سال 8، شماره 28 - ( 6-1403 )
سال 8 شماره 28 صفحات 294-263 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Javeri M, Sheykhzadeh Bidgoli M. (2024). The Study of Sassanid Stamped Pottery from Vigol. Parseh J Archaeol Stud. 8(28), 263-294. doi:10.22034/PJAS.8.28.263
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-837-fa.html
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-837-fa.html
جاوری محسن، شیخزاده مهدی.(1403). مطالعۀ نقوش شاخص سفال مهرزدۀ دورۀ ساسانی در محوطۀ ویگل مطالعات باستانشناسی پارسه 8 (28) :294-263 10.22034/PJAS.8.28.263
محسن جاوری*1 
، مهدی شیخزاده2
، مهدی شیخزاده2
1- دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران (نویسندۀ مسئول). ، javeri@kashanu.ac.ir
2- کارشناسیارشد باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
2- کارشناسیارشد باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
چکیده: (2804 مشاهده)
محوطۀ ویگل ازجمله استقرارگاههای ساسانی در ایران مرکزی است که مطالعات پیرامون آن بیشتر روی آتشکده و فضاهای معماری متمرکز بوده است؛ بهنحوی این موضوع باعث شده است که از سایر دادههای باستانشناختی این محوطه مانند سفال غفلت شود. با اینحال، بررسیهای اولیه نشان میدهد که حجم زیادی از سفالهای دورۀ ساسانی در این محوطه پراکنده است. همچنین گونهای از تزئین سفال، یعنی تزئین مُهری یا استامپی، نیز به نسبت سایر روشهای مرسوم بیشتر مورداستفاده بوده است. عدم شناختِ جامع از سفال ویگل از یکسو و اهمیت نمونههای استامپی در گاهنگاری و درک هنریِ بخشی از سفالهای این محوطه ازسوی دیگر، ضرورت این پژوهش را دوچندان میکند. پرسشهای پژوهش پیشِرو این است که، سفالهای استامپی ویگل شامل چه نقوشی است و فراوانی هرکدام از این نقوش چهقدر است؟ این نقوش چه شباهتهایی با سایر نقشمایههای رایج هنری، بهویژه نمونههای موجود از دورۀ ساسانی دارند؟ نمونههای موجود را میتوان با کدام یک از محوطههای دورۀ ساسانی مقایسه کرد؟ این پژوهش به شیوۀ توصیفی-تحلیلی و با تکیهبر مطالعات میدانی و کتابخانهای صورت گرفته است. نتایج حاصل از آن نشان میدهد که نقشمایههای موجود روی 49 نمونۀ مورد بررسی از سفالهای استامپی را میتوان به هفت دسته شامل نقوش: قلبیشکل، گیاهی، دایرهای، هندسی، انتزاعی، طاقی-نعلی و بتهجقه تقسیم کرد. گروهی از نقشمایهها، مانندِ نقوش قلبیشکل و دایرهای را میتوان با برخی از جنبههای هنرهای دورۀ ساسانی مانند: گچبری، حجاری و نقاشی مقایسه کرد. نقوش طاقی-نعلی بهنوعی تداعیگر معماری دورۀ ساسانی و نقوش بتهجقه نیز به ردیف سروهایی شباهت دارد که در فرشهای دورۀ قاجار و صفوی بهچشم میخورد. از منظر گاهنگاری نیز نقوش استامپی ویگل با نمونههای موجود در محوطههای دشت ورامین-پیشوا، چالترخان ری، قلعهگبری و لنگرود قم در حوزۀ بررسی و محوطههایی مانند: تیسفون، قصر ابونصر، قلعۀیزدگرد و مسعینک در خارج از حوزۀ بررسی قابل مقایسه هستند؛ همچنین، تعدادی از نقوش هندسی و ردیفهای عمودی یا افقی نقوش انتزاعی بهنظر ماهیتی محلی داشتهاند و نمیتوان نمونههای مشابهی با آنها را چه ازنظر هنری و چه گاهنگاری تطبیقی یافت.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
تخصصی باستانشناسی
دریافت: 1401/12/16 | پذیرش: 1402/3/18 | انتشار: 1403/6/10
دریافت: 1401/12/16 | پذیرش: 1402/3/18 | انتشار: 1403/6/10
فهرست منابع
1. - احمدی کتایونچه، نرگس، (1395الف). «مطالعه و تفسیر هنری سفال نقش مهرزدۀ دورۀ ساسانی براساس یافتههای جنوبشرقی استان تهران». پایاننامۀ مقطع کارشناسیارشد رشتۀ باستانشناسی دورۀ تاریخی، دانشگاه هنر اصفهان (منتشرنشده).
