برهمکنش الگوی زیستگاهی و نظام آبی دشت‌های رسوبی شوشان بزرگ در دورهٔ روستانشینی پسین؛ خلاصه‌ای از نتیجهٔ یک بررسی زمین‌باستان‌شناختی در خوزستان

رشیدیان, الناز

doi:10.30699/PJAS.5.15.7

EN FA

سال 5، شماره 15 - ( 3-1400 ) سال 5 شماره 15 صفحات 30-7 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.30699/PJAS.5.15.7

‎ 20.1001.1.26455048.1400.5.15.4.2

Mendeley

Zotero

RefWorks

Rashidian E. (2021). Geoarchaeological Investigations in Southwestern Iran; A Case-study for the Human-Environment Interaction in the Riverine Landscape of Greater Susiana During the Fifth to Second Millennium BCE. Parseh J Archaeol Stud. 5(15), 7-30. doi:10.30699/PJAS.5.15.7
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-446-fa.html

رشیدیان الناز.(1400). برهمکنش الگوی زیستگاهی و نظام آبی دشت‌های رسوبی شوشان بزرگ در دورهٔ روستانشینی پسین؛ خلاصه‌ای از نتیجهٔ یک بررسی زمین‌باستان‌شناختی در خوزستان مطالعات باستان‌شناسی پارسه 5 (15) :30-7 10.30699/PJAS.5.15.7

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-446-fa.html

برهمکنش الگوی زیستگاهی و نظام آبی دشت‌های رسوبی شوشان بزرگ در دورهٔ روستانشینی پسین؛ خلاصه‌ای از نتیجهٔ یک بررسی زمین‌باستان‌شناختی در خوزستان

الناز رشیدیان^*

دکترای باستان‌شناسی، دانشگاه کنستانس، کنستانس، آلمان ، elnaz.rashidian@gmail.com

چکیده: (5371 مشاهده)

زمین‌باستان‌شناسی ابزاری توانمند در بازشناسی تعامل چشم‌انداز طبیعی و فرهنگی یک منطقه است. مهم‌ترین پرسش در این پژوهش، چگونگی تعامل زیستگاه‌های دشت شوشان و نظام آبی آن در دورۀ پیش از شهرنشینی بزرگ مقیاس منطقه است. در این مقاله، خلاصه‌ای از یک بررسی زمین‌باستان‌شناختی اخیر ارائه ‌شده که فرضیۀ رایج تأثیر فرهنگی میان‌رودان (بین‌النهرین) بر شوشان در تغییر الگوی زیستگاهی در هزاره‌های پنجم تا دوم پیش‌ازمیلاد، را به چالش می‌کشد. این بررسی در دو سطح خُرد و کلان، با کمک صدها رخنمود و پنجاه‌و‌یک مغزه، نهشته‌گذاری جریان‌های آبی کهن منطقه را بازشناسی کرده و با شواهد باستان‌شناختی از 10 زیستگاه در شوشان بزرگ تکمیل کرده است. این نمونه‌های رسوب در آزمایشگاه تجزیه‌ و تحلیل شده و برخی نیز به‌روش تابش‌گرمایی تاریخ‌گذاری شده‌اند. درنهایت، برهمکنش (تعامل) تغییر مکانی الگوی زیستگاهی و جریان‌های آبی با کمک نرم‌افزار GIS تحلیل فضایی شده‌‌ است. نتیجۀ این تحلیل دست‌کم سه نکته را تأیید می‌کند: نخست، حرکت باختری جریان‌های آبی شوشان هم‌زمان با دورۀ روستانشینی پسین؛ دوم، همسویی بی‌واسطۀ این تغییر نظام آبی و تغییر مکانی الگوی زیستگاهی در سطح خُرد و کلان؛ سوم، تفاوت چشمگیر چشم‌انداز طبیعی شوشان و میان‌رودان در این دوره. بدین‌ترتیب، تأثیر بی‌واسطۀ چشم‌انداز طبیعی در تغییر الگوی زیستگاهی شوشان و نیز واکنش فرهنگی به این تغییرات به‌شکل سازگاری با چشم‌انداز از دیدگاه کنام‌سازی و درهم‌تنیدگی بحث می‌شود. در پایان بر اهمیت روزافزون بررسی‌های هدفمند زمین‌باستان‌شناختی به‌ویژه در ایران تأکید شده است. نتیجۀ پژوهش پیشِ‌رو این گمان را تقویت کرده که نظام آبی این منطقه درطول این دوره بر اثر یک عامل بیرونی از تعادل خارج شده و ارتباط جریان‌های آبی کهن با یکدیگر در این منطقه را برای مدتی مختل کرده است.

واژه‌های کلیدی: شوشان بزرگ، زمین‌باستان‌شناسی، الگوی زیستگاهی، نظام آبی خوزستان، روستانشینی پسین.

متن کامل [PDF 1081 kb] (829 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1399/8/18 | پذیرش: 1399/12/17 | انتشار: 1400/2/10

فهرست منابع

1. جعفری، عباس، (1368). گیتاشناسی ایران. جلد اول: کوه‌ها و کوهپایه‌های ایران، تهران: مؤسسۀ گیتاشناسی ایران.

2. سرداری‌زارچی، علیرضا، (1393). «تپه‌سنجر: چشم‌اندازی از یک استقرار طولانی‌مدت در دشت شوشان». در: مجموعه مقالات همایش بین‌المللی باستان‌شناسان جوان. به‌کوشش: محمدحسین عزیزی‌خرانقی؛ مرتضی خانی‌پور و رضا ناصری، تهران: دانشگاه تهران، صص: 186-169.

3. معتمد، رضا؛ صفاری، امیر؛ سرداری‌زارچی، علیرضا؛ و باجوروند، بیژن، (1395). «نقش فرآیندهای ژئومورفولوژیکی بر محوطۀ باستانی سنجر». فصلنامۀ جندی‌شاپور، شمارۀ 7، صص: 57-41.

4. Adams, R., (1962). “Agriculture and Urban Life in Early Southwestern Iran”. Science (New Series), No. 136/3511, Pp: 109–122.

5. Adams, R., (1981). Heartland of cities. Surveys of ancient settlement and land use on the central floodplain of the Euphrates. Chicago: University of Chicago Press.

6. Algaze, G., (2005). The Uruk world system: The dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization. Chicago: University of Chicago Press (2nd edition (1995)).

7. Algaze, G., (2008). Ancient Mesopotamia at the Dawn of Civilization: The Evolution of an Urban Landscape. Chicago: University of Chicago Press.

8. Alizadeh, A., (1985). “Elymaean occupation of lower Khuzestan during the Selucid and Parthian periods: a proposal”. Iranica Anitiqua, No. 20, Pp: 175–195.

9. Alizadeh, A.; Kouchoukos, N.; Wilkinson, T. J.; Bauer, A.M. & Mashkour, M., (2004). “Human-Environment Interactions on the Upper Khuzestan Plains, Southwest Iran. Recent Investigations”. Paléorient, No. 30, Pp: 69–88.

10. Álvarez-Mon, J.; Basello, G. P. & Wicks, Y. (ed.)., (2018). The Elamite World. New York: Routledge.

11. De Morgan, J., (1895). Mission scientifique en Perse. Vol. 2: Études géographiques. Paris.

12. Dewan, M. L. & Famouri, J., (1964). The soils of Iran. Study conducted -1955-61- as a joint project with the Soil Dep. of Irrigation Bongah of the Ministry of Agriculture, the Plan Organization, and the Food and Agriculture Organization of the United Nations. Rome: FAO.

13. Dittmann, R., (1984). Eine Randebene des Zagros in der Frühzeit. Ergebnisse des Behbehan-Zuhreh Surveys. Berliner Beiträge zum Vorderen Orient, Bd. 3. Berlin: Dietrich Reimer Verlag.

14. Ehlers, E., (1975). Traditionelle und moderne Formen der Landwirtschaft in Iran. Siedlung, Wirtschaft und Agrarsozialstruktur im nördlichen Khuzistan seit dem Ende des 19. Jahrhunderts. Marbur an der Lahn: Marburger Geographische Schriften Heft 64.

15. Fisher, W. B., (ed.). (1968). The Cambridge History of Iran. Vol. 1: The Land of Iran. Vol. 1. 8 vols. Cambridge: Cambridge histories online.

16. Heyvaert, V. & Baeteman, C., (2007). “Holocene sedimentary evolution and palaeocoastlines of the Lower Khuzestan plain (southwest Iran)”. Marine Geology, No. 242, Pp: 83–108.

17. Heyvaert, V.; Walstra, J. & Verkinderen, P., (2010). “Reconstructing landscape evolution in the Lower Khuzestan plain (SW Iran): integrating imagery, historical and sedimentary archives”. In: Landscapes through the lens: aerial photographs and historic environment, by D. Cowley, Standring, A., Abicht, M. (eds.), Oxford and Oakvile: Oxbow Books, Pp: 111-128.

18. Hodder, I., (2012). Entangled: An archaeology of the relationships between humans and things. Malden: Wiley-Blackwell.

19. Hole, F., (ed.), (1987). The Archaeology of western Iran. Settlement and society from prehistory to the Islamic conquest. Washington D.C.: Smithsonian series in archaeological inquiry.

20. Jones, M.; Djamali, M.; Stevens, L.; Heyvaert, V.; Askari, H.; Noorollahi, D. & Weeks, L., (2013). “Mid Holocene environmental and climatic change in Iran”. In: Petrie, C. (ed.), Ancient Iran and its Neighbours. Local developments and long-range interactions in the fourth millennium BC, The British Institute of Persian Studies (Archaeological Monographs Series III). Oxford: Oxbow, Pp: 26–35.

21. Johnson, G. A., (1973). Local exchange and early state development in southwestern Iran, Anthropological papers no. 51. Ann Arbor: Oriental Institut Chicago Univ.

22. Kouchoukos, N., (1999). “Landscape and Social Change in late Prehistoric Mesopotamia”. PhD Thesis, Yale: Yale University.

23. Krikby, M., (1977). “Land and water resources of the Deh Luran and Khuzestan Plain”. In: Studies in the Archaeological History of the Deh Luran Plain: The Excavation of Chagha Sefid, by F. Hole (ed), Pp: 251–288. Ann Arbor: Univ. Chicago Press.

24. Laland, K. N., (2013). “Human Cultural Niche Construction and the social sciences”. In: B. Kaldis (eds.), Encyclopedia of Philosophy and the Social Sciences, Los Angeles, Pp: 432–435.

25. Lees, G. & Falcon, N., (1952). “The Geographical History of the Mesopotamian Plains”. The Geographical Journal, No. 118/1, Pp: 24-39.

26. Loftus, W. K., (1857). Travels and Researches in Chaldea and Susiana. London.

27. McMahon, A. & Crawford, H., (eds), (2010). Preludes to Urbanism: The Late Chalcolithic of Mesopotamia, In Honour of Joan Oates, McDonald Institute Monographs. Cambridge: Cambridge University Press.

28. Moghaddam, A., (2012a). “A Note on the Gargar Irrigation System”. Iranian Journal of archaeological studies, No. 2, Pp: 37–49.

29. Moghaddam, A., (2012b). “Southwestern Iran (Ch. 27)”. In: A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East, by D. (ed.) Potts, {p: 512–530. New York: Willey-Blackwell.

30. Moghaddam, A., (2016). “A fifth-millennium BC cemetery in the north Persian Gulf: The Zohreh Prehistoric Project”. Antiquity, No. 90, Pp: 1–6.

31. Moghaddam, A. & Miri, N., (2007). “Archaeological surveys in the “eastern corridor”, South-western Iran”. IRAN, No. 45, Pp: 23–55.

32. Neely, J. & Wright, H., (1994). Early Settlement and Irrigation on the Deh Luran Plain: Village and Early State Societies in Southwestern Iran. University of Michigan Press.

33. Petrie, C., (ed.), (2013). Ancient Iran and its Neighbours. Local developments and long-range interactions in the fourth millennium BC. The British Institute of Persian Studies (Archaeological Monographs Series III). Oxford: Oxbow.

34. Potts, D. (ed.), (2012). A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East, Blackwell Companions to the Ancient World. New York: Blackwell.

35. Potts, D., 2016, (1999). The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State, revised. Cambridge: Cambridge University Press.

36. Rashidian, E., (2017). “Settlement History of a Lost Niche: The Flourishing Past of A Modern Southwest Iranian Badland”. In: Archaeological Approaches to Breaking Boundaries: Interaction, Integration & Division. Proceedings of the Graduate Archaeology at Oxford Conferences 2015–2016, by R. O´Sullivon, C. Marini and J. Binnberg (eds.). Oxford: British Archaeological Reports (BAR), Pp: 246-258.

37. Rashidian, E., (2018). “Dehno and its Environs. A Geoarchaeological Approach to the Elamite Urban Places”. Elamica, No. 8, Pp: 227-245.

38. Rashidian, E., (2020). Landschaftswandel und Siedlungsverschiebung; Siedlungsdynamik im Großraum Susiana vom 5. bis 2. Jahrtausend vor unserer Zeit. Berlin: J.B. Metzler (Springer Nature).

39. Schacht, R. M., (1975). “A Preliminary Report on the Excavations at Tepe Sharafabad, 1971”. Journal of field archaology, No. 2, Pp: 307–329.

40. Schacht, R. & Wright, H., (2010). “Sharafabad.” Encyclopedia Iranica, online edition.

41. Ur, J.; McMahon, A.; Karsgaard, P.; Al Quntar, H.; Oates, J., (2007). “Early Mesopotamian urbanism: a new view from the North”. Antiquity, No. 81/313, Pp: 585–600.

42. Veenenbos, J. S., (1958). Unified Report of the Soil and Land Classification of Dezful Project, Khuzistan, Iran. Tehran.

43. Wenke, R., (1975). “Imperial investments and agricultural developments in Parthian and Sassanian Khuzestan: 150 BC to AD 160”. Mesopotamia, No. 10‐11, Pp: 31–157.

44. Wilkinson, T., (2003). Archaeological landscapes of the Near East. Tucson : The Univ. Arizona Press.

45. Wilkinson, T., (2012) “Introduction to Geography, Climate, Topography, and Hydrology (Ch 1)”. In: A companion to the archaeology of the ancient Near East, D. Potts (ed.), New-York: Wiley-Blackwell, Pp: 3-26.

46. Woodbridge, K. P., (2013) “The influence of Earth surface movements and human activities on the River Karun in lowland south-west Iran”. Unpublished PhD Thesis. Kingston: University of Hull.

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.