logo
سال 8، شماره 27 - ( 3-1403 )                   سال 8 شماره 27 صفحات 36-7 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/PJAS.8.27.7

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Akbari Zarrin Qabaei A, Azizi Kharanaghi M H. (2024). The Description, Classification and Typology of Late Neolithic And Transitional Chalcolithic Periods (Cheshmeh Ali) Pottery at Tepe Pahlavan, Northeastern of The Iranian Plateau. Parseh J. Archaeol. Stud.. 8(27), 7-36. doi:10.22034/PJAS.8.27.7
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-621-fa.html
اکبری‌زرین‌قبایی افشین، عزیزی‌خرانقی محمدحسین.(1403). توصیف، طبقه‌بندی و گونه‌شناسی سفال دوره‌های نوسنگی و مس‌وسنگ انتقالی (چشمه‌علی) تپه‌پهلوان در گسترۀ شمال‌شرق فلات ایران مطالعات باستان‌شناسی پارسه 8 (27) :36-7 10.22034/PJAS.8.27.7

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-621-fa.html

توصیف، طبقه‌بندی و گونه‌شناسی سفال دوره‌های نوسنگی و مس‌وسنگ انتقالی (چشمه‌علی) تپه‌پهلوان در گسترۀ شمال‌شرق فلات ایران
افشین اکبری‌زرین‌قبایی*1 ، محمدحسین عزیزی‌خرانقی2
1- دانش‌آموختۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران ، afshinakbari18@gmail.com
2- استادیار باستان‌شناسی، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران
چکیده:   (3010 مشاهده)
شمال‌شرق ایران و به‌خصوص دشت جاجرم در خراسان شمالی ازنظر جغرافیایی به‌صورت دالان و مسیر‌های ارتباطی بین حاشیۀ دشت کویر، بخش شرقی رشته‌کوه البرز و فلات ایران با مناطق آسیای‌مرکزی قرار دارند و از این‌نظر همیشه در مسیر تبادلات تجاری و فرهنگی جوامع انسانی از گذشته تا به امروز بوده‌اند؛ از این‌رو نتایج کاوش‌های تپه‌پهلوان به‌لحاظ شناخت تبادلات و سنت‌های فرهنگی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در طول دوره‌های نوسنگی جدید و مس‌وسنگ انتقالی (چشمه‌علی) می‌توان حائز اهمیت ویژه‌ای باشد. در این پژوهش با روشی توصیفی-تحلیلی به توصیف، طبقه‌بندی و گونه‌شناسی مجموعه سفال‌های تپه‌پهلوان و به‌طور کل مقایسۀ آن در بستر محلی و منطقه‌ای پرداخته می‌شود تا بخشی از چگونگی سنت سفالگری این محوطه را در بستر دوره‌های نوسنگی جدید و مس‌وسنگ انتقالی در شمال‌شرق ایران مشخص کند و به پرسش‌هایی هم‌چون سنت سفالگری تپه‌پهلوان تحت‌تأثیر کدام سنت یا سنت‌های فرهنگی منطقه است؟ و چگونگی رابطۀ آن با چارچوب گاهنگاری منطقه‌ای است پاسخ بگوید. مجموعه سفال‌های این محوطه نشان از هم‌بستگی آن با سنت سفالگری طبقات 1 و 2 سنگ‌چخماق شرقی و محوطه‌های حوزۀ شاهرود در بازۀ زمانی 5800-5300پ.م. و دورۀ نوسنگی جدید دارد. سفال این دوره شامل انواع: کاسه، خمره، سینی و سبو ساده و منقوش است. بعد از ظهور تغییرات گسترده‌ای در جنبه‌های مختلف مواد فرهنگی محوطه‌های نوسنگی جدید چخماق/جیتونی در شمال‌شرق ایران درنهایت شاهد حضور سنت فرهنگی چشمه‌علی در توالی استقراری محوطه‌های این دوره در منطقه، ازجمله در تپه‌پهلوان هستیم. سفال این دوره در تپه‌پهلوان توأمان دارای ویژگی‌های فنی مشترک سفالگری با محوطه‌های فلات‌مرکزی ایران و از جنبۀ فرم و نقش‌مایه از تنوع کمتری نسبت به آن‌ها در طی بازۀ زمانی 4800-5200پ.م. است؛ به‌طورکلی، براساس سنت سفالگری، محوطۀ پهلوان نشان از تعاملات فرهنگی منطقه‌ای در دورۀ نوسنگی و فرامنطقه‌ای در مرحلۀ اول دورۀ مس‌وسنگ انتقالی شمال‌شرق ایران با فلات‌مرکزی و نواحی شمالی کوپه‌داغ دارد. 
