سال 6، شماره 21 - ( 9-1401 )
سال 6 شماره 21 صفحات 344-323 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Farjami M, Aminpour B, Sedighian H, Mahmodinasab A. (2022). Third Archaeological Season Excavation of the Ancient city of Esfarayen (Belqis) Based on the Results of Site Magnetometry. Parseh J Archaeol Stud. 6(21), : 13 doi:10.30699/PJAS.6.21.323
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-631-fa.html
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-631-fa.html
فرجامی محمد، امینپور بابک، صدیقیان حسین، محمودینسب علیاصغر.(1401). بررسی و تحلیل مغناطیسسنجی شهر کهن اسفراین (بلقیس) و نتایج حاصل از آن مطالعات باستانشناسی پارسه 6 (21) :344-323 10.30699/PJAS.6.21.323
محمد فرجامی1 
، بابک امینپور2 ، حسین صدیقیان*3 
، علیاصغر محمودینسب4
، بابک امینپور2 ، حسین صدیقیان*3 ، علیاصغر محمودینسب4
1- دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2- سرپرست پروژۀ مغناطیسسنجی شهر بلقیس اسفراین، خراسان، ایران
3- استادیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، ایران ،sedighian.h@lu.ac.ir
4- دانشآموختۀ دکتری باستانشناسی دوران اسلامی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2- سرپرست پروژۀ مغناطیسسنجی شهر بلقیس اسفراین، خراسان، ایران
3- استادیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، ایران ،
4- دانشآموختۀ دکتری باستانشناسی دوران اسلامی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
چکیده: (1917 مشاهده)
شهر کهن اسفراین با استناد به منابع تاریخی و باستانشناسی یکی از مراکز مهم استقراری دوران اسلامی بود. این شهر در زمان حیات و رونق خود حلقۀ ارتباطی بین دو شهر معتبر و بزرگ نیشابور و جرجان بود، اما از اواخر دورۀ صفوی بهبعد و بنا بهدلایل گوناگون رو به زوال رفته و بهتدریج اهالی آن به شهر جدید نقلمکان کردند. تاکنون بخشهایی از شهر کهن اسفراین طی چند فصل مختلف توسط باستانشناسان کاوش شده است. در اینمیان همواره انتخاب مکان مناسب جهت کاوش باستانشناسی در این محوطه، یکی از موضوعات مهم موردتوجه کاوشگران آن بوده است؛ چراکه بهدلیل محدودیت منابع مالی و وسعت زیاد محوطه لازم بود مکانهای مناسبی جهت کاوش از قبل مشخص شوند تا با اطمینان بیشتر کاوش باستانشناسی آن صورت پذیرد. بههمینمنظور و در آغاز فصل سوم کاوشها ابتدا با کمک روش مغناطیسسنجی، شش هکتار از محدودۀ شهر بررسی شد؛ سپس بر پایۀ نتایج مغناطیسسنجی محوطه کاوشهای این فصل انجام گرفت. با توجه به این توضیحات هدف اصلی پژوهش حاضر ارائه نتایج بررسی مغناطیسسنجی و مقایسۀ آن با یافتههای حاصل از کاوش باستانشناسی شهر قدیم اسفراین است. در پژوهش حاضر از روش توصیفی-تحلیلی با بهرهگیری از نتایج مطالعات میدانی و کتابخانهای استفاده شده است. در نتیجۀ این مطالعات، شواهد بسیاری از فعالیتهای صنعتی در سطح محوطه ازجمله بقایای معماری یک کورۀ سفالگری و شواهد فراوان تولید سفال شناسایی شد که در مطالعات باستانشناسی دوران اسلامی حائز اهمیت است.
شمارهی مقاله: 13
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
میانرشتهای
دریافت: 1400/6/17 | پذیرش: 1400/8/6 | انتشار: 1401/9/10
دریافت: 1400/6/17 | پذیرش: 1400/8/6 | انتشار: 1401/9/10
فهرست منابع
1. - اشمیت، اریک، (1376). پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران. ترجمۀ آرمان شیشهگر، تهران: انتشارات سازمان میراثفرهنگی کشور.
2. - امینپور، بابک، (1380). «کاربرد روشهای ژئوفیزیک اکتشافی در باستانشناسی و نمونهای از اجرای روش مغناطیسسنجی در اطراف معبد چغازنبیل». نشریۀ باستانپژوهی، 8: 9-4.
3. - امینپور، بابک، (1389). «بررسی باستان ژئوفیزیکی بهروش مغناطیسسنجی در شهر تاریخی بلقیس اسفراین». بجنورد: مرکز اسناد ادراه کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی، (منتشرنشده).
4. - تقوی، عابد؛ و نیکگفتار، احمد، (1392). «تحلیل ساختار معماری آبانبار مکشوفه از کاوشهای باستانشناختی شهر تاریخی بلقیس اسفراین در خراسان شمالی». مجلۀ پژوهشنامۀ خراسانبزرگ، 4 (12): 19-9.
5. - تقوی، عابد؛ و نیکگفتار، احمد، (1394). «سکهشناسی در دوران شاه سلطانحسینبایقراء در محدودۀ تاریخی خراسانبزرگ با تکیه بر رویکرد مذهبی». مجلۀ پژوهشنامۀ خراسانبزرگ، 6 (20): 109-97.
6. - توحدی، کلیمالله، (1374). اسفراین: دیروز و امروز. مشهد: انتشارات واقفی.
7. - حموی، یاقوت، (1399ق). معجمالبلدان. بیروت: دار صادر.
8. - روشنیزعفرانلو، قدرتالله، (1366). «اسفراین بلقیس». شهرهای ایران، بهکوشش: محمدیوسف کیانی، ج 2، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی تهران.
9. - زارعی، محمدابراهیم؛ عامریان، حمید؛ و نیکگفتار، احمد، (1395). «طبقهبندی گونۀ سفالینههای لعابدار قرن دوم تا چهارم ه.ق. کشفشده از شهر تاریخی بلقیس (اسفراین کهن)». مجلۀ مطالعات باستانشناسی، 8 (1): 76-57.
10. - سودائی، بیتا؛ و محمدی، محمد، (1399). «بررسی تحولات شهر اسفراین کهن در دورۀ اسلامی با تأکید بر ساختار فضایی». فصلنامۀ تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران و اسلام، 1 (2): 74-51.
11. - سیارت، کریستوف؛ فوربریگر، مارکوس؛ و بوبنز، اولاف، (1399). زمین باستانشناسی رقومی. ترجمۀ سیامکشرفی، خرمآباد: انتشارات دانشگاه لرستان.
12. - عباسآباد عربی؛ محبوبه؛ صدقی، یاسین؛ بهشتی، سیدایرج؛ و عابدی، اکبر، (1397). «بررسی پتروگرافی سفالهای اسلامی شهر بلقیس اسفراین، خراسان شمالی». مجلۀ مطالعات باستانشناسی، 10 (1): 167-155.
13. - عباسزاده، مرضیه؛ و سودائی، بیتا، (1399). «بررسیهای باستانسنجی در محوطۀ اورارتویی قلعه بسطام با استفاده از روش مغناطیسسنجی». نشریۀ مطالعات باستانشناسی پارسه، 4 (12): 168-153.
14. - علیتاجر، سعید؛ و افشاریآزاد، سمیه، (1392). «بررسی جایگاه مهندسی ژئوماتیک در کاربردهای میراثفرهنگی - باستانشناسی و معماری». مجلۀ پژوهشهای باستانشناسی ایران، 3 (5): 195-169.
15. - فرجامی، محمد، (1392). «خلاصه دو فصل کاوش باستانشناختی در شهر تاریخی بلقیس».اولین همایش ملی باستانشناسی ایران، دانشکدۀ هنر، دانشگاه بیرجند.
16. - فرجامی، محمد، (1393-94). «پژوهشی بر معماری کوره سفالگری بهدستآمده از سومین فصل کاوش در شهر تاریخی بلقیس اسفراین». مجلۀ پژوهشهای باستانشناسی مدرس، 12-13: 166-153.
17. - فرجامی، محمد؛ و ستوده، آسیه، (1389). «گزارش مقدماتی فصل سوم کاوشهای باستانشناختی شهر بلقیس اسفراین». بجنورد: مرکز اسناد ادراه کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی، (منتشرنشده).
18. - فسنقری، غلامرضا؛ و شاهد، احمد؛ (1381). مشاهیر رجال اسفراین. مشهد: بنیاد پژوهشهای آستانقدس رضوی.
19. - قربانی، احمد؛ ملکپور، کاظم؛ و رضویراد، فاطمه، (1394). مقدمهای بر ژئوفیزیک در باستانشناسی. یزد: انتشارات دانشگاه یزد.
20. - کمالهاشمی، رضا، (1390). «مطالعۀ سفالهای دوران اسلامی کشفشده از شهر بلقیس». پایاننامۀ کارشناسیارشد باستانشناسی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، (منتشرنشده).
21. - محمدخانی، کوروش، (1383). «بررسی کاربرد روشهای ژئوفیزیک اکتشافی در باستانشناسی (آرکئوژنوفیزیک)، مطالعه موردی: بررسی مغناطیسسنجی در تختجمشید و پاسارگاد». پایاننامۀ کارشناسیارشد باستانشناسی دانشگاه تربیتمدرس، (منتشرنشده).
22. - امیرینژاد، امیر؛ و رحمنستایش، مریم، (1396). کاربرد فیزیک در باستانشناسی. سرپلذهاب: انتشارات امیرینژاد.
23. - مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد، (1361). احسنالتقاسیم فی معرفۀالاقالیم. ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان.
24. - نیکگفتار، احمد، (1387). «بررسی باستانشناختی پهنۀ فرهنگی شهر اسفراین در دوران اسلامی». پایاننامه کارشناسی ارشد باستانشناسی دانشگاه تهران، (منتشرنشده).
25. - نیکگفتار، احمد، (1390). «گزارش کاوش فصل چهارم شهر تاریخی بلقیس اسفراین». بجنورد: مرکز اسناد ادراه کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی، (منتشرنشده).
26. - نیکگفتار، احمد، (1391). «گزارش کاوش فصل پنجم شهر تاریخی بلقیس اسفراین». بجنورد: مرکز اسناد ادراه کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی، (منتشرنشده).
27. - نیکگفتار، احمد، (1391ب). «نتایج فصل پنجم کاوش در شهر بلقیس (اسفراین کهن)». اولین همایش ملی باستانشناسی ایران، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند.
28. - نیکگفتار، احمد، (1392). «تحلیل ساختار معماری آبانبار مکشوفه از کاوشهای باستانشناختی شهر تاریخی بلقیس اسفراین در خراسان شمالی». مجلۀ پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، 3 (12): 9 -19.
29. - نیکگفتار، احمد، (1393). «گزارش کاوش فصل ششم شهر تاریخی بلقیس اسفراین». بجنورد: مرکز اسناد ادراه کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی، (منتشرنشده).
30. - نیکگفتار، احمد، (1394). «گزارش کاوش فصل هفتم شهر تاریخی بلقیس اسفراین». بجنورد: مرکز اسناد ادراه کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی، (منتشرنشده).
31. - نیکگفتار، احمد؛ و بهنامفر، محمدحسین، (1387). معرفی و شناسایی سکههای ضربشده در شهر اسفراین. مشهد: انتشارات راهیان سبز.
32. - نیکگفتار، احمد؛ و وحدتی، علیاکبر، (1395). «پژوهشی در زمینۀ ساختار ارگ و تپهمنار در شهر بلقیس (اسفراین کهن) با تأکید بر یافتههای هفتمین فصل کاوشهای باستانشناختی». مجلۀ باستانشناسی، 3 (3): 94-85.
33. - وحدتی، علیاکبر، (1386). «گزارش گمانهزنی برای تعیین حریم شهر بلقیس اسفراین». بجنورد: مرکز اسناد ادراه کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی، (منتشرنشده).
34. - وحدتی، علیاکبر، (1389). پژوهشهای باستانشناختی در شهر بلقیس (اسفراین کهن). بجنورد: انتشارات سازمان میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی.
35. - وحدتی، علیاکبر؛ و نیکگفتار، احمد، (1388الف). «گزارش کاوش ارگ شهر تاریخی بلقیس اسفراین». بجنورد: مرکز اسناد ادراه کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی، (منتشرنشده).
36. - وحدتی، علیاکبر؛ و نیکگفتار، احمد، (1388ب). «گزارش کاوش فصل دوم شهر تاریخی بلقیس اسفراین». بجنورد: مرکز اسناد ادراه کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی، (منتشرنشده).
37. - وحدتی، علیاکبر؛ و نیکگفتار، احمد، (1396). «شواهدی از بازی نرد در سدههای سوم و چهارم هجری در شهر بلقیس اسفراین». مجلۀ اثر، 77: 103-97.
39. - Sharma, P. V., (1997). Environmental and Engineering geophysics. Cambridge University Press.
40. - Scollar, I.; Tabbagh, A.; Hesse, A. & Herzoh, I., (1990). Archaeological prospecting and remote Sensing. Cambridge University Press.
41. - Abbas Zadeh, M. & Sodai, B., (2019). “Archaeological investigations in the Urartian area of Bastam Castle using magnetometric method”. Parse Archaeological Studies Journal, 4 (12): 153-168, (in Persian).
42. - Alitager, S. & Afshari-Azad, S., (2012). “Investigating the position of geomatics engineering in the applications of cultural heritage - archeology and architecture”. Iranian Journal of Archaeological Research, 3 (5): 169-195, (in Persian).
43. - Aminpour, B., (2008). “Ancient geophysical investigation by magnetometric method in the historical city of Balqis Esfarayen”. Bojnord: Document Center of the General Administration of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts of North Khorasan, (Unpublished).
44. - Aminpour, B., (2008). “The use of exploratory geophysical methods in archeology and an example of the implementation of the magnetometric method around Chaghazanbil Temple”. Bastanpojohi Journal, 8: 4-9, (in Persian).
45. - Abbas-Abad, M.; Sedghi, Y.; Beheshti, E. & Abedi, A., (2017). “Petrographic survey of Islamic pottery from Balqis Esfarayen, North Khorasan”. Journal of Archaeological Studies, 10 (1): 155-167, (in Persian).
46. - Farjami, M., (2012). “Summary of two seasons of archaeological exploration in the historical city of Belqis”. The first national archeology conference of Iran, Faculty of Arts, Birjand University, (in Persian).
47. - Farjami, M., (2013-2014). “A study on the architecture of the pottery kiln obtained from the third season of exploration in the historical city of Belqis Esfarayen”. Modares Archaeological Research Journal, 12-13: 153-166, (in Persian).
48. - Farjami, M. & Sotoudeh, A., (2009). “Preliminary report of the third chapter of the archeological excavations of Balqis Esfarayen city”. Bojnord: Center of documents of the General Directorate of Cultural Heritage, Tourism and Crafts of North Khorasan, (Unpublished).
49. - Fasanqari, Gh. & Shahid, A., (2012). Mashahir Rizal Esfarayen. Mashhad: Astan Quds Razavi Research Foundation.
50. - Ghorbani, A.; Malekpour, K. & Razvirad, F., (2014). An introduction to geophysics in archaeology. Yazd: Yazd University Press, (in Persian).
51. - Hamavi, Y., (2019). Mojam al-Beldan. Beirut: Dar Sadir.
52. - Kamal Hashemi, R., (2018). “Study of Islamic era pottery discovered from Balqis city”. Master's thesis in archeology, University of Sistan and Baluchistan, (unpublished).
53. - Maroufi, S. & Amirinejad, M., (2016). Application of Physics in Archaeology. Sarpol Zahab: Amiri Nejad Publications, (in Persian).
54. - Moghdisi, A. M. A., (1361). Ahsan al-Taqasim fi Marafah al-Aqalim. translated by: Ali-Naghi Manzavi, Tehran: Authors and Translators Company.
55. - Mohammad-Khani, K., (2004). “Examination of the application of exploratory geophysical methods in archeology (archaeogenophysics), case study: magnetometric survey in Takht-Jamshid and Pasargad”. Master's thesis in archeology of Tarbiat Madras University, (Unpublished).
56. - Nik-Goftar, A., (2011). “Exploration report of the fifth chapter of the historical city of Belqis Esfarayen”. Bajnoord: Document Center of the General Administration of Cultural Heritage, Tourism and Crafts of North Khorasan, (Unpublished).
57. - Nik-Goftar, A., (2011). “Results of the fifth season of exploration in the city of Belqis (Esfarayen Kohn)”. The first national archeology conference of Iran, Faculty of Arts, Birjand University, (in Persian).
58. - Nik-Goftar, A., (2013). “Exploration Report of the Sixth Chapter of the Historical City of Balqis Esfarayen”. Bejnord: Document Center of the General Directorate of Cultural Heritage, Tourism and Crafts of North Khorasan, (Unpublished).
59. - Nik-Goftar, A., (2018). “Exploration report of the fourth chapter of the historical city of Balqis Esfarayen”. Bojnord: Document Center of the General Directorate of Cultural Heritage, Tourism and Crafts of North Khorasan, (Unpublished).
60. - Nik-Goftar, A. & Vahdati, A., (2015). “Research on the structure of the citadel and hilltop minaret in the city of Belqis (Old Isfarayn) with an emphasis on the findings of the seventh chapter of archaeological explorations”. Archeological Magazine, 3 (3): 94-85, (in Persian).
61. - Nik-Goftar, A., (2012). “Analysis of the architectural structure of the open water reservoir from the archeological excavations of the historical city of Belqis Esfarayen in North Khorasan”. Journal of Research of Greater Khorasan, 3 (12): 19-9, (in Persian).
62. - Nik-Govtar, A., (2014). “Exploration report of the seventh chapter of the historical city of Belqis Esfarayen”. Bajnoord: Document Center of the General Administration of Cultural Heritage, Tourism and Crafts of North Khorasan, (Unpublished).
63. - Nik-Goftar, A. & Behnamfar, M., (2007). Introduction and identification of coins minted in the city of Esfarayen. Mashhad: Rahian Sabze Publications, (in Persian).
64. - Nik-Govtar, A., (2017). “Archaeological survey of the cultural area of the city of Esfarayen in the Islamic era”. Master's thesis in archeology of Tehran University, (Unpublished).
65. - Planet, Ch.; Forbriger, M. & Bobens, O., (2019). Digital Archaeological Land.translated by: S. Sharfi, Khorramabad: Lorestan University Press, (in Persian).
66. - Roshni Saffronlou, Q., (1987). “Esfarayen Balqis”. Cities of Iran, edited by: M. Y. Kayani, vol. 2, Tehran: Tehran University Press, (in Persian).
67. - Schmidt, E., (2004). Flying over the ancient cities of Iran. translated by: Arman Shihgar, Tehran: Publications of the country's cultural heritage organization (in Persian).
68. - Scollar, I.; Tabbagh, A.; Hesse, A. & Herzoh, I., (1990). Archaeological prospecting and remote Sensing. Cambridge University Press.
69. - Sharma, P. V., (1997). Environmental and Engineering geophysics. Cambridge University Press.
70. - Sodai, B. & Mohammadi, M., (2019). “Examining the developments of the ancient city of Esfarayen in the Islamic period with an emphasis on the spatial structure”.Quarterly Journal of the History of the City and Urbanization in Iran and Islam, 1 (2): 51-74, (in Persian).
71. - Taqavi, A. & Nik-Goftar, A., (2012). “Analysis of the architectural structure of the uncovered water reservoir from the archaeological excavations of the historical city of Belqis Esfarayen in North Khorasan”. Great Khorasan research magazine, 4 (12): 9-19, (in Persian).
72. - Taqavi, A. & Nik-Goftar, A., (2014). “Numism during the era of Shah Sultan Hossein Baiqra in the historical scope of Great Khorasan based on the religious approach”.Research Journal of Great Khorasan, 6 (20): 97-109, (in Persian).
73. - Tohdi, K., (1998). Esfarayen: Yesterday and Today. Mashhad: Waqfi Publications, (in Persian).
74. - Vahdati, A., (2007). “Speculation Report for Determining the Boundary of Belqis Esfarayen City”. Source: Document Center of the General Administration of Cultural Heritage, Tourism and Crafts of North Khorasan, (Unpublished).
75. - Vahdati, A., (2008). Archaeological researches in the city of Belqis (Esfarayen Kohn). Bojnord: North Khorasan Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts Organization Publications, (in Persian).
76. - Vahdati, A. & Nik-Goftar, A., (2008). “Exploration Report of the Historical Citadel of Belqis Esfarayen” Bojnord: Document Center of the General Administration of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts of North Khorasan, (Unpublished).
77. - Vahdati, A. & Nik-Govtar, A., (2008). “Exploration report of the second chapter of the historical city of Balqis Esfarayen”. Bojnord: Document Center of the General Administration of Cultural Heritage, Tourism and Crafts of North Khorasan, (Unpublished).
78. - Vahdati, A. & Nik-Govtar, A., (2016). “Evidence of backgammon game in the 3rd and 4th centuries of Hijri in the city of Balqis Esfarayen”. Journal of Art, 77: 103-97, (in Persian).
79. - Zarei, M.; Amerian, H. & Nik-goftar, A., (2015). “Classification of Glazed Pottery from the 2nd to 4th century A.H., discovered from the historical city of Belqis (Old Isfarayn)”. Journal of Archaeological Studies, 8 (1): 76-57, (in Persian).
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |