logo
سال 6، شماره 21 - ( 9-1401 )                   سال 6 شماره 21 صفحات 70-41 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.30699/PJAS.6.21.41
‎ 20.1001.1.26455048.1401.6.21.2.9

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Dana M, Mirzaye A. (2022). The Early Iron Age in Upper Atrak Basin: Connection Ring of Northern Steppes and the Interior of the Iranian Plateau. Parseh J Archaeol Stud. 6(21), : 2 doi:10.30699/PJAS.6.21.41
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-373-fa.html
دانا محسن، میرزایی آزیتا.(1401). عصر آهن قدیم در حوضۀ بالایی اترک: حلقۀ اتصال استپ‌های شمالی و مناطق داخلی فلات ایران مطالعات باستان‌شناسی پارسه 6 (21) :70-41 10.30699/PJAS.6.21.41

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-373-fa.html

عصر آهن قدیم در حوضۀ بالایی اترک: حلقۀ اتصال استپ‌های شمالی و مناطق داخلی فلات ایران
محسن دانا*1 ، آزیتا میرزایی2
1- کارشناس اداره کل موزه‌ها، معاونت وزارت میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، تهران، ایران ، mohsendana@gmail.com
2- کارشناس پژوهشی پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران
چکیده:   (3032 مشاهده)
تمرکز فعالیت‌ها و کاوش‌های انجام‌شده در محوطه‌های عصر آهن ایران در یک‌-چهارم شمال‌غربی ایران است. جایی‌که غرب، شمال‌غرب، شمال مرکز و نیمۀ غربی باریکۀ ساحلی دریای مازندران را شامل می‌شود. نکتۀ مهم آنجا است که مبنای گاه‌نگاری عصر آهن در ایران نیز براساس کاوش‌ چند محوطه در بخش کوچکی از شمال‌غرب و تعمیم آن به تمام ایران است. به این‌ترتیب با نگاهی به فعالیت‌های باستان‌شناسی عصر آهن مشاهده می‌کنیم نیمۀ شرقی ایران و به‌ویژه شمال‌شرق بسیار ناشناخته است. شمال‌شرقی ایران از دیرباز محل ورود اقوام کوچ‌روی استپ‌های شمالی آسیا به مناطق داخلی فلات ایران بوده است. قدیمی‌ترین اقوامی که براساس منابع نوشتاری به فلات ایران وارد شده‌اند، اقوام موسوم به «هندوایرانی» یا «آریایی» هستند که از استپ‌های شمال آسیا به‌سمت جنوب آمده‌ و در سرزمین گسترده‌ای از کوه‌های پامیر تا آناتولی پراکنده شدند. بسیاری از پژوهشگران حرکت تدریجی این اقوام را از هزارۀ دوم پیش‌ازمیلاد می‌دانند. دوره‌ای که تقریباً با عصر آهن در منطقه هم‌زمان است. ولی عملاً دانسته‌های ما از عصر آهن شمال‌شرقی ایران که امروزه تمام استان خراسان شمالی و بخش‌های شمالی استان خراسان رضوی را شامل می‌شود، ناچیز است. ‌در این پژوهش تلاش می‌شود براساس جدیدترین پژوهش‌ها تصویری از عصر آهن بخشی از شمال‌شرقی ایران، با تأکید بر حوضۀ بالایی اترک، ارائه شود. براساس بررسی و شناسایی انجام‌شده در این حوضه، عصر آهن حوضۀ بالایی اترک جزو فرهنگ یاز 1 است. 
شماره‌ی مقاله: 2
واژه‌های کلیدی: شمال‌شرق ایران، عصر آهن، حوضۀ بالایی اترک، فرهنگ یاز 1، خراسان.
متن کامل [PDF 1944 kb]   (663 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1399/4/16 | پذیرش: 1399/10/17 | انتشار: 1401/9/10
فهرست منابع
1. - باصفا، حسن، (1396). «تبیین فرهنگ‌های دورۀ آهن دشت نیشابور براساس مواد فرهنگی تپه تیغ مهره». مجلۀ جامعه‌شناسی تاریخی، 9 (1): 18-1.
2. - باصفا، حسن؛ و رضایی، محمدحسین، (1398). «گزارش سومین فصل کاوش در سه تپه نیشابور». گزارش‌های هفدهمین گردهمایی سالانۀ باستان‌شناسی ایران، به‌کوشش: روح‌الله شیرازی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 153- 149.
3. - باصفا، حسن؛ و رضایی، محمدحسین، (1397). «نتایج مقدماتی فصل دوم کاوش در محوطه سه تپه نیشابور». گزارش‌های شانزدهمین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران (مجموعه مقالات کوتاه 1396)، به‌کوشش: روح‌ا.. شیرازی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 67- 64.
4. - دانا، محسن، و هژبری‌نوبری، علیرضا، (1396). «یک گورستان: کاوش تپه بیمارستان آشخانه (خراسان شمالی) از دیدگاه فرآیندهای دگرگونی». مطالعات باستان‌شناسی، 10 (2): 97-83.
5. - دانا، محسن؛ و هژبری‌نوبری، علیرضا، 1399، «سفال عصر آهن در حوضۀ اترک میانی، شمال خراسان ایران)». مجلۀ پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 27: 94-73.
6. - زمردیان، محمدجعفر، (1374). کاربرد جغرافیای طبیعی در برنامه‌ریزی شهری و روستایی. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
7. - سرلک، سیامک، (1390). باستان‌شناسی و تاریخ قم: کاوش‌های باستان‌شناختی محوطه قلی‌درویش جمکران- قم. قم: شاخص.
8. - سعیدی، عباس، (1376). مبانی جغرافیای روستایی. تهران: انتشارات سمت.
9. - کامبخش‌فرد، سیف‌الله، (1370). تهران سه‌هزار و دویست ساله. تهران: نشر فضا.
10. - کامبخش‌فرد، سیف‌الله، (1386). سفال و سفالگری در ایران، از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر. تهران: ققنوس.
11. - مجیدزاده، یوسف، (1389). کاوش‌های محوطه باستانی ازبکی. جلد دوم: سفال، تهران: اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان تهران.
12. - مجیدزاده، یوسف، (1390). کاوش‌های محوطه باستانی ازبکی. جلد اول: هنر و معماری، تهران: اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان تهران.
13. - مقصودی، مهران؛ فاضلی‌نشلی، حسن؛ عزیزی، قاسم؛ گیلمور، گیلمور؛ و اشمیت، آرمین، (1391). «نقش مخروط‌ افکنه‌ها در توزیع سکونتگاه‌های پیش‌از‌تاریخ از دیدگاه زمین‌باستان‌شناسی (مطالعۀ موردی: مخروط ‌افکنه جاجرود و حاجی‌عرب)». پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، ۴۴ (۴: پیاپی ۸۲): 22-1.
14. - مهرکیان، جعفر، (1374). «پژوهشی در معماری نوشناخته فرهنگ سفال خاکستری در تپه معمورین». مجموعه مقالات نخستین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ارگ بم، کرمان، جلد سوم، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی: 345-356.
15. - میرزایی، آزیتا، (1387). «گزارش بررسی و شناسایی باستان‌شناختی شهرستان‌های فاروج و شیروان، خراسان شمالی». تهران: مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشرنشده).
16. - میرزایی، آزیتا، (1395). «گزارش بررسی و شناسایی باستان‌شناختی شهرستان قوچان، خراسان رضوی». تهران: مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشرنشده).
17. - میرزایی، آزیتا، (1397). «نتایج بررسی باستان‌شناختی شهرستان قوچان». گزارش‌های شانزدهمین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران (مجموعه مقالات کوتاه 1396)، به‌کوشش: روح‌الله شیرازی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 420-415.
19. - Askarov, A. A. & Al'baum, L. I., (1979). Poselenije Kučuktepa. Tashkent: Fan.
20. - Askarov, A., (1992). “The beginning of the Iron Age in Tranoxiana”. History of Civilizations of Central Asia, vol 1: The Dawn of Civilization: Earliest Times to 700 B.C., A. H. Dani & V. M. Masson (eds.), Paris: UNESCO: 441- 458.
21. - Basafa, H., (2017). “Explainning the Neyshabur Plain Iron Age Culture based on Material Culture of Tighe Mohre”. Journal of Historical Sociology, 9 (1): 1-18.
22. - Basafa, H. & Rezaei, M. H., (2018). “Premilinary Results of 2nd Excavation Season at Se Tappe, Neyshabur”.16th Annual Symposium of Archaeology of Iran, Tehran: ICHTTO: 64-67.
23. - Basafa, H. & Rezaei, M. H., (2019). “Premilinary Results of 3rd Excavation Season at Se Tappe, Neyshabur”. 17th Annual Symposium of Archaeology of Iran, Tehran: ICHTTO: 149-153.
24. - Bendezu-Sarmiento, J. & Lhuillier, J., (2011). “Iron Age in Turkmenistan: Ulug depe in the Kopetdagh piedmont”. M. A. Mamedov (ed.), Historical and Cultural sites of Turkmenistan. Discoveries, Researches and restoration for 20 years of independence, Ashgabat: Türkmen döwlet nesiryat gullugy: 238–249.
25. - Biscione, R. & Vahdati, A., (2012). “The Iranian-Italian Archaeological Mission”. Studi Micenei ed Egeo-Anatolici, 53: 355- 360.
26. - Bonora, G. L. & Vidale, V., (2008). “An Aspect of the Early Iron Age (Yaz 1) Periods in Margiana: Ceramics Production at Site No. 999”. In: The Bronze Age and Early Iron Age in the Margiana Lowlands: Facts and Methodological Proposals for a Redefinition of the Research Strategies, S. Salvatori & M. Tosi (eds.), London: BAR International Series 1806: 1- 27.
27. - Dana, Mohsen & Hozhabri, A., (2018). “The Role of Cultural Factors in Locating of Archaeological Sites the Settlement Patterns of Prehistoric Sites in Jājarm Khorasan Iran”. IRAN, 57: 123-141.
28. - Dana, M. & Hejebri Nobari, A., (2019). “Site Formation Process as Seen from Tappe Bimarestan-e Ashkhane Excavations Data”. Journal of Archaeological Studies, 10 (2): 83-97.
29. - Dana, M. & Hejebri Nobari, A., (2021). “The Iron Age Pottery in the Middle Atrak Badin, North of Khorasan of Iran”. Pazhohesh-ha-ye Bastanshenasi Iran, 10 (27): 73-94.
30. - Dyson, Robert, H., (1965). “Problems of Protohistoric Iran as Seen from Hasanlu”.Journal of Near Eastern Studies, 24 (3): 193-9.
31. - Genito, B., (1998). “The Iron Age in Merv Oasis”. In: The Archaeological Map of the Murghab Delta, Preliminary Reports 1990-95, Gubaev, A., G. Koshelenko, M. Tosi (eds.), Roma: IsIAO: 1- 14.
32. - Jarridge J.-M. & Santony, M., (1980). Fouilles de Pirak. 2 vols, Paris.
33. - Kambakhsh Fard, S., (1991). Tehran of Three Thousand Two Hundred Years Old. Tehran: Faza.
34. - Kambakhsh Fard, S., (2007). Pottery in Iran, from Neolithic to Present. Tehran: Qoqnoos.
35. - Kohl, Ph., (1984). Central Asia Paleolithic Beginnings to the Iron Age. Paris.
36. - Kuz'mina, E. E., (2007). The Origin of the Indo-Iranians. Leiden/Boston: Brill.
37. - Lecomte, O., (2007). “Entre Iran et Touran: Recherches archéologiques au Turkménistan méridional, 2001- 2006”. Compte-rendus de l'Académie des Inscriptions et Belles-lettres, 1: 195- 227.
38. - Lhuillier, J. & Rapin, C., (2014). “Handmade painted ware in Koktepa: some elements for the chronology of the early Iron Age in northern Sogdiana”. Pottery and Chronology of the Early Iron Age in Central Asia, M. Wagner (ed.), Warsaw: Kazimierz Michaƚowski Foundation: 29-48.
39. - Lhuillier, J., (2019). “The Settlement Pattern in Central Asia during Early Iron Age”. In: Urban Cultures of Central Asia from the Bronze Age to the Karakhanids, Learnings and conclusions from new archaeological investigations and discoveries, Proceedings of the First International Congress on Central Asian Archaeology held at the University of Bern, 4–6 February 2016, C. Baumer & M. Novak (eds.): 115-128.
40. - Maghsoudi, M.; Fazeli Nashli, H.; Azizi, H.; Gilmore, G. & Schmit, A., (2012), “Geoarchaeology of Alluvial Fans: A Case Study from Jajroud and Hajiarab Alluvial Fans in Iran”. Physical Geography Research Quarterly, 44 (4): 1-22.
41. - Majidzadeh, Y., (2010). Ecavations at Tepe Ozbaki. Vol. 2: Pottery, Tehran: Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization, Tehran Province.
42. - Majidzadeh, Y., (2011). Ecavations at Tepe Ozbaki. Vol. 1: Art and Archtecture, Tehran: Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization, Tehran Province.
43. - Masson, V. I. & Sarianidi, V. I., (1972). Central Asia, Turkmenia before the Achaemenids. Thames & Hudson.
44. - Masson, V. M., (1959). Drevnezemledel’českaya kul’tura Margiany, Materialy i Issledovanija po Arxeologii SSSR. vol. 73, Moskva: Nauka.
45. - Mirzaei, A., (2008). “Report of Archaeological Surveys at Faruj and Shirvan Counties, Khorasan Shomali”. Tehran: Archive of ICAR (unpublished).
46. - Mirzaei, A., (2016). “Report of Archaeological Surveys at Quchan County, Khorasan Razavi”. Tehran: Archive of ICAR (unpublished).
47. - Mirzaei, A., (2018). “Results of Archaeological Surveys at Quchan County”. 16th Annual Symposium of Archaeology of Iran, Tehran: ICHTTO: 415-420.
48. - Rezaei, M. H.; Zanganeh Ebrahimi, J. & Basafa, H., (2018). “The Settlement Patterns in Roshtkhar Plain, Northeastern of Iran”. IRAN, 57: 1-14.
49. - Saeidi, A., (1997). Basics of Rural Geography. Tehran: SAMT.
50. - Sarianidi, V. I., (1977). Drevnie zemledel'tsy Afganistana. Moskva.
51. - Sarlak, S., (2011). Archaeology and History of Qom: Archaeological Excavationsat Qoli Darvish, Jamkaran- Qom. Qom: Shakhes.
52. - Vahdati, A. A., (2018). “The Early Iron Age in Northern Khorasan”. In: A Millennium of History, The Iron Age in southern Central Asia (2nd and 1st Millennia BC).Proceedings of the conference held in Berlin (June 23–25, 2014). Dedicated to the memory of Viktor Ivanovich Sarianidi. Johanna Lhuillier & Nikolaus Boroffka (eds.), Berlin: Deutshes Archäologisches Institut: 51-66.
53. - Vahdati, A. A., (2015). “A Preliminary report on archaeological survey in Esfarāyen county, northeastern Iran”. AMIT: 40: 261-287.
54. - Vahdati, A. A., (2016). “A Preliminary Report on the First Season of Jayran Tepe in the Plain of Esfarayen, Northeastern Iran, 2012”. Iranica Antiqua, vol. LI: 85-101.
55. - Venco Ricciardi, R., (1980). “Archaeological Survey in Upper Atrek Valley (Khorassan, Iran), Preliminary Report”. Mesopotamia, 15: 51-72.
56. - Vinogradova, N. M.; Ranov, V. A. & Filomonova, T. G., (2008). Pamyatniki Kangurtuta v yugo-zapadnom Tadžikistane (epoxa neolita i bronzogo veka). Moskva: IV RAN.
57. - Young, T. C. Jr., (1965). “A Comparative Ceramic Chronology for Western Iran, 1500-500 B.C.”. IRAN, III: 53-83.
58. - Young, T. C. Jr., (1967). “The Iranian Migration into the Zagros”. IRAN, V: 11-34.
59. - Zadneprovskij, Ju. A., (1997). Ošskoe poselenie k istorii Fergany: epoxu pozdney bronzy. Bishkek: Muras.
60. - Zomorodian, M. J., (1995). Application of Natural Geography in Urban and Rural Planning. Tehran: Payam Noor Uiversity Publication.
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.