2. - احمدی کتایونچه، نرگس، (1395ب). «شواهد باستانشناسی گسترش اندیشه زردشت در دورۀ ساسانیان با تکیهبر سفالهای نقش مهرزده بهدست آمده از دشت ورامین-پیشوا». نخستین همایش بینالمللی مطالعات ایرانباستان (اندیشه سیاسی، ادیان و اساطیر).
3. - اوستا. (1371). گزارش و پژوهش: جلیل دوستخواه. تهران: انتشارات مروارید، چاپ اول.
4. - اوشیدری، جهانگیر، (1378). دانشنامه مزدیسنا: واژهنامۀ توضیحی آئین زرتشت. تهران: نشر مرکز، چاپ دوم.
5. - ایتنگهاوزن، ریچارد، (1387). «سفالینۀ پارتی و ساسانی». ترجمۀ فاطمه کرمی، سیری در هنر ایران، از دوران پیشازتاریخ تا امروز، جلد دوم: دورۀ ساسانی، زیر نظر آرتوپ و دیوید آکرمن، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول. :
6. - بیهقی، ابوالحسن علی بن زید، (1317). تاریخ بیهق. با تصحیح و تعلیقات: احمد بهمنیار. تهران: فروغی.
7. - پوپ، آرتور؛ و آکرمن، فیلیس، (1387). سیری در هنر ایران، از دوران پیشازتاریخ تا امروز. جلد هفتم: مشتملبر تصاویر مجلدهای اول و دوم 1-257، زیر نظر: سیروس پرهام، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نخست.
8. - ثعالبی، عبدالملکبن محمد، (1376). ثمار القلوب فی المضاف و المنسوب. ترجمۀ رضا انزابینژاد، مشهد: دانشگاه فردوسی، چاپ اول.
9. - جاوری، محسن، (1389). «فضا و جامعۀ شهرهای ایران در دوران انتقال از ساسانیان به قرون اولیه اسلامی مطالعه موردی: ویگل و هراسکان». رسالۀ مقطع دکترای باستانشناسی، دانشگاه تهران (منتشرنشده).
10. - جاوری، محسن، (1394). «آتشکدۀ محوطۀ ویگل و هراسکان». دو فصلنامۀ علمی کاشانشناسی، 8 (1: پیایی 14): 97-78 https://sh-kashan.kashanu.ac.ir/article_110935.html.
11. - الحسنی الراوندی القاسانی، ضیاءالدین ابیالرضا، (1334). دیوان. تصحیح: سیدجلالالدین ارموی، تهران: انتشارات مجلس.
12. - ریاضی، محمدرضا، (1382). طرحها و نقوش لباسها و بافتههای ساسانی. تهران: انتشارات گنجینۀ هنر، چاپ اول.
13. - روهینا، ماهک؛ و احمدپناه، سیدابوتراب، (1397). «بررسی نقشمایه درخت سرو در قالیهای دوره صفوی و قاجار». پیکره، 7 (13): 35-17. DOR: 20.1001.1.23224622.1397.7.13.2.0
14. - سخی، راضیه، (1399). «بررسی سفالهای ممهور ساسانی محوطه مس عینک افغانستان». پایاننامۀ مقطع کارشناسیارشد باستانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی (منتشرنشده).
15. - شیخزاده، مهدی؛ و جاوری، محسن، (1401). «مطالعه و بررسی سفالهای ساسانی محوطه باستانی ویگل (آران و بیدگل)». پژوهشهای باستانشناسی ایران، 35: 189-159. http://dx.doi.org/10.22084/nb.2022.25556.2442
16. - فردوسی، ابوالقاسم، (1390). شاهنامه: براساس چاپ مسکو. تهران: جلوهنگار، چاپ دوم.
17. - فرقدان، عاطفه؛ و هوشیار، مهران، (1389). «بررسی تطبیقی مفاهیم گل نیلوفر آبی در ایران، هند و مصر». نقشمایه، 3 (6): 58-49.
18. - فیضی، کتابخان، (1401). «مطالعه سفال در ساحۀ باستانی مسعینک». مجلۀ تحقیقات کوشانی، 5(28): 30-1.
19. - قلینژاد، روحالله، (1392). «مطالعه نقوش و سبکشناسی، سرستونهای ساسانی محوطۀ تاقبستان». پایاننامۀ مقطع کارشناسیارشد رشتۀ باستانشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت (منتشرنشده).
20. - کروگر، ینس، (1396). تزئینات گچبری ساسانی. ترجمۀ فرامز نجدسمیعی، تهران: انتشارات سمت، چاپ اول.
21. - کریمیان، حسن؛ و جاوری، محسن، (1388)، «شهرهای ویگل و هراسکان در انتقال از عصر ساسانیان به دوران اسلامی با اتکاء به دادههای باستانشناختی». مطالعات باستانشناسی، دورۀ 1 شمارۀ 2 (پیاپی 2): 88-63. https://jarcs.ut.ac.ir/article_28661.html
22. - کلانترضرابی، عبدالرحیم، (1356). تاریخ کاشان (مرآه القاسان). بهانضمام یادداشتهایی از: الهیار صالح، بهکوشش: ایرج افشار، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ سوم.
23. - مشهدینوشآبادی، محمد، (1396). «آران و بیدگل در منابع تاریخی». دو فصلنامۀ علمی کاشانشناسی، 10 (2: پیاپی 19): 55-32. https://sh-kashan.kashanu.ac.ir/article_110965.html
24. - منتظرظهوری، مجید؛ جاوری، محسن؛ و وبر، دیتر، (1401)، «کتیبههای پهلوی آتشکدۀ ویگل، شواهدی بر فروزان بودن آتشکدۀ ویگل در قرون نخستین اسلامی». مطالعات باستانشناسی پارسه، 22: 252-233. 10.30699/http://dx.doi.org/PJAS.6.22.233
25. - منصوری، امیر؛ و کرمیان، غلامرضا، (1391). «هنر گچبری دورۀ ساسانی در محوطه باستانی برزقاوله, کوهدشت لرستان». نقشمایه، 5 (10): 82-73.
26. - نامجو، عباس؛ و فروزانی، سیدمهدی، (1392). «مطالعۀ نمادشناسانه و تطبیقی عناصر نقوش منسوجات ساسانی و صفوی». دانش هنرهای تجسمی 1(1): 21-42. https://part.usc.ac.ir/article_125986.html
27. - نظریاصطهباناتی، امینه، (1390)، «سیر تحول نقشمایه بتهجقه در ایران تا پایان دورۀ صفوی». پایاننامۀ مقطع کارشناسیارشد رشتۀ پژوهشهنر، دانشگاه هنر اصفهان (منتشرنشده).
28. - واندنبرگ، لویی، (1348). باستانشناسی ایران باستان. ترجمۀ عیسی بهنام، تهران: دانشگاه تهران، نوبت دوم.
29. - وندیداد. (1376). ترجمه از متن اوستایی، مقدمه، تطبیق با ترجمه پهلوی، آوانویسی فارسی، پژوهشهای گسترده و واژهنامۀ تطبیق از: هاشم رضی، تهران: فکر روز.
30. - هرمان، جورجینا، (1373). تجدید حیات هنر ایران. ترجمۀ مهرداد وحدتی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اول.
32. - Ahmadi Katayouncheh, N., (2016). “Archaeological evidence of the spread of Zoroastrian thought in the Sassanid era, relying on the pottery of the stamped role obtained from the Varamin-Pishwa Plain”. First International Conference on Ancient Iranian Studies (Political Thought, Religions and Myths). (In Persian).
33. - Ahmadi Katayouncheh, N., (2016). “The Inverstigaton and art interpration of Sasanian Pottery with stamped design Case Study: Southeastern Tehran Tehran Province”. Art U niversity of Isfahan, Faculty of Conservation, Department of Archaeology, M.A Thesis (Unpublished) (In Persian).
34. - Alden, J. R. & Balcer, J. M., (1978). “Excavations at Tal-i Malyan”. Iran, 16(1): 79-92.
35. - Al-Hasani al-Rawandi al-Qasani, Z. Abi-al-R., (1955). Diwan. edited by: Seyyed Jalaluddin Ermoi, Tehran, Majlis Publications (In Persian).
36. - Alipour, S.; Nasirsalami, M. & Falamaki, M., (2019). “An Analysis on Mithraic Temple Landscape Structure”. The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar, 16(74): 31-42. http://dx.doi.org/2019.99171.3235
37. - Al-Tha’alibi, A. M.-bin M., (1997). Semar-ol' Qoloob Fe-l'mozafe va-l'mansoob. Mashhad: Ferdowsi University (In Persian).
38. - Avesta: the ancient Iranian hymns texts. (1992). Jalil Doostkhah. Tehran: Morvarid (In Persian).
39. - Bayhaqi, Abu'l-H. A.-Bin Z., (1938). Tarikh-i Bayhaq (history of Bayhaq). corrections and comments by: Ahmad Bahmanyar. Tehran: Foroughi (In Persian).
40. - Boucharlat, R. & Haerinck, E., (1991). “Ceramics in Iran. The Parthian and Sasanian periods”. In: Encyclopaedia Iranica, V (3): (ed. E. Yarshater), New York (pp. 304–307). http://hdl.handle.net/1854/LU-220468
41. - Ettinghausen, R., (2008). “Parthian and Sassanian pottery”. Translated by: Fatemeh Karmi, A Survey of Persian art from prehistoric times to the present / Arthur Upham Pope, editor; Phyllis Ackerman, assistant editor., Tehran: Elmi Farhangi Publishing Co (In Persian).
42. - Faizi, K.-Kh., (2022). “Pottery study in the ancient area of Masayink”. Kushan Research Journal, 5 (28): 1-30. (In Persian).
43. - Farghadan, A. & Hooshyar, M., (2011). “Comparative study of blue lotus in Iran, India and Egypt”. Naghsh Mayeh, 3(6): 49-58 (In Persian).
44. - Ferdowsi, A., (2011). Shahnameh: based on the Moscow edition, Tehran: Jelveh Negar (In Persian).
45. - Gavagnin, K., Iamoni, M. & Palermo, R., (2016). “The land of Nineveh Archaeological Project: The ceramic repertoire from the Early Pottery Neolithic to the Sasanian period”. Bulletin of the American Schools of Oriental Research, 375(1): 119-169. http://dx.doi.org/10.5615/bullamerschoorie.375.0119
46. - Gholinzhad, R., (2013). “Study of Methodlogy and Inscrptios of the Sassanid Capitals in Tagh Bostan Area”. Thesis for (M.A) degree on Archeology Historical trends, Islamic Azad University of Marvdasht, Faculty of Literature and Humanities Department of Archaeology (Unpublished) (In Persian).
47. - Haji, S. & Chehri, M., (2013). “Animal figures of Sasanian stucco in Tepe Hissar”. Journal of Agriculture and Environmental Sciences, 2(2). https://jaes.thebrpi.org/vol-2-no-2-december-2013-abstract-4-jaes
48. - Herman, G., (1994). The Iranian Revival. Translated by: Mehrdad Vahdati, Tehran: Markaz Nashre Daneshgahi.
49. - Javeri, M., & MontazerZohouri, M, (2022). "Vigol and Harāskān Fire Temple: Archaeological Evidence about the Veneration of Fire in the Center of the Iranian Plateau during the Sasanian Period". IRAN 60 (2): 1-11. http://dx.doi.org/10.1080/05786967.2022.2037100
50. - Javeri, M., & MontazerZohouri, M., (n,d). “Archaeological studies on the second season of excavations at Vigol-Haraskan Fire Temple". IRAN, Forthcoming.
51. - Javeri, M., (2011). “Space and society of Iranian cities in transition from Sassanid to Islamic period: Case study of Vigol and Haraskan”. University of Tehran, Faculty of Literature and Humanities, Department of Archaeology, Ph.D. Thesis (Unpublished) (In Perisan).
52. - Javeri, M., (2015). “Fire Temple of Vigol and Haraskan District”. Journal of studies on Kashan, 8 (1): 78-97. https://shkashan.kashanu.ac.ir/article_110935.html (In Persian).
53. - Karimiyan, H. & Javeri, M., (2010). “Vigol and Harāskān, Two Cities; A Study Based on Archaeological Data in Transformation from Sassanid Era to the Islamic Period Relying Upon Archeological Data”. Archaeological studies, 1(2): 63-83. https://jarcs.ut.ac.ir/article_28661.html (In Persian).
54. - Keall, E. J. & Keall, M. J., (1981). “The Qal’eh-i Yazdigird Pottery. A Statistical Approach”. IRAN, 19: 33-80. http://dx.doi.org/10.2307/4299706
55. - Kleiss, W., (1986). “Lang-i Rud, südostlich von Qom. Festung, Cahar Taq und Siedlung”. Archäologische Mitteilungen aus Iran, 19: 191-210.
56. - Oshidri, J., (1999). Encyclopedia: A Dictionary of Explanation about Zoroastrian. Tehran: Markaz (In Persian).
57. - Kleiss, W., (1987). “Cal Tarkhan Sodotlich von Rey”. AMI, 20: 309-318.
58. - Kruger, Jens (2017). Sassanid Plaster Decorations, Translated by Faramarz Najd Samiei, Tehran: Samt Publication (In Persian).
59. - Langdon, S. & Harden, D. B., (1934). “Excavations at Kish and Barghuthiat 1933”. Iraq, 1(2): 113-136. http://dx.doi.org/10.2307/4241567
60. - Lerner, J. A., (2018). “A prolegomenon to the study of pottery stamps from Mes Aynak”. Afghanistan, 1(2): 239-256. http://dx.doi.org/10.3366/afg.2018.0016
61. - Mansouri, A. & Karamian, Gh. R., (2012). “The documents on Sasanid architectural decorations (The molding on Barzqawale & Kouhdasht Lorestan)”. Naghsh Mayeh, 5(10): 73-82 (In Persian).
62. - Mashhadi Noushabadi, M., (2018). “Aran va Bidgol in historical sources”. Kashan Shenasi, 10(2): 33-55. https://sh-kashan.kashanu.ac.ir/article_110965.html (In Persian).
63. - Namjoo, A. & Forouzani, S. M., (2013). “A Comparative & Symbolistic Study of Elements of the Safavid & Sassanid Textile Images”. Knowledge of Visual Arts, 1(1): 21-42. https://part.usc.ac.ir/article_125986.html
64. - Nazari Estahbanati, A., (2011). “The development of aigrette motif in Iran the until end of safavid period”. M.A. Thesis on research of art, Art University of Isfahan, Faculty of Art of religions and civilizations (Unpublished) (In Persian).
65. - Oshidri, J., (1999). Encyclopedia: A Dictionary of Explanation about Zoroastrian. Tehran: Markaz (In Persian).
66. - Pope, A. U. & Ackerman, Ph., (2008). A Survey of Persian art from prehistoric times to the present. Vol. VII containing the images of Vol. I-II. Tehran: Tehran: Elmi Farhangi Publishing Co (In Persian).
67. - Riazi, M. R., (2003). Designs and motifs of Sassanid clothes and textiles. Tehran: Ganjineh Honar Publications (In Persian).
68. - Rouhina, M. & Ahmad Panah, S. A., (2018). “The Motif of Cedar Tree in Qajar and Safavid Rugs”. Paykareh, 7(13): 17-35. DOR: 20.1001.1.23224622.1397.7.13.2.0 (In Persian).
69. - Sakhi, R., (2021). “Study of Sassanid Stampeded Pottery in Mes Aynak area Afghanistan”. Shahid Beheshti University Letters and Human Sciences Department of Archaeology Dissertation Submitted Partial Fulfillment for the Degree of (MA) Archeology of the historical period (Unpublished) (In Persian).
70. - Sheykhzadeh, M. & Javeri, M., (2023). “Sassanid pottery of Vigol, Aran and Bidgol : study of surface materials”. Pazhoheshha-ye Bastan shenasi Iran, 12(35): 159-189. http://dx.doi.org/10.22084/nb.2022.25556.2442 (In Persian).
71. - Simpson, S. J., (1997). “Partho-Sasanian ceramic industries in Mesopotamia”. Pottery in the making: world ceramic traditions, Edited by Ian Freestone: 74-79.
72. - Vandenberg, L., (1969). Analytique De L'archéologie De L'irán Ancien. Translated by: Essa Behnam, University of Tehran.
73. - Vandidad. (1997). Translated by: Avestan Text, Introduction, and Adjustment with Pahlavi Translation, Persian Avanci, Extensive Research and Dictionary Adaptation by: Hashem Razi, Tehran: Fekre Rooz (In Persian).
74. - Whitcomb, D. S., (1985). Before the roses and nightingales: excavations at Qasr-i Abu Nasr, Old Shiraz. Metropolitan Museum of Art.
75. - Wright, J. H., (1905). A History of All Nations from the Earliest Times: Being a Universal Historical Library (Vol. 24). Lea Brothers.
76. - Zargaran, A., (2014). “Ancient Persian medical views on the heart and blood in the Sassanid era (224–637 AD)”. International journal of cardiology, 172(2): 307-312. http://dx.doi.org/2014.01.035 (In Persian).
77. - Zarrabi, K., (1978). Tarikh-I Kashan (History of Kashan). notes by: Allah-Yar Saleh, edited by Iraj Afshar, Tehran: Amir Kabir Publications (In Persian).
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |