کاوش‌های باستان‌شناختی در اطراف پل بیستون: کارگاه‌های سنگ‌تراشی و تولید آجر و آهک

مرادی, یوسف

doi:10.30699/PJAS.7.25.105

EN FA

سال 7، شماره 25 - ( 9-1402 ) سال 7 شماره 25 صفحات 136-105 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.30699/PJAS.7.25.105

‎ 20.1001.1.26455048.1402.7.25.5.7

Mendeley

Zotero

RefWorks

Moradi Y. (2023). Archaeological Excavations at Bisoutn Bridge: Stone, Brick and Lime Workshops. Parseh J Archaeol Stud. 7(25), 105-136. doi:10.30699/PJAS.7.25.105
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-759-fa.html

مرادی یوسف.(1402). کاوش‌های باستان‌شناختی در اطراف پل بیستون: کارگاه‌های سنگ‌تراشی و تولید آجر و آهک مطالعات باستان‌شناسی پارسه 7 (25) :136-105 10.30699/PJAS.7.25.105

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-759-fa.html

کاوش‌های باستان‌شناختی در اطراف پل بیستون: کارگاه‌های سنگ‌تراشی و تولید آجر و آهک

یوسف مرادی^*

استادیار پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران. ، moradiyousef548@gmail.com

چکیده: (1787 مشاهده)

پل بیستون، برروی رودخانۀ دینورآب واقع‌در حاشیۀ شرقی شهر کنونی بیستون، یکی از پروژه‌های زیربنایی اواخر دورۀ ساسانی است که همانند دیگر بناهای این دوره در بیستون، ساخت آن هرگز به اتمام و بهره‌برداری نرسید. در دورۀ اسلامی حکومت محلی حسنویه‌ ضمن گسترش پل به تکمیل ساخت آن اقدام کردند. به‌دلیل رفت‌وآمدهای زیاد، گذشت زمان و حوادث غیرمترقبه‌ای چون زلزله و سیل در ادوار سپسین (سلجوقی تا پهلوی اول) بخش‌هایی از پل تخریب و سپس بازسازی و یا مرمت شده است. برای تأمین مصالح بخش‌های بازسازی و مرمت‌شده، کارگاه‌های تولید مصالح ساختمانی را به فاصلۀ کمی در ضلع شمال‌شرقی پل ایجاد کرده‌اند. در این بخش، پشتۀ کم‌ارتفاعی به درازای 50 متر درراستای شمالی-جنوبی و پهنای 40 متر در راستای شرقی-غربی برروی یکی از پادگانه‌های آبرفتی ساحل رودخانه وجود دارد که نگارنده بخشی از آن را در سال 1381ه‍.ش. کاوش کرد. در نتیجۀ این کاوش چهار لایۀ تاریخی-فرهنگی شناسایی شد. متأخرترین لایه (لایۀ I) دربردارندۀ بقایایی از زندگی کوچ‌نشینان فصلی دورۀ قاجار است که بخشی از سال را در این قسمت از محوطه می‌گذرانده‌اند. در لایۀ II بخشی از یک گورستان متعلق به دورۀ قاجار شناسایی شد. در زیر گورستان و در لایۀ III کوره‌های آجرپزی و آهک‌پزی از دوره‌های ایلخانی و قاجار به‌دست آمد. در لایۀ IV کارگاه سنگ‌تراشی از دورۀ ساسانی/حسنویه قرار دارد. این پژوهش بر آن است تا با به‌کارگیری روش‌های تحقیق تاریخی و توصیفی-تحلیلی ابتدا به توصیف دقیق یافته‌های هر لایۀ تاریخی-فرهنگی بپردازد و سپس برمبنای شواهد باستان‌شناختی و آزمایش‌های سن‌سنجی به‌روش ترمولومینسانس زمان شکل‌گیری آن‌ها را تعیین کند؛ هم‌چنین تلاش خواهد شد تا برمبنای ویژگی‌های نقشه و ساختار معماری هر یک از کوره‌های مکشوف از پشتۀ موردبحث، فرآیند و نحوۀ تولید آجر و آهک را در هر یک از این کوره‌ها توضیح دهد. افزون‌بر آن، فرآیند تهیۀ بلوک‌های سنگی تراش‌خورده در کارگاه سنگ‌تراشی شرح داده خواهد شد.

واژه‌های کلیدی: پل بیستون، تاریخ‌گذاری، کارگاه سنگ‌تراشی، کورۀ آجرپزی، کورۀ آهک‌پزی، گورستان.

متن کامل [PDF 2208 kb] (619 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1401/1/29 | پذیرش: 1401/3/21 | انتشار: 1402/9/12

فهرست منابع

1. - امیری، مجتبی، (1395). شناخت مصالح ساختمانی. تهران: انتشارات آینده دانش.

2. - چوبک، حمیده، (1391). «الموت در دورۀ صفویه». مجموعه مقالات همایش بین‌المللی قزوین عصر صفوی. به‌کوشش: باقرعلی عادلفر، قزوین: انتشارات دانشگاه بین‌المللی امام خمینی: 649-625.

3. - شاپورشهبازی، علیرضا، (1353). «فرهاد تراش: یک سنگتراشی عظیم ناتمام از دوران ساسانی در بیستون». تهران: مرکز اسناد پژوهشکده باستان‌شناسی، (منتشرنشده).

4. - فدایی، حمید، (1385). «مروری بر تجارب جمع‌آوری‌شده در زمینۀ کوره‌های سنتی پخت آجر». اثر، 40 و 41: 139-128.

5. - فرحانی، علی، (1395). «گزارش اجمالی کاوش‌های نجات‌بخشی محوطۀ باستانی برزقاوله (برزقواله) حوضۀ سد سیمره-استان لرستان». پژوهش‌های باستان‌شناسی حوضه آبگیر سد سیمره، به‌کوشش لیلی نیاکان، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 266-255.

6. - مرادی، یوسف، (1380). «گزارش اولین فصل پژوهش‌های باستان‌شناختی پل بیستون». تهران: مرکز اسناد میراث‌فرهنگی کشور، (منتشرنشده).

7. - مرادی، یوسف، (1381). «گزارش دومین فصل کاوش‌های باستان‌شناختی پل بیستون». تهران: مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، (منتشرنشده).

8. - مرادی، یوسف، (1401). «پل بیستون در شاهراه خراسان-بغداد: ویژگی‌های معماری، روند شکل‌گیری و تاریخ‌گذاری». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 12 (32): 248-215. DOI: 10.22084/NB.2022.24609.2355

9. - نخجوانی، حسین، (1343). مواد التواریخ. تهران: انتشارات ادیبه.

11. - Amiri, M., (2016). Understanding of Building Materials, Tehran: Ayandeh Danesh.(In Persian).

12. - Chuback, H., (2012). “Alamut in Safavid Period”. In: B. A. Adelfar (ed.), Proceedings of International Symposium on Qazvin in Safavid Period, Qazvin: Imam Khomeini International University: 625–649. (In Persian).

13. - Fadaei, H., (2006). “A Review on Traditional Brick-Manufacturing Kilns”. Asar, 40/41: 128–139. (In Persian).

14. - Farhani, A., (2016). “A Brief Report on Salvage Excavations at the Ancient Site of Barzqāweleh (Barzqawāleh) in the Saymarreh Dam, Lorestan”. In: L. Niakan (ed.), Archaeological Research in in the Saymarreh Dam. Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism: 255–266. (In Persian).

15. - Kiani, M. Y., (1984). The Islamic City of Gurgan. Berlin: Dietrich, Reimer. (In Persian).

16. - Kleiss, W., (1996). “Die sasanidische Brücke und das Paradeisos”. In: W. Kleiss and P. Calmeyer (eds.), Bisutun. Ausgrabungen und Forschungen in den Jahren 1963–1967. Berlin: Gebr. Mann Verlag: 99–113. (In Persian).

17. - Moradi, Y., (2001). Report on the First Season of Archaeological Excavation at Bisotun Bridge. Tehran: Archive of the Iranian Center for Archaeological Research. (In Persian).

18. - Moradi, Y., (2002). Report on the Second Season of Archaeological Excavation at Bisotun Bridge. Tehran: Archive of the Iranian Center for Archaeological Research. (In Persian).

19. - Moradi, Y., (2004). “Bisotun Bridge on the ‘Great Khorasan Road’: Architecture, Construction Phasing and Chronology”. Pazhohesh-ha-ye bastanshenasi Iran, 17: 215–248. DOI: 10.22084/NB.2022.24609.2355 (In Persian).

20. - Nakhjavani, H., (1964). Mavad al-Tawarikh. Tehran: Adibeh Publisher. (In Persian).

21. - Sauer, E. W.; Omrani Rekavandi, H.; Wilkinson, T. J. & Nokandeh, J., (2013). Persia’s Imperial Power in Late Antiquity: The Great Wall of Gorgan and the Frontier Landscapes of Sasanian Iran. British Institute of Persian Studies Archaeological Monographs Series, II, Oxford: Oxbow.

22. - Shahbazi, A. Sh., (1974). Farhād Tarāsh: A Grand Stone-Cutting Workshop from the Sasanian Period in Bisotun. Tehran: Archive of the Iranian Center for Archaeological Research. (In Persian).

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.