واژه‌های کلیدی: شمال‌شرق ایران، تپه‌پهلوان، فرهنگ چخماق/جیتون، فرهنگ چشمه‌علی، گونه‌شناسی، طبقه‌بندی سفال.
متن کامل [PDF 1681 kb]   (517 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1400/5/20 | پذیرش: 1400/7/26 | انتشار: 1403/3/10
فهرست منابع
1. - روستایی، کوروش، (1393). «فرآیند نوسنگی گرایی در شمال‌شرق فلات ایران». رسالۀ دکتری باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت‌مدرس (منتشرنشده).
2. - عباس‌نژاد سرستی، رحمت؛ و فاضلی‌نشلی، حسن، (1394). «جوامع درحال گذار یا سلسله‌مراتبی: پیچیدگی‌های اقتصادی، اجتماعی و برهم‌کنش‌های فرهنگی در پیش‌ازتاریخ دشت قزوین». در: مرتضی حصاری (گردآورنده)، مفاخر میراث‌فرهنگی ایران؛ جشن‌نامۀ دکتر صادق ملک‌شهمیرزادی، 45-52.
3. - عباسی، قربانعلی، (1390). گزارش پایانی کاوش‌های باستان‌شناختی نرگس‌تپه دشت گرگان. تهران: گنجینه نقش‌جهان.
4. - عزیزی‌خرانقی، محمدحسین؛ اکبری زرین‌قبائی، افشین؛ مشکور، مرجان؛ و جمشیدی‌یگانه، سپیده، (1401). «تپه‌پهلوان؛ استقراری از دوران نوسنگی جدید و مس‌وسنگ انتقالی در شمال‌شرق ایران». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 12(32)، 7-30. doi: 10.22084/NB.2021.21466.2122.
5. - اسفندیاری، آزرمیدخت، (1378). جایگاه فرهنگ چشمه علی در فلات‌مرکزی. تهران: معاونت پژوهشی پژوهشکدۀ باستان‌شناسی.
6. - فخرقائمی، حمیده، (1390). «فرآیند گذر از دورۀ نوسنگی به مس‌وسنگ در دشت سملقان با تأکید بر کاوش باستان‌شناختی قلعه‌خان». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه سیستان‌وبلوچستان، زاهدان (منتشرنشده).
7. - گریشمن، رومن، (1379). سیلک کاشان (جلد اول). ترجمۀ اصغر کریمی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
8. - مجید‌زاده، یوسف، (1389). کاوش‌های محوطۀ باستانی ازبکی، جلد دوم: سفال. تهران: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری.
9. - ملک‌شهمیرزادی، صادق؛ و نوکنده، جبرئیل، (1379). آق‌تپه. تهران: معاونت پژوهشی سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
10. - ولی‌پور، حمیدرضا؛ فاضلی‌نشلی، حسن؛ و عزیزی‌خرانقی، محمدحسین، (1388). «گونه‌شناسی سفال‌های دورۀ نوسنگی جدید و مس‌وسنگ دشت تهران (مطالعه موردی تپه‌پردیس ورامین)». پیام باستان‌شناس، 12: 13-35. https://www.sid.ir/paper/128805/fa.
12. - Azizi-Kharanaghi, M.; Akbari, A.; Mashkour, M. & Jamshidi Yeganeh, S., (2022). “Tappeh Pahlavan, a Late Neolithic and Transitional Chalcolithic Site in North East of Iran”. Pazhoheshha-ye Bastan shenasi Iran, 12(32): 7-30. doi: 10.22084/nb.2021.21466.2122. (In Persian).
13. - Abbasi, G. A., (2011). The final report of excavations at Narges Tappeh, Gorgan Plain. Ganjineh Naghsh-e Jahan. (In Persian).
14. - Abbasnejad Seresti, R. & Fazeli Nashli, H., (2015). “Transitional or hierarchical societies: Economic complexities, social interactions, and cultural interplays in the prehistory of the Qazvin Plain”. In: M. Hassari (Ed.), Celebration volume for Dr. Sadegh Malek Shahmirzadi (pp: 45-52). Iran Cultural Heritage. (In Persian).
15. - Coon, C. S., (1951). Cave explorations in Iran: 1949. Philadelphia: University Museum, University of Pennsylvania.
16. - Coon, C. S., (1952). “Excavations in Hotu Cave, Iran, 1951, A preliminary report”. American Philosophical Society, 96: 231–269. https://www.google.com/books/edition/Proceedings_American_Philosophical_Socie/sifpE9_pgi4C?hl=en&gbpv=1&pg=PA258&printsec=frontcover
17. - Coon, C. S., (1957). The seven caves: Archaeological explorations in the Middle East. New York: Alfred A. Knopf.
18. - Crawford, V. E., (1963). “Beside the Kara Su”. The Metropolitan Museum of Art Bulletin, 21(8): 263–273. https://doi.org/10.2307/3257948.
19. - Deshayes, J., (1967). “Céramiques Peintes de Tureng”. IRAN, 5(1): 123–132. https://doi.org/10.1080/05786967.1967.11834767.
20. - Deshayes, J., (1973). “Rapport preliminaire sur la neuvieme campagne de fouille a Tureng Tepe (1971)”. IRAN, 11(1): 141–152. https://doi.org/10.1080/05786967.1973.11834174
21. - Dyson, R. H. & Howard, M., (1976). Tappeh hesar; Reports of the Restudy Project, 1976. Casa Editrice le lettere. Firenze: Case Editrice le Lettere.
22. - Dyson, R. H. & Thornton, C. R., (2009). “Shir-i Shian and the Fifth-Millennium Sequence of Northern Iran”. IRAN, 47(1): 1–22. https://doi.org/10.1080/05786967.2009.11864756
23. - Esfandiari, A., (1999). The status of Cheshmeali culture in the central plateau. Institute of Archaeology. (In Persian).
24. - Fakharghaemi, H., (2011). “The Transition Process from the Neolithic to the Copper-Stone Age in the Samalqan Plain with Emphasis on the Archaeological Excavation of Ghaleh-Khan” (Unpublished master's thesis). University of Sistan and Baluchestan, Zahedan. (In Persian).
25. - Garazhian, O., (2012). “Recent Excavations at Tapeh Baluch (Baluch Mound): A Neolithic Site in Neyshabur Plain, NE Iran”. Neo-Lithics, 2(12): 20–31. https://www.exoriente.org/repository/NEO-LITHICS/NEO-LITHICS_2012_2.pdf
26. - Garazhian, O.; Yazdi, L. P. & Ghaemi, H. F. E., (2014). “Qaleh Khan a Site in Northern Khorassan and the Neolithic of North Eastern Iranian Plateau”. Archaologische Mitteilungen Aus Iran Und Turan, 46: 21–50. https://www.researchgate.net/publication/316522600_Qaleh_Khan_a_site_in_northern_khorassan_and_the_Neolithic_of_north_eastern_Iranian_plateau
27. - Ghirshman, R., (2000). Sialk I (Vol. 1). (A. Karimi, Trans.). Iran National Heritage Organization. (In Persian).
28. - Hiebert, F. T. & Kurbansakhatov, K., (2003). A central Asian village at The dawn of civilization: Excavations at Anau, Turkmenistan. (Vol. University). Philadelphia: UPenn Museum of Archaeology.
29. - Kohl, P. L., (1984). Central Asia: Paleolithic Beginnings to the Iron Age (Vol. 14). Éditions Recherche sur les civilisations.
30. - Majidzadeh, Y., (2010). Excavations at the archaeological site of Ozbaki, Volume II: Pottery. Iran Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization. (In Persian).
31. - Malek Shahmirzadi, S. & Nokandeh, J., (2000). Aq Tappeh. Tehran: Iranian Center for Archaeological Research. (In Persian).
32. - Masson, V. M. & Sarianidi, V., (1972). Central Asia: Turkmenia before the Achaemenids. London: Thames and Hudson.
33. - Masuda, S., (1973). “Excavations at Tappe Sang-e Cagmaq”. In: Proceedings of the 1st Annual Symposium of Archaeological Research in Iran, 1972: 1–6.
34. - Masuda, S., (1974). “Excavations at Tappeh Sang-e Çagmaq”. In: F. Bagherzadeh (Ed.), Proceedings of the 2nd Annual Symposium of Archaeological Research in Iran, 1973: 23–33.
35. - Masuda, S., (1976). “Report of the Archaeological Investigations at Šahrud, 1975”. In: F. Bagherzadeh (Ed.), Proceedings of the 4th Annual Symposium on Archaeological Research in Iran: 63–70.
36. - Masuda, S.; Goto, T.; Iwasaki, T.; Kamuro, H.; Ferusato, S.; Ikeda, J.; … Tsuneki, A., (2013). “Tappeh Sang-e Chakhmaq: Investigations of a Neolithic site in Northeastern Iran”. In: R. J. Matthews & F. H. Nashli (Eds.), The Neolithisation of Iran. The formation of new societies: 201–240. Oxford: Oxbow Books. https://doi.org/10.2307/j.ctvh1dp0q
37. - Nakamura, T., (2014). “Radiocarbon dating of charcoal remains excavated from Tappeh Sang-e Chakhmaq”. In: A. Tsuneki (Ed.), The first farming village in northeast Iran and Turan: Tappeh Sang-e Chakhmaq and beyond: 9–12. University of Tsukuba. https://rcwasia.hass.tsukuba.ac.jp/kaken/contents/content%20images/booklets/Chakhmaq%20abstract.pdf
38. - Pollard, A. M.; Nashli, H. F.; Davoudi, H.; Sarlak, S.; Helwing, B. & Saeidi, F., (2013). “A New Radiocarbon chronology for the North Central Plateau of Iran from the Late Neolithic to the Iron Age”. Archäologische Mitteilungen Aus Iran Und Turan, 45: 27–50. https://www.researchgate.net/publication/325541866_A_new_radiocarbon_chronology_for_the_North_Central_Plateau_of_Iran_from_the_late_Neolithic_to_the_Iron_Age
39. - Pumpelly, R., (1908). Explorations in Turkestan, Expedition of 1904: Prehistoric Civilizations of Anau, Origins, Growth, and Influence of Environment (Vol. 73). Carnegie institution of Washington.
40. - Rezvani, H. & Roustaei, K., (2016). “Preliminary Report on Two Seasons of Excavations at Tappeh Deh Kheir, Bastam Plain, Northeast Iran”. In: M. Mashkour & K. Roustaei (Eds.), The Neolithic of the Iranian Plateau: Recent Research: 15–52.
41. - Roustaei, K., (2012). “Archaeological survey of the Šahrud area, Northeast Iran: A landscape approach”. Archaologische Mitteilungen Aus Iran Und Turan, 44: 191–219.
42. - Roustaei, K. (2014). “The Neolithisation of Northeastern Iranian Plateau”. (Doctoral dissertation). Tarbiat Modares University, Tehran. (In Persian).
43. - Roustaei, K., (2016a). “An emerging picture of the neolithic of northeast Iran”. Iranica Antiqua, 51: 21–55. DOI: 10.2143/IA.51.0.3117827.
44. - Roustaei, K., (2016b). “Kalāteh Khān: A Sixth Millennium BC Site in the Shahroud Plain, Northeast Iran”. In: Kourosh Roustaei & M. Mashkour (Eds.), The Neolithic of the Iranian Plateau: Recent Research: 53–84. Ex Oriente SV - 18.
45. - Roustaei, K., (2018). “Beyond the Mounds: Insights into a late sixth millennium BCE sherd scatter site in the Shahroud plain, northeast Iran”. Ancient Near Eastern Studies, 55: 143–182. DOI: 10.2143/ANES.55.0.3284689 .
46. - Roustaei, K.; Mashkour, M. & Tengberg, M., (2015). “Tappeh Sang-e Chakhmaq and the Beginning of the Neolithic in North-East Iran”. Antiquity, 89(345): 573–595. https://doi.org/10.15184/aqy.2015.26
47. - Roustaei, K. & Nokandeh, J., (2017). “Neolithic developments in the Gorgan Plain, south-east of the Caspian Sea”. Antiquity, 91(358). https://doi.org/10.15184/aqy.2017.124
48. - Schmidt, E. F., (1935). “Excavation at Ray”. Bulletin of the University Museum, 5(4): 25–27.
49. - Schmidt, E. F., (1937). Excavation at Tepe Hissar, Damghan, 1931-1933. Philadelphia: University of Pennsylvania Press for the University Museum.
50. - Schönicke, J., (2019). “The Pottery from Monjukli Depe and its Visual Affordance”. In: S. Pollock, R. Bernbeck, & B. Ögüt (Eds.), Looking Closely: Excavations at Monjukli Depe, Turkmenistan, 2010-2014, Volume 1: 289–352. Leiden: Sidestone Press.
51. - Spooner, B., (1965). “Arghiyān. The Area of Jājarm in Western Khurāsān”. IRAN, 3(1): 97. https://doi.org/10.1080/05786967.1965.11834403
52. - Stronach, D., (1972). “Yarim tepe”. In: International Congress of Iranian Art and Archaeology: 21–23.
53. - Thornton, C. P., (2013). “Tappeh Sang-e Chakhmaq: A New Look”. In: R. Matthews & H. Fazeli Nashli (Eds.), The Neolithisation of Iran. The formation of new societies: 241–257. Oxbow Books.
54. - Tsuneki, A., (2014). “Pottery and Other Objects from Tappeh Sang-e Chakhmaq”. In: A. Tsuneki (Ed.), The first farming village in northeast Iran and Turan: Tappeh Sang-e Chakhmaq and beyond: 13–18. University of Tsukuba.
55. - Tsuneki, A., (2017). “The Emergence of Pottery in Northeast Iran: The Case Study of Tappeh Sang-e Chakhmaq”. In: A. Tsuneki, O. Nieuwenhuyse, & S. Campbell (Eds.), The Emergence of Pottery in West Asia: 119–132. Oxbow Books.
56. - Valipour, H.; Fazeli Nashli, H. & Azizi Kharanaghi, M. H., (2009). “Typology of the Pottery from the Late Neolithic and Chalcolithic Periods in the Tehran Plain (Case study: Tepe Pardis, Varamin)”. Payam-e Bastanshenās, 12, 13-35. (In Persian). https://www.sid.ir/paper/128805/fa
57. - Voigt, M. M. & Dyson, R. H., (1986). “Chronology of Iran Ca. 8000-2000 BC”. In R. W. Ehrich (Ed.), Chronologies in old world Archaeology (Vol. I & II: 125–153). Chicago: Chicago University Press.
58. - Wong, E. H.; Petrie, C. A. & Fazeli, H., (2010). “Cheshmeh Ali Ware: A Petrographic and Geochemical Study of a Transitional Chalcolithic Period Ceramic Industry on the Northern Central Plateau of Iran”. IRAN, 48(1): 11–26. https://doi.org/10.1080/05786967.2010.11864770
59. - Yousefi Zoshk, R. & Zeighami, M., (2013). “Northeastern Iran in the Neolithic: The Site of Pookerdvall”. In: R. Matthews & H. Fazeli Nashli (Eds.), The Neolithisation of Iran. The Formation of New Societies: 256–271. Oxford: Oxbow Books.
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.