سال 8، شماره 27 - ( 3-1403 )
سال 8 شماره 27 صفحات 195-171 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Zalaghi Y, Esmaili-Jelodar M E, Khosrozadeh A. (2024). Supplying Water to the Sasanian-Islamic City of Gundishapur from the River Qanat of Dezful City; Design a Hypothesis. Parseh J Archaeol Stud. 8(27), 171-195. doi:10.22034/PJAS.8.27.171
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-662-fa.html
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-662-fa.html
زلقی یعقوب، اسمعیلیجلودار محمداسماعیل، خسروزاده علیرضا.(1403). تأمین آبِ شهر ساسانی-اسلامی گُندیشاپور از قناتهای رودخانهای شهر دزفول؛ طرح یک فرضیه مطالعات باستانشناسی پارسه 8 (27) :195-171 10.22034/PJAS.8.27.171
1- دانشجوی دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2- دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران ،mo.esmaeily@gmail.com
3- دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
2- دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران ،
3- دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
چکیده: (1785 مشاهده)
کشاورزی نقش مهمی در رونق اقتصادی و آبادانی در دورۀ ساسانی داشته است، ساسانیان با ساخت سازههای آبی متناسب با چشمانداز محیطی منطقه و وضع قوانین جهت بهرهبرداری آب، بستر لازم برای توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و سیاسی فراهم آوردند. وجود رودخانههای دائمی همچون دز و کرخه در خوزستان، شرایط را مهیا کرد تا افزونبر تأمین آب موردنیاز استقرارگاههای منطقه، با ساخت سازههایی همچون پُلبند، کانال، قنات و دیگر سازههای آبی بتوانند کمبود آب آشامیدنی، صنعتی و کشاورزی دیگر مناطق دور از رودها را که خاک حاصلخیز داشتند، فراهم کنند. در اینزمینه تأمین آب شهر و زمینهای کشاورزی گُندیشاپور با فاصلۀ 15کیلومتری از رود دز، ازطریق اندامهای آبی متعددی انجامشد؛ در اینمیان، قناتهای رودخانهای، نقش اساسی در انتقال آب مطمئن رودخانۀ دز به این شهر و زمینهای کشاورزی آن داشته است. بررسیهای میدانی باستانشناختی نگارندگان، موجب شناسایی سازههای آبی جدیدی ازجمله: پلبند، قناتها و کانالهای وابسته به آن گردید که پیش از این، تنها بخش کوچکی از این آثار شناسایی شده بودند. قرارگرفتن بخش قابلتوجهی از این آثار در ضلع شرقی رودخانۀ دز و امتداد شماری از آنها تا نزدیکی گُندیشاپور، این فرضیه را که منبع اصلی تأمین آب این شهر، قناتهای رودخانهای بوده، مطرح میکند؛ مسئلهای که در نوشتههای تاریخی نیز قابل ردیابی است. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که، آب دائمی موردنیاز شهر گُندیشاپور چگونه تأمین میشده و در این بین قناتهای رودخانهای چه جایگاهی داشته و ارتباط فیزیکی قناتها با شهر چگونه بوده است؟ روش این پژوهش بهصورت تاریخی-تحلیلی و شیوۀ گردآوری اطلاعات مبتنیبر دادههای میدانی و منابع تاریخی است. بررسی تصاویر ماهوارهای نشان از نقش پُررنگ بهرهبرداری از قنات برای انتقال آب به گندیشاپور از رودخانۀ دز در دورۀ ساسانی داشته؛ هرچند بخشی از قناتهای دزفول، به دورهای متأخرتر از دورۀ ساسانی و حتی به عصر صفوی قابل انتساب است.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
تخصصی باستانشناسی
دریافت: 1400/9/4 | پذیرش: 1401/1/24 | انتشار: 1403/3/10
دریافت: 1400/9/4 | پذیرش: 1401/1/24 | انتشار: 1403/3/10
فهرست منابع
1. - ابنفقیههمدانی، ابیعبدالله احمد بن محمد بن اسحاق، (1416ه.ق.). البلدان. تحقیق و تصحیح: یوسف الهادی، بیروت: نشر عالم الکتب.
2. - ابنخردادبه، عبیدالله بن عبدالله، (1370). المسالک الممالک. ترجمۀ حسین قرهچانلو (از روی متن تصحیحشده دخوبه)، تهران: بینا.
3. - ابنحوقل، محمد بن علی بن حوقل، (1366). سفرنامه ابن حوقل؛ ایران در صورِهالارض. ترجمه و توضیح: جعفر شعار، تهران: انتشارات امیرکبیر.
4. - ابوالفِداء، عمادالدین اسماعیل بن علی، (1349). تقویمالبلدان. ترجمۀ محمد آیتی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
5. - اسمعیلیجلودار، محمداسماعیل، (1378). «بررسی و مطالعه پلبندهای باستان (ساسانی) خوزستان با تکیهبر دادههای باستانشناسی». پایاننامۀ کارشناسیارشد باستانشناسی دانشگاه تهران (منتشرنشده).
6. - اسمعیلیجلودار، محمداسماعیل، (1389). «چشمانداز باستانمحیطی شهر ساسانی گندیشاپور و فناوری تأمین توزیع و انتقال آب در آن (برپایه مطالعات باستانشناختی و کاوشهای باستانشناسی)». پژوهشهای باستانشناسی مدرس، 2(3): 223-246.
7. - اسمعیلیجلودار، محمداسماعیل؛ و نوریشادمهانی، رضا، (1390). «فناوری ساخت پلبند دزفول و مهار آب رودخانه دز در دورۀ ساسانی». مجموعه مقالات همایش ملی باستانشناسی و معماری سازههای آبی دزفول، دزفول، دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول، 10و 11 بهمن.
8. - اسمعیلیجلودار، محمداسماعیل؛ محمدرضا، رکنی، (۱۳۹۵). «تحلیل شواهد باستانشناسانه شاهکارهای مهندسی پروژۀ تأمین، انتقال و توزیع آب در شهر ساسانی اسلامی گندیشاپور». در: مجموعه مقالات کنگره بین المللی جندیشاپور، ۳-۴ اسفند، دزفول، ایران.
9. - اصطخری، ابواسحاق ابراهیم بن محمد، (1340). المسالک و الممالک. بهکوشش: ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
10. - اقتداری، احمد، (1375). شهریاران (بخش اول فهرست بناها و آثار تاریخی خوزستان). جلد 2، تهران: سلسله انتشارات آثار ملی.
11. - اماماهوازی، محمدعلی، (1382). مقالاتی دربارۀ تاریخ جغرافیایی دزفول. بهاهتمام: محمدحسین حکمتفر، دزفول: انتشارات دارالمؤمنین.
12. - امامشوشتری، سیدمحمدعلی، (1351). تاریخ جغرافیایی خوزستان. تهران: انتشارات امیرکبیر.
13. - بارتولد، واسیلی، (1358). گزیده مقالات تحقیقی. مترجم: کریم کشاورز، تهران: انتشارات امیر کبیر.
14. - حسینی، سیدمحسن، (1385). «گزارش گمانهنی برای تعیین حریم محوطۀ باستانی گُندی شاپور دزفول». مرکز اسناد ادارۀ کل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان خوزستان (منتشرنشده).
15. - حمزهاصفهانی، ابوعبدالله حمزه بن حسن، (1346). تاریخ پیامبران و شاهان یا تاریخ سنی ملوکالارض و الانبیا. ترجمۀ جعفر شعار، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
16. - حموی، یاقوت بن عبدالله، (1408ه.ق.). معجمالبلدان. جلد 6، بیروت: للطباع و النشر دار بیروت.
17. - دریایی، تورج، (1388). شهرستانهای ایرانشهر. ترجمۀ شهرام جلیلیان، تهران: نشر توس.
18. - دوبد، بارون، (1371). سفرنامۀ لرستان و خوزستان. ترجمۀ محمدحسین آریا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
19. - دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، (1364). اخبار الطوال. تصحیح: ولادیمیر جرجاس، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران: نشر نی.
20. - دیولافوا، مادامژان، (1364). ایران کلده و شوش. بهکوشش: بهرام فرهوشی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
21. - روالینسون، سِرهنری، (1362). سفرنامه راولینسون: گذر از زهاب به خوزستان. ترجمۀ اسکندر اماناللهی بهاروند، تهران: نشر آگاه.
22. - زلقی، یعقوب، (1397). «گمانهزنی محیط پیرامونی آرامگاه یعقوب لیث صفاری». مرکز اسناد اداره کل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان خوزستان (منتشرنشده).
23. - زلقی، یعقوب، (1399). «گزارش بررسی میدانی شهرستان دزفول با تأکید بر شناسایی سازههای آبی». مرکز اسناد اداره کل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان خوزستان (منتشرنشده).
24. - طبری، محمد بن جریر، (1352). تاریخ طبری: الرسل و الملوک. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
25. - سلطانی بهبهانی، سلطانعلی، (1343). «خوزستان». کانون وکلا دادگستری، 16 (94): 4-44.
26. - صفائیپور، مسعود؛ و کاوندی، عبدالکریم، (1390). «مطالعات جغرافیای تاریخی از منظر جهانگردان و سفرنامهنویسان با تأکید بر پل باستانی دزفول». مجموعه مقالات همایش ملی باستانشناسی و معماریهای سازههای آبی دزفول، دزفول: دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول، 10 و 11 بهمن.
27. - صفینژاد، جواد، (1396). کاریز در ایران و شیوههای سنتی بهرهگیری از آن. تهران: مؤسسۀ فرهنگی هنری پویهمهر اشراق.
28. - عطار روشن، سارا؛ و سلطانعلی، اکرم، (1390). «شناخت ساختار کالبدی سازههای آبی دزفول». در: مجموعه مقالات همایش ملی باستانشناسی و معماری سازههای آبی دزفول. دزفول، دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول، 10 و 11 بهمن.
29. - لسترنج، گای، (1377). جغرافیای سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمۀ محمود عرفان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هفتم.
30. - مسعودی، ابی الحسن علی بن حسین، (1425 ه.ق.). مروج الذهب و معادن الجواهر. بیروت: المکتبه العصریه.
31. - مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد، (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. ترجمۀ علینقی منزوی، بخش دوم، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
32. - مستوفی قزوینی، حمدالله بن ابی بکر بن محمد، (1336) نزهه القلوب. ترجمۀ محمد دبیرسیاقی، با مقدمه لسترنج، تهران: انتشارات طهوری.
33. - مرتضوی، سارا؛ و پرتویدیلمی، مهراب، (1390). «بررسی فناوری ساخت واجرای قنات؛ نمونۀ موردی: قناتهای رودخانهای دزفول». مجموعه مقالات همایش ملی باستانشناسی و معماری سازههای آبی دزفول، دزفول: دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول، 10 و 11 بهمن.
34. - محمدیفر، یعقوب؛ و امینی، فرهاد، (1394). باستانشناسی و هنر ساسانی. تهران: نشر شایان.
35. - مرادی، یوسف، (1395). «کاوش باستانشناختی در محوطه جندیشاپور». آرشیو پژوهشکدۀ باستانشناسی، تهران: (در دست انتشار).
36. - نجفی، محمدباقر، (1361). خوزستان در منابع ایرانشناسی. کلیات دفتر یکم، تهران: ناشر کتابخانه طهوری.
37. - نجمالملک، حاج عبدالغفار، (1342). سفرنامه خوزستان. ترجمۀ محمد دبیرسیاقی، تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی.
38. - ونکه، رابرت جی، (1386). «غرب ایران در دوره پارت-ساسانی: تغییر شاهنشاهی». باستانشناسی غرب ایران. زیرنظر: فرانک هول، ترجمۀ زهرا باستی، تهران: سازمان سمت، چاپ سوم.
39. - یعقوبی (ابنواضح)، احمد بن ابی یعقوب بن اسحاق، (1366). تاریخ یعقوبی. ترجمۀ ابراهیم آیتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
41. - Abuľl-Fidā, (1970). Taqvīm al-Boldān. Trans. Abdul Mohammad Ayati. Tehran: Foundation for Iranian Culture. (In Persian)
42. - Adams, R. M., (1962). “Agriculture and Urban Life in Early Southwestern Iran: Archeological survey provides a basis for observing broad changes during 7000 years of sedentary life”. Science, 136(3511): 109-122. DOI: 10.1126/science.136.3511.109
43. - Adamz, McC, R. & Hansen, D. P., (1968). Archaeological reconnaissance and soundings in Jundī Shāhpūr. Ars Orientalis: 53-70.
44. - Atar Roshan, S. & Soltanali, A., (2018). “Knowledge of the physical structure of Dezful water structures”. in: The collection of papers of the National Conference on Archeology and Architecture of Dezful Water Structures, Dezful, Islamic Azad University, Dezful Branch, 10 and 11 Bahman. (in Persain).
45. - Bartold, V. V., (1979). Gozideh Maghalat e Tahghigati. Translated by: Karim Keshavarz, Tehran: Amir Kabir Publications. (in Persain).
46. - Daryaee, T., (2008). Šahrestānīhā ī Ērānšahr. Translated by: Shahram Jalilian, Tehran: Tos Publishing. (in Persain).
47. - Dieulafoy, M. J., (1985). Iran Kaldeh and Susa. by: Bahram Farhvashi, Tehran: Tehran University Press. (in Persain).
48. - Dinawari, Abu-H. A., (1985). Al-Aẖbār al-ṭiwāl. Edited by: Vladimir Jerjas, Translated by: Mahmoud Mahdavi Damghani, Tehran: Ney Publishing. (in Persain).
49. - Dobod, B., (1992). Safarnameh(Travel Guide) Lorestan and Khuzestan. Translated by: Mohammad Hossein Aria, Tehran, Scientific and Cultural Publishing Company.
50. - Eghtedari, A., (1996). Diyare Shahriaran (the first part of the list of buildings and historical monuments of Khuzestan). Volume 2, Tehran: National Works Publications Series. (in Persain).
51. - Esfahani, H. & Hamza, A. H., (1967). Tā’rīkh sinī mulūk al-arḍ wa’l-anbiyā’. Translated by: Jafar Shaar, Tehran: Farhang Iran Foundation Publications. (in Persain).
52. - Esmaeili-Jelodar, M. E., (1999). “Investigation and study of ancient (Sasanian) bridges in Khuzestan based on archaeological data...”. Master’s thesis in Depart. of archeology in University of Tehran (unpublished). (in Persain).
53. - Esmaeili-Jelodar, M. E., (2010). “The archeological landscape of the Sassanid city of Gandishapor and its water distribution and transportation technology (based on archaeological studies and excavations)”. Modares Archaeological Researches, 2 (3): 223-246 (in Persain).
54. - Esmaeili-Jelodar, M. E. & Nouri SHadmehani, R., (2013). “Technology of Dezful Bridge Construction and Dez River Water Containment in the Sassanid Period”. Proceedings of the National Conference on Archeology and Architecture of Dezful Water Structures, Dezful, Islamic Azad University, Dezful Branch, 10 and 11 Bahman. (in Persain).
55. - Esmaeili-Jelodar, M. E. & Roknei, M. R., (2017). “Analysis of Archaeological Evidence of Water Engineering, Water Supply and Distribution Project in Sassanid and Islamic City of Gondishapur”. Proceedings of the Jundishapur International Congress. (in Persain).
56. - Estakhari, A. I. E. M., (1961). Al- Masālik al-Mamālik, by the efforts of Iraj Afshar. Tehran: Book Translation and Publishing Company. (in Persain).
57. - Hamedani, I. F. & Ishaq, A. A. M., (1416 AH/1996). Al- Buldan. Researched and edited by: Yusof Al-Hadi, Beirut: Alam al-Kitab publishing. (in Persain).
58. - Hamwi (Yaqut al-Hamawi), Y. A., (1408 A.H./1988). Kitāb Mu’jam al-Buldān. volume 6, Beirut: Beirut Printing and Publishing House. (in Persain).
59. - Hosseini, S. M., (2006). “Speculation report in order to determine the area and privacy of Gondi Shapur Dezful”. Document Center of the General Administration of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Khuzestan Province (unpublished). (in Persain).
60. - Ibn Hawqal, M. A. H., (1987). Ibn Hawqal’s travel book; Iran in the Ṣūrat al-’Arḍ. Translated and explained by: Jafar Shaar, Tehran: Amirbir Publications. (in Persain).
61. - Ibn Khardadabeh, A. A., (1991). Al-Masalek Al-Mamalek. Translated by: Hossein Qarachanlu (based on the corrected text of Dakhuba), Tehran: Bina. (in Persain).
62. - Imam Ahwazi, M. A., (2003). Essays on the Geographical History of Dezful. under the attention of Mohammad Hossein Hekmatfar, Dezful: Dar al-Momenin Publications. (in Persain).
63. - Imam Shushtri, S. M. A., (1972). Geographic History of Khuzestan. Tehran: Amirbir Publications. (in Persain).
64. - Lestrange, G., (1998). Geography of Eastern Caliphate Lands. Translated by: Mahmoud Erfan, Tehran: Scientific and Cultural Publications, 7th edition. (in Persain).
65. - Maqdisi, A. A. M. A., (1982). Ahsan al-Taqasim fi Marafah Al-Aqalim. Translated by: Ali Naqi Manzavi, second part, Tehran: Iran Authors and Translators Company. (in Persain).
66. - Masoudi, A. H. A. H., (1425 A. H./2004). Promoter of Gold and Gem Mines (Murūj aḏ-Ḏahab wa-Maʿādin al-Jawhar). Beirut: Al-Maktaba al-Asriyeh. (in Persain).
67. - Mohammadifar, Y. & Amini, F., (2014). Sasanian Archeology and Art. Tehran: Shayan Publishing. (in Persain).
68. - Moradi, Y., (2015). “Archaeological exploration in Jundi Shapur site”. Archeological Research Center Archive, Tehran: (in progress). (in Persain).
69. - Mortazavi, S. & Pertoi Deilmi, M., (2013). “Research on the technology of construction and execution of aqueducts; Case example: Dezful river aqueducts”. Proceedings of the National Conference on Archeology and Architecture of Dezful Water Structures, Dezful: Islamic Azad University, Dezful Branch, 10 and 11 Bahman. (in Persain).
70. - Mostofi Qazvini, H. A. M., (1957). Nuzha al-Qulub. Translated by: Mohammad Dabirsiyaghi, with an introduction by: Lestrange, Tehran: Tahuri Publications. (in Persain).
71. - Najafi, M. B., (1982). Khuzestan in the sources of Iranian studies, Koliat Daftar I. Tehran: Tahori Library Publisher. (in Persain).
72. - Najm al-Malik, H. A. G., (1963). Khuzestan travelogue. Translated by: Mohammad Dabir Siyaghi, Tehran: Press Institute. (in Persain).
73. - Potts, D. T., (2016). The archaeology of Elam: formation and transformation of an ancient Iranian state. Cambridge University Press.
74. - Rawlinson, S., (1983). Rawlinson’s travelogue: Passing from Zahab to Khuzestan. Translated by: Iskandar Amanollahi Baharvand, Tehran: Aghaz publication. (in Persain).
75. - Safaipour, M. & Kavandi, A. K., (2018). “Historical geography studies from the perspective of world travelers and travel writers with an emphasis on the ancient bridge of Dezful”. Proceedings of the National Conference on Archeology and Architecture of Water Structures, Dezful, Dezful: Islamic Azad University, Dezful Branch, 10 and 11 Bahman. (in Persain).
76. - Safinjad, J., (2016). Kariz in Iran and traditional ways of using it. Tehran: Puyemehr Eshraq Cultural and Art Institute. (in Persain).
77. - Soltani Behbahani, S. A., (1964). “Khuzestan”. Bar Association, 16 (94): 44-4. (in Persain).
78. - Tabari, M. B. J., (1973). History of Tabari History of the Prophets and Kings; Tārīkh al-Rusul wa al-Mulūk. Translated by: Abul Qasim Payandeh, Tehran: Farhang Iran Foundation. (in Persain).
79. - Van Roggen, D. L. G., (1905). Notice sur les anciens travaux hydrauliques en Susiane. par D.-L. Graadt Van Roggen... E. Bertrand.
80. - Wenke, R. J., (1975). Imperial Investments and Agricultural Developments in Parthian and Sassanian Khuzestan: 150 Bc to Ad 640. University of Michigan.
81. - Wenke, R. J., (2006). Western Iran in the Parthian-Sasanian Period: Imperial Change, Archeology of Western Iran under Frank Hall. Translated by: Zahra Basti, Tehran: Samt Organization, third edition. (in Persain).
82. - Whitcomb, D., (2003). “Iranian Cities of the Sasanian and Early Islamic Periods”. The Oriental Institute Annual Report, 4: 91-4.
83. - Yaqoubi, A. A. Y. I., (1987). The History of Yaqoubi. Translated by: Ebrahim Ayiti, Tehran: Scientific and Cultural Publications. (in Persain).
84. - Zalaghi, Y., (2017). “Speculation of the surrounding environment of Yaqoob Laith Safari tomb”. Khuzestan Province General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Document Center (unpublished). (in Persain).
85. - Zalaqi, Y., (2019). “Report of the field investigation of Dezful city with an emphasis on the identification of water structures”. The document center of the General Administration of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Khuzestan province (unpublished). (in Persain).
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |