logo
سال 7، شماره 25 - ( 9-1402 )                   سال 7 شماره 25 صفحات 281-249 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.30699/PJAS.7.25.249
‎ 20.1001.1.26455048.1402.7.25.10.2

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Ahmadi A. (2023). Morphological Typology of Borkhar Tombstones in the Islamic Period. Parseh J Archaeol Stud. 7(25), 249-281. doi:10.30699/PJAS.7.25.249
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-768-fa.html
احمدی عباسعلی.(1402). گونه‌شناسی ریختی سنگ‌قبرهای بُرخوار در دوران اسلامی مطالعات باستان‌شناسی پارسه 7 (25) :281-249 10.30699/PJAS.7.25.249

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-768-fa.html

گونه‌شناسی ریختی سنگ‌قبرهای بُرخوار در دوران اسلامی
عباسعلی احمدی*
دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم‌انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران ، a.ahmadi@sku.ac.ir
چکیده:   (1715 مشاهده)
 در این پژوهش، سنگ‌قبرهای دوران اسلامی منطقۀ «بُرخوار» واقع‌در شمال اصفهان با هدف شناخت و طبقه‌بندی انواع گونه‌ها، به‌منظور پاسخ به پرسش‌های ذیل، به‌شیوۀ توصیفی-تحلیلی و با رویکردی گونه‌شناختی موردمطالعه قرار گرفته‌است. 1- از منظر ریختی، کدام گونه‌‌های سنگ قبور منقوش و کتیبه‌دار در برخوار وجود داشته است؟ 2- خصیصه‌های ساختاری و زمانی این گونه‌ها در مقایسه با یک‌دیگر و در مقایسه با گونه‌های رایج در دیگر مناطق، کدام موارد است؟ 3-کمّیت و نحوۀ پراکنش گونه‌های سنگ‌قبر در سکونتگاه‌های منطقه، به چه شکل بوده و حاوی چه اطلاعاتی است؟ براساس نتایج حاصل از این پژوهش، 404 سنگ‌قبر در آبادی‌های و محوطه‌های باستانی برخوار شناسایی شد. این سنگ‌های قبور به دوره‌های صفوی تا قاجار تعلق داشته و شامل 5 گونه، 7 زیرگونۀ اصلی و 29 زیرگونۀ فرعی است. اگرچه نحوۀ قرارگیری در این گونه‌شناسی مدنظر بوده است، با این‌وجود ساختار شکلی، مهم‌ترین ‌ملاک این تقسیم‌بندی بوده و در مراتب بعد معیارهایی هم‌چون شیوه‌های ترکیب‌بندی آرایه‌ها، جنس و چگونگی ابعاد و احجام موردتوجه بوده است. گونه‌های اصلی شامل: عمودی ورقه‌ای، صندوقی، کتابی (شامل 4 زیرگونۀ اصلی)، محرابی (شامل 3 زیرگونۀ اصلی) و مطبق بوده و با نمونه‌های به‌دست‌آمده از دیگر مناطق ایران مطابقت دارد. به‌ترتیب، گونه‌های بالین‌دار، کتابی بزرگ، محرابی تیزه‌دار و صندوقی، رایج‌ترین گونه‌ها بوده و دو گونۀ محرابی هلالی و مطبق، کمترین میزان کاربرد را داشته‌اند. گونۀ صندوقی رایج‌ترین گونۀ دورۀ صفوی و گونۀ بالین‌دار و کتابی بزرگ، رایج‌ترین گونه‌های دورۀ قاجار بوده ‌است. با توجه به نتایج حاصل‌شده مابین گونه‌های شناسایی‌شده و شرایط زمانی، جغرافیایی و مکانی سکونت‌گاه‌های منطقه، ارتباطات تنگاتنگی دیده می‌شود. گونه‌های عمودی بیشتر در مناطق کوهستانی و گونه‌های افقی در مناطق پست منطقه رواج داشته‌است.  
واژه‌های کلیدی: سنگ‌قبر، گونه‌شناسی، سنگ‌تراشی، برخوار، اصفهان.
متن کامل [PDF 2438 kb]   (553 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1401/4/23 | پذیرش: 1401/5/30 | انتشار: 1402/9/12
فهرست منابع
1. - الاصفهانی، محمد مهدی بن محمدرضا، (1368). نصف جهان فی تعریف اصفهان. به‌تصحیح منوچهر ستوده، تهران: امیرکبیر.
2. - احمدی، عباسعلی، (1384الف). «طرح شناسایی و بررسی باستان‌شناسی شهرستان برخوار و میمه». اصفهان: مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان (منتشرنشده).
3. - احمدی، عباسعلی، (1384ب). «طرح شناسایی و بررسی باستان‌شناسی شهرستان تیران و کرون». اصفهان: مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان (منتشرنشده).
4. - احمدی، عباسعلی، (1399الف). «بررسی باستان‌شناختی شهرستان برخوار و بخش مرکزی شهرستان شاهین‌شهر و میمه». مجموعه مقالات کوتاه هجدهمین گردهم‌ایی سالانۀ باستان‌شناسی ایران، گردآوری و تدوین روح‌الله شیرازی، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 66-61.
5. - احمدی، عباسعلی، (1399ب). «ساختار اداری، فرهنگی و اقتصادی رستاق برخوار از ساسانی تا قاجاری». پژوهشنامۀ تاریخ‌های محلی ایران، 16: 30-11. doi.org/10.30473/lhst.2020.7045
6. - بهشید، بابک؛ و بهلول‌نیری، بهزاد، (1392). «مفهوم نقش و نگارها در سنگ‌قبرهای محوطۀ شهیدگاه بقعۀ شیخ‌صفی‌الدین». همایش ملی باستان‌شناسی ایران. به‌کوشش: حسن هاشمی‌زرج‌آباد و محمد‌حسین قریشی، بیرجند: دانشگاه بیرجند: 14-1.
7. - پورکریم، هوشنگ، (1342). «سنگ مزارهای ایران». فرهنگ و مردم، 12: 39-31.
8. - پوگاخپگوا، گالینا؛ و خاکیموف، اکبر، (1372). هنر در آسیای‌مرکزی. ترجمۀ ناهید کریم‌زندی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
9. - جباری‌کلخوران، صداقت؛ و خبیری، محمدرضا، (1389). «بررسی سنگ‌نبشته‌های تاریخی شهرستان یزد (سنگ قبور قرون 5 تا 13ه‍.ق.) با تأکید بر ویژگی‌های گرافیکی». کتاب ماه هنر، 145: 73-60.
10. - جوانمرد، بهاره؛ و ولی‌بیگ، نیما، (1398). «بررسی تناسب و ترکیب‌بندی سنگ مزارهای با نقش‌مایه فرشته در آرامستان ارامنۀ جلفای اصفهان». نگره، 52: 67-53، DOI: 10.22070/NEGAREH.2019.4069.2085
11. - دانش‌یزدی، فاطمه، (1387). کتیبه‌های اسلامی شهر یزد. تهران: سبحان نور.
12. - دولت‌یاری، عباس؛ و صالحی، زهرا، (1396). «سنگ‌قبرهای گورستان سفید‌چاه بهشهر؛ نوع‌شناسی؛ پیکره‌بندی و مفاهیم نقش و نگاره». فرهنگ مردم ایران، 50 و 51: 97-61.
13. - دیماند، موریس اسون، (1383). راهنمای صنایع اسلامی. ترجمۀ عبدالله فریار، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ سوم.
14. - رحمانی، جبار؛ و قربانی، هاجر، (1393). «نشانه‌شناسی فرهنگی نقوش سنگ‌قبر با تأکید بر نقش شانه در تخت‌فولاد اصفهان». مردم و فرهنگ، 1: 215-189.
15. - زارعی، محمدابراهیم، (1381). «بقعه خضر همدان». اثر، 34 و 33: 222-192.
16. - شاهمندی، اکبر، (1392الف). «مقایسه تطبیقی طشت آب‌های قبور در آرامگاه‌های تخت‌فولاد و ارامنه اصفهان». هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، ١٨ (1): 44-33.
17. - شاهمندی، اکبر، (1392ب). «بررسی متون و تصاویر در سنگ مزارات امامزاده احمد اصفهان». همایش بین المللی امامزادگان. جلد 2، به‌کوشش: اصغر منتظر‌القائم: 926-905. 10.22059/JFAVA.2013.36269
18. - شایسته‌فر، مهناز، (1388). «تزئینات کتیبه‌ای سنگ‌قبرهای شیخ‌صفی و تطبیق آن با نهارخوران گرگان». کتاب ماه هنر، 134: 81-74.
19. - شریفی‌نیا، اکبر؛ ساریخانی، مجید؛ دولت‌یاری، عباس؛ و قائمی، نعیمه، (1395). «شناخت و بررسی مضامین و نقوش سنگ قبور شهرستان دره‌شهر در استان ایلام». هنرهای زیبا - هنرهای تجسمی، 21 (1): 35-23. DOI: 10.22059/JFAVA.2016.57707
20. - شریفی‌‎نیا، اکبر؛ شاکرمی، طیبه؛ و ارجمندی، رؤیا، (1398). «بررسی و تحلیل نقوش تزئینی قبور شهرستان دره‌شهر». نگارینۀ هنر اسلامی، 18: 103-88. DOI: 10.22077/NIA.2020.2549.1223
21. - شیخی، علیرضا؛ و جهانیان، عطیه، (1397). «بررسی و شناخت مضامین و نقوش سنگ‌قبرهای محفوظ در هارونیه طوس». نگارینۀ هنر اسلامی، 16: 90-81. DOI: 10.22077/NIA.2018.1628.1123
22. - صادقی‌توران‌پشتی، میثم؛ میرحسینی، یحیی؛ و آشوری‌جلال‌آبادی، محمد، (1396). «تحلیلی بر مقولۀ انتخاب آیات قرآنی در مزار نوشته‌های توران پشت؛ یادمانی با داده‌های فرهنگی و تاریخی». مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، 1 (4): 85-55.
23. - علی‌نژاد، روجا، (1393). «سفیدچاه، نمایه‌ای فراتر از یک گورستان». هنرهای زیبا - هنرهای تجسمی، 19 (2): 56-49. DOI: 10.22059/JFAVA.2014.51439
24. - عقیلی، احمد، (1388). تخت فولاد اصفهان. اصفهان: کانون پژوهش.
25. - فرزین، علیرضا، (1384). گور نگاره‌های لرستان. تهران: پژوهشکدۀ مردم‌شناسی.
26. - فقیه‌میرزایی، گیلان؛ مخلصی، محمد‌علی؛ و حبیبی، زهرا، (1384). تخت فولاد یادمان تاریخی اصفهان. جلد 1، 2، 3، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری.
27. - فیضی، مهسا؛ و فیضی، نسیم، (1392). «معرفی و بررسی باستان‌شناختی نقوش قبرها در گورستان‌های اسلامی بخش مرکزی شهرستان آبدانان». فرهنگ ایلام، 41: 27-1.
28. - کاظم‌پور، مهدی؛ محمدزاده، مهدی؛ و شکرپور، شهریار، (1399). «تحلیل نمادشناسی نقوش سنگ مزارات شهر اهر». هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، 25 (1): 86-71. DOI: 10.22059/JFAVA.2018.266150.666028
29. - لباف‌خانیکی، رجبعلی، (1369). «سنگ افراشته‌های مزارات باخزر». اثر، 18 و 19: 112-93.
30. - لطفی، سلیمان، (1396). سوگ نگاره‌ها (سنگ‌های روی دل و میل‌ها در آرامگاه‌ها و گورستان‌ها). تهران: کتاب ابرار.
31. - مظاهری، هوشنگ، (1382). آرامگاه خارجیان در اصفهان. اصفهان: غزل.
32. - موسوی‌کوهپر، سید‌مهدی؛ خانعلی، حمید؛ و نیستانی، جواد، (1394). «سنگ‌های مزار، نمودی از وحدت مذاهب مختلف اسلامی در ایران، گونه‌شناسی، طبقه‌بندی و مطالعه آرایه‌های سنگ مزارهای نوع گهواره‌ای». پژوهشنامۀ تاریخ اسلام، 5 (20): 152-133. DOI: 20.1001.1.22519726.1394.1.20.6.8
33. - میرجعفری، حسین؛ و بزاز دستفروش، مهدی، (1388). «مزارات چرنداب تبریز». پژوهش‌های زبان و ادب فارسی، 4: 42-19.
34. - میرجعفری، حسین؛ و بزاز دستفروش، مهدی، (1391). «مزارات بیلانکوه تبریز». پژوهش‌های تاریخی، 4 (4): 22-1.
35. - مهدوی، سید مصلح‌الدین، (1387). مزارات اصفهان. به‌کوشش: اصغر منتظر‌القائم، اصفهان: دانشگاه اصفهان، چاپ سوم.
37. -Al-Isfahani, M. M. bin-M. R., (1989). Half of the world according to the definition of Isfahan. Edited by: Manouchehr Sotoudeh, Tehran: Amirkabir. (In Persian)
38. - Ahmadi, A., (2019 A). “Archaeological survey of Borkhar city and the central part of Shahinshahr and Mimeh city”. A collection of short articles of the 18th Annual Meeting of Iranian Archaeology, compiled and compiled by Ruhollah Shirazi, Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism: 66-61. (In Persian)
39. - Ahmadi, A., (2019 B). “Administrative, cultural and economic structure of Rostaq Borkhar from Sassanid to Qajar”. Journal of Local History of Iran, 16: 11-30. doi.org/10.30473/lhst.2020.7045 (In Persian)
40. - Ahmadi, A., (2005 A). “Archeological identification and investigation plan of Bokhar and Mimeh”. Archives of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts Organization of Isfahan Province. (In Persian)
41. - Ahmadi, A. A., (2005 B ). “Archaeological identification and investigation plan of Tiran and Karvan”. Archives of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts Organization of Isfahan Province.
42. - Ali Nejad, R., (2013). “Safidchah, a profile beyond a cemetery”. Fine Arts - Visual Arts, 19 (2): 49-56. DOI: 10.22059/JFAVA.2014.51439 (In Persian)
43. - Aghili, A., (2009). Takht Folad of Isfahan. Isfahan: Research Center.
44. - Behshid, B. & Behloli Neiri, B., (2012). “The concept of inscriptions and paintings in the tombstones of the Shahidgah area of Sheikh Safiuddin's mausoleum”. National Conference of Iranian Archaeology. By Hassan Hashemi and Mohammad Hossein Qureshi, Birjand: Birjand University: 1-14. (In Persian)
45. - Danesh Yazdi, F., (2007). Islamic inscriptions of Yazd city. Tehran: Subhan Noor. (In Persian)
46. - Dolat Yari, A. & Salehi, Z., (2016). “Tombstones of Sefid Chah Behshahr Cemetery; typology; configuration and concepts of role and image”. Iranian People's Culture, 50 & 51: 61-97. (In Persian)
47. - Demand, M. E., (2004). Guide to Islamic Industries. Translated by: Abdullah Faryar, Tehran: Scientific and Cultural, third edition. (In Persian)
48. - Farzin, A., (2005). Tomb paintings of Lorestan. Tehran: Research Institute of Anthropology. (In Persian)
49. - Faqih Mirzaei, G.; Mokhlisi, M. A. & Habibi, Z., (2005). Steel plate of historical monument of Isfahan. Volumes 1, 2, 3, Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism. (In Persian)
50. - Faizi, M. & Faizi, N., (2012). “Introduction and archaeological investigation of grave patterns in Islamic cemeteries in the central part of Abdanan city”. Farhang Elam, 41: 1-27. (In Persian)
51. - Hajizadeh, K. & Maroufi Moghadam, I., (2019). “Analysis of dating and semantics of Bukan cradle tombstones”. Art and Media Studies, 2 (3): 117-141. (In Persian)
52. - Ingraham, M. L. & Summers, G., (1979). “Settlements in the Meshkinshahr plain, North- Eastern Azerbayjan”. IRAN, in: AMI: 68-102.
53. - Jabari Kolkhoran, S. & Khabeiri, M. R., (2010). “Investigation of the historical stone inscriptions of Yazd city (tombstones from the 5th to 13th centuries AD) with an emphasis on graphic features”. Book of the Month of Art, 145: 60-73. (In Persian)
54. - Javanmard, B. & Valibeig, N., (2018). “Investigating the appropriateness and composition of tombstones with the image of an angel in the Armenian cemetery of Jolfa, Isfahan”. Negreh, 52: 53-67, DOI: 10.22070/NEGAREH.2019.4069.2085 (In Persian)
55. - Kazempour, M.; Mohammadzadeh, M. & Shekarpour, Sh., (2019). “Analysis of Symbology of Stone Patterns in Ahar City Tombs”. Fine Arts-Visual Arts, 25(1): 71-86. DOI: 10.22059/JFAVA.2018.266150.666028 (In Persian)
56. - Labaf Khaniki, R. A., (1990). “Bakhzer tombstones”. Asar, 18 & 19: 112-93. (In Persian)
57. - Lotfi, S., (2016). Tombstones (stones on the heart and pillars in tombs and cemeteries). Tehran: Kitab Abrar. (In Persian)
58. - Mahdavi, S. M., (2008). Tombs of Isfahan. By Asghar Montazer-al-Qaim. Isfahan: University of Isfahan, third edition. (In Persian)
59. - Mazheri, H., (2003). Tomb of Foreigners in Isfahan. Isfahan: Ghazal.
60. - Mirza Bolqasmi, M. S., (2008). Fars memorial inscriptions. Tehran: Art Academy. (In Persian)
61. - MirJafari, Hossein; and Bazaz Dastforush, Mehdi, (2008). "Cemeteries of Cherandab, Tabriz". Persian language and literature studies, number 4, pp. 19-42. (In Persian)
62. - MirJafari, H. & Bazaz Dastforush, M., (2013). “Bilankoh Tombs of Tabriz”. Historical Researches, 4 (4): 1-22. (In Persian)
63. - Mortensen, I. D.. (1993). Nomads of Luristan: History, Material Culture, and Pastoralism in Western Iran. New York: Thames and Hudson.
64. - Mousavi Kohper, S. M.; Khanali, H. & Nistani, J., (2014). “Tombstones, a manifestation of the unity of different Islamic religions in Iran, typology, classification and study of cradle-type tombstone arrays”. Islamic History Research Journal, 5 (20): 152-133. DOI: 20.1001.1.22519726.1394.1.20.6.8
65. - Pour Karim, H., (1963). “Tombstones of Iran”. Culture and People, 12: 31-39. (In Persian)
66. - Pugakhpegwa, G. & Khakimov, A., (1993). Art in Central Asia. Translated by: Nahid Karim Zandi, Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. (In Persian)
67. - Rahmani, J. & Ghorbani, H., (2014). “Cultural semiotics of tombstone motifs with emphasis on the role of the shoulder in the Isfahan steel throne”. People and Culture, 1: 215-189. (In Persian)
68. - Shahmandi, A., (2013 A). “Comparative comparison of grave water basins in Takht Foulad and Armenian Aramaghs of Isfahan”. Fine Arts-Visual Arts, 18 (1): 33-44. (In Persian)
69. - Shahmandi, A., (2013b). “Examination of texts and images in the gravestones of Imamzadeh Ahmad Isfahan”. Imamzadegan international conference. 2, by: Asghar Montazer al-Qaim: 926-905. 10.22059/JFAVA.2013.36269 (In Persian)
70. - Shaishtefar, M., (2008). “Inscription decorations on the gravestones of Sheikh Safi and its comparison with Gorgan's diners”. Book of Art Month, 134: 81-74. (In Persian)
71. - Sharifinia, A.; Sarikhani, M.; Dolat Yari, A. & Ghaemi, N., (2015). “Recognizing and examining the themes and motifs of tombstones in Dareh Shahr city in Ilam province”. Fine Arts-Visual Arts, 21 (1): 23-35. DOI: 10.22059/JFAVA.2016.57707 (In Persian)
72. - Sharifinia, A.; Shakrami, T. & Arjamandi, R., (2018). “Investigation and analysis of decorative motifs of graves in Dere Shahr city”. Journal of Islamic Art, 18: 88-103. DOI: 10.22077/NIA.2020.2549.1223 (In Persian)
73. - Sheikhi, A. & Jahanian, A., (2017). “Investigating and understanding the themes and motifs of Mahfouz tombstones in Harunieh Tous”. Journal of Islamic Art, 16: 81-90. DOI: 10.22077/NIA.2018.1628.1123 (In Persian)
74. - Sadeghi Turan Pushti, M.; Mirhosseini, Y. & Ashuri Jalalabadi, M., (2016). “An analysis of the selection of Quranic verses in the tomb of Turan Pasht writings; A monument with cultural and historical data”. Quranic studies and Islamic culture, 1 (4): 55-85. (In Persian)
75. - Zarei, M. E., (2002). “Mausoleum of Khizr Hamadan”. Asar, 34 & 33: 192-222. (In Persian)
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.