, A., (2009). “Report of the second chapter of the archaeological investigations of the Kohgiluyeh region”. Dehdasht: Archives of Dehdasht Cultural Heritage and Tourism Department, (Unpublished), (In Persian).
45. - Azadi, A., (2008). “Archaeological survey of Kohgiluyeh”. Archives of Cultural Heritage and Tourism Organization of Kohgiluyeh and Boyer Ahmad Province, (Unpublished), (In Persian).
46. - Bell, M. S. L., (1885). Military Report on South-West Persia, Including the Provinces of Khuzistan (Arabistan). Luristan, and Part of Fars, Simla: Government Central Branch Press.
47. - Demorini, J., (1996). Nomads of Persia. Translated by: Dr. Jalal-alddin Rafi far, Tehran: Tehran University Publications, first edition (In Persian).
48. - Estrabadi, M. M. Kh., (1998). Jahangoshaye Naderi. Edited by: Seyyed Abdullah Anwar, Tehran: Association of Cultural Artifacts and Honors, first edition (In Persian).
49. - Etemat al-Saltaneh, M. H. Kh., (1988). Montazem naseri history. Edited by: Mohammad Ismail Rezvani. Tehran: Donyaye Ketab, first edition (In Persian).
50. - Flor, W., (1988). The rise of the Safavids, the rise of Mahmud Afghan. Translated by: Abolghasem Seri. Tehran: Toos, first edition (In Persian).
51. - Garmrudi, M. F Kh., (1968). Travelogue of Mirza Fattah Khan Garmroudi (Safarname Mamsani). Edited by: Fath al-ddin Fatahi, Tehran: Mostufi, First Edition (In Persian).
52. - Gaube, H., (1980). Arrajan and Kuhgiluyeh from the Arab conquest to the end of the Safavid era. editing by: Ahmad Eghtedari, Translated by: Saeed Farhoudi, Tehran: Association of National Monuments and Artifacts, First Edition (In Persian).
53. - Harrison, J. V., (1942). “Some Routes in Southern Iran”. The Geographical Journal, 99(3): 113 – 129. https://doi.org/10.2307/1787342.
54. - Harrison, J. V., (1936). “Kuhgalu: South-West Iran”. The Geographical Journal, 88(1)” 20-36. https://doi.org/10.2307/1786859
55. - Hosseini Fasaie, H. M. H., (2003). Farsnameh Naseri. Edited by: Mansour Rastgar Fasaie, Tehran: Amir Kabir, Third edition (In Persian).
56. - Hosseini Monshi, M. M.-ibn M., (2006). Reiyaz al-Ferdous Khani. edited By: Iraj Afshar and Fereshte Sarafan, Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Endowment Foundation, first edition (In Persian).
57. - Ibn Athir, (1992). The complete history of Islam and Iran. Vol 22 and 23, Translated by: Abbas Khalili and Abolqasem Halat, Tehran: Scientific Press Institute (In Persian).
58. - Ibn Balkhi, (1995). Farsnameh. Shiraz: Persian Studies Foundation, first edition (In Persian).
59. - Ibn Faqih, A.-ibn M.-ibn I. H., (1970). Al-Baldan. Bija: Publications of Farhang Iran (In Persian).
60. - Ibn Huwqal, A. M.-ibn H. al-N., (1938). Surato al-arz. vol. 2, Beirut: Dar Sadder Offset Leiden (in Arabic).
61. - Ibn Khurdadbeh, Abu al-Q. O.-ibn A.-ibn Kh., (1889). Al-Masalek and Al-Mamalek. Beirut: Dar Sadder Offset Leiden (in Arabic).
62. - Istakhri, Abu Ishaq Ibrahim ibn Mohammad al-Farsi, (2004). Masalek Al-Mamalek. Beirut: Dar Sadder Offset Leiden (in Arabic).
63. - Karami, M., (2013). “Research on the architectural features and use of Safavid buildings in Dehdasht (Bladshapur) province of Kohgiluyeh and Boyerahmad”. Archeology master's Thesis, Tehran: Tarbiat Modares University, (Unpublished) (In Persian).
64. - Karimi, B., (1950). The ancient ways of the old capitals of western Iran. Tehran: Association of National Monuments and Artifacts, First Edition (In Persian).
65. - Lockhart, L., (1958). The fall of the Safavi Dnasty and the Afghan Occupation of Persia. Cambridge: University Press.
66. - Maghdasi, Abu-A. M-ibn A., (1990). Ahsan al-Taqasim fi marafat al-aghalim. Ghahereh: Maktab Madbouli, third edition (in Arabic).
67. - Majidi, N. M., (1992). History and geography of Kohgiluyeh and Boyer Ahmad. Tehran: Elmi, first edition (In Persian).
68. - Masoudinia, Z., Salehi Kakhki, A. & Hossaini, S. H., (2021). “Introduction and Location of Kuhgiluyeh City in the Islamic Middle”. Parseh J Archaeol Stud., 5(16): 137-158. https://doi.org/10.30699/PJAS.5.16.137 (In Persian).
69. - Mehryar, M., (1990). “Report on investigation and exploration and organization of the historical context of Dehdasht”. Yasouj, Archives of the General Directorate of Cultural Heritage of Kohgiluyeh and Boyer Ahmad Province, (Unpublished) (In Persian).
70. - Mostufi Bafghi, M. M., (2011). Mokhtasar & mofid(Geography of Iran in the Safavid era). by the efforts of Iraj Afshar and Mohammad Reza Abui Mehrizi, Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Endowment Foundation, first edition (In Persian).
71. - Mostufi, H., (2003). Nozhat al-Qolub. edited by: G. Lestrenge, Tehran: Armaghan Publications, first edition (In Persian).
72. - Nasiri, M. I.-ibn Z. al-A., (1994). Dastoor Shahriaran. Edited by: Mohammad Nasser Nasiri Moghadam, Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Endowment Foundation, first edition (In Persian).
73. - Neyestani, J. et al., (2017). “The boundaries of the Beladshapur area in the Islamic period”. Research Paper on Islamic History and Civilization, 48(2): 207-225. https://doi.org/10.22059/jhic.2018.243525.653818 (In Persian).
74. - Pakbaz, D., (2018). Beladshapur region in the Islamic era (cities, architectural remains and communication networks). Edited by: Dr. Javad Neyestani and Dr. Hassan Karimian, Tehran: Tehran Academic Jehad Organization, first edition (In Persian).
75. - Pakbaz, D. & Almaspur, E., (2017). “An archaeological research about the location, History and architecture of the government citadel of Dehdasht city”. International conference of young archaeologists. (In Persian).
76. - Qobadiani, N. Kh., (2002). Nasser Khosro's travelogue. Tehran: Zovar Publications, 7th edition (In Persian).
77. - Raigani, E., (2016). Archeology of Dehdasht Historical Texture Collection. Tehran: Raz Nehan, first edition (In Persian).
78. - Raigani, E. & Taghavi, A., (2014). “Analysis of the lack of rational application of Ghaire-amel defense components in the collapse of the city of Dehdasht during the Safavid and Qajar eras”. Iranian-Islamic City Studies Quarterly, 4(15): 79 - 86. http://noo.rs/xAER9 (In Persian).
79. - Raigani, E. & Eslami, M., (2017). “Investigating the effect of natural factors on the formation and sustainability of the historical city of Dehdasht”. Iranian Islamic City Studies Quarterly, 8(31): 51 - 62. https://www.magiran.com/p1867020 (In Persian).
80. - Rohrborn, K. M., (2015). Ilat system of the Safavid period. Translated by: Kikavos Jahandari, Tehran: Book Translation and Publishing Company, first edition (In Persian).
81. - Stein, A., (1938). “An Archaeological Journey in Western Iran”. The Geographical Journal, 92(4): 313-342. https://doi.org/10.2307/1787218.
82. - Stein, A., (1940). Old Routes of Western Iran: Narrative of an Archaeological Journey Carried Out and Recorded. London: Macmillan and Co.
83. - Stocqueler, J. H., (1832). Fifteen months’ Pilgrimage through untrodden tracts of Khuzestan and Persia, in a Journey from India to England, through Parts Of Turkish Arabia, Persia, Armenia, Russia, and Germany. London: Saunders and Otley
84. - Taghavi Moghadam, M., (1998). Political history of Kohgiluyeh. Tehran: Institute of Contemporary History of Iran, first edition. (In Persian)
85. - Torkaman, S., (2003). History of Alem-arai Abbasi. Edited by: Iraj Afshar, Tehran: Amir Kabir, Third edition. (In Persian)
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |