logo
سال 5، شماره 15 - ( 3-1400 )                   سال 5 شماره 15 صفحات 56-31 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.30699/PJAS.5.15.31
‎ 20.1001.1.26455048.1400.5.15.3.1

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Mirzaye A, Sardari-Zarchi A. (2021). Lapui-Period Settlements on the Persepolis Plain: Jalyan. Parseh J Archaeol Stud. 5(15), 31-56. doi:10.30699/PJAS.5.15.31
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-356-fa.html
میرزایی آزیتا، سرداری‌زارچی علیرضا.(1400). استقرارهای دورۀ لپویی در محدودۀ تخت‌جمشید: محوطۀ جَلیان (گَلیان) مطالعات باستان‌شناسی پارسه 5 (15) :56-31 10.30699/PJAS.5.15.31

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-356-fa.html

استقرارهای دورۀ لپویی در محدودۀ تخت‌جمشید: محوطۀ جَلیان (گَلیان)
آزیتا میرزایی1 ، علیرضا سرداری‌زارچی*2
1- دکترای باستان‌شناسی، کارشناس پژوهشی پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
2- استادیار باستان‌شناسی پیش‌ازتاریخ، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران ، sardary@yahoo.com
چکیده:   (4059 مشاهده)
حوضۀ رودخانۀ کُر در مرکز استان فارس، یکی از کانون‌های شکل‌گیری و رشد استقرارهای پیش‌ازتاریخ بوده است. در حاشیۀ جنوب‌شرقی این حوضه، دشت تخت‌جمشید قرار دارد که مکانی راهبردی در زمینۀ تبادلات فرهنگی-اقتصادی جوامع پیش‌ازتاریخی محسوب می‌شده و تداوم آن در دوران تاریخی به پیدایش شهرهای بزرگی مانند پارسه و استخر منجر می‌شود. یکی از محوطه‌های معروف پیش‌از‌تاریخ این محدوده، تل‌باکون است که مربوط به هزارۀ پنجم پیش‌ازمیلاد می‌شود و پس از آن با تغییر در سنت ساخت سفال از نخودی منقوش باکون به قرمز-نارنجی لپویی، محوطه‌های دیگری در این محدوده، مانند استقرارهای مجموعۀ جَلیان پدیدار می‌شوند. تصاویر هوایی قدیمی و گمانه‌زنی‌های اخیر در برخی از این محوطه‌ها نشان می‌دهند که این محدوده در اوایل هزارۀ چهارم پیش‌ازمیلاد مسکونی بوده‌است؛ چنان‌که با کاوش و گمانه‌زنی در محوطۀ جَلیان 1، شواهدی از سفال، معماری، تدفین و یافته‌هایی دیگر مانند ابزارسنگی از دورۀ لپویی به‌دست آمده است. در این کاوش که در سال 1398 ه‍.ش.، صورت گرفت، بقایای لایه‌های استقراری دورۀ لپویی در عمق نیم تا 5/2 متری محوطه شناسایی شد. علاوه‌بر این پدیدار‌هایی مانند دیوار خشتی قطور به عرض بیش از یک متر که تاکنون مشابه آن یافت نشده بود و نیز تدفین جنینی به‌دست‌آمده که اطلاعات بیشتری از دورۀ لپویی را ارائه می‌دهند؛ همچنین با بررسی و مقایسۀ سفال‌های این محوطه در دو گروه ظریف و معمولی لپویی، فهم دقیق‌تری از فرآیند تولید سفال و گاه‌نگاری نسبی محوطه‌های هزارۀ چهارم پیش‌ازمیلاد، حوضۀ رودخانۀ کُر و سرزمین‌های همجوار به‎دست آمده است. نتایج حاصل از کاوش محوطۀ جلیان و شناسایی دو محوطۀ دیگر نشان می‌دهد که در تحلیل الگوهای استقراری پیشین باید بازنگری‌های اساسی صورت‌پذیرد. بسیاری از استقرارهای دورۀ لپویی مانند مجموعۀ جلیان (محوطه‌های 1، 2 و 3) در زیر انباشت‌های طبیعی دشت مدفون و ناپدید شده‌اند که با این‌وصف، آمار محوطه‌ها و درنتیجه تفسیرهای منسوب به آن، مانند تغییر در شیوۀ زندگی به کوچ‌نشینی در این دوره را به چالش می‌کشد.
واژه‌های کلیدی: لپویی، محوطۀ جلیان، درۀ رودخانۀ کُر، هزارۀ چهارم پیش‌ازمیلاد، کاوش باستان‌شناسی.
متن کامل [PDF 2685 kb]   (948 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1399/3/19 | پذیرش: 1399/10/20 | انتشار: 1400/2/10
فهرست منابع
1. - باجوروند، بیژن؛ مرتضوی، مهدی؛ و سرداری‌زارچی، علیرضا، (1397). «مطالعۀ تطبیقی برهمکنش‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای از دورۀ شوشان میانی جدید تا شوش الف پایانی براساس سفال‌های مکشوف از تپه‌سنجر، خوزستان». مجلۀ پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دورۀ 8، شمارۀ 17، صص: 64-45.
2. - حبیبی، فضل‌الله؛ و توکل، ابوذر، (1396). «کارگاه‌های سفالگری دورۀ لپویی در حوضۀ رود کر». مجموعه مقالات سومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، به‌کوشش: حسن هاشمی‌زرج‌آباد، بیرجند: انتشارات چهاردرخت، صص: 103-89.
3. - درویشی، سهیلا؛ محمدرحیم، صراف؛ و طاووسی، محمود، (1386). «دستاوردهای تحقیقات باستان‌شناسی در تل بندو، نورآباد فارس». مجلۀ پیام‌باستان‌شناس، سال 4، شمارۀ 7، صص: 26-5.
4. - رضازاده‌گراشی، جلیل، (1388). از پسا تا فسا. قم: انتشارات فانوس اندیشه.
5. - سامنر، ویلیام، (1377). «بررسی‌های فراگیر منطقه‌ای در خاورنزدیک: نمونه‌ای از ایران». ترجمۀ کامیار عبدی، مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، سال 13، شمارۀ اول، صص: 50-35.
6. - سرداری‌زارچی، علیرضا، (1390). «تحلیل پیچیدگی‌های اجتماعی- اقتصادی فرهنگ‌های شمال فارس (اقلید) در دورۀ مس‌وسنگ براساس کاوش‌های تپه مهرعلی». رسالۀ دکتری باستان‌شناسی دانشگاه تربیت‌مدرس (منتشرنشده).
7. - سرداری‌زارچی، علیرضا، (1392). «دورۀ لپویی در فارس». مجلۀ باستان‌پژوه، سال 15، شمارۀ 20، صص: 27-46.
8. - سرداری‌زارچی، علیرضا؛ و موسوی، علی، (1397). «گزارش فصل اول کاوش تل خاری». به‌کوشش: علی موسوی، گزارش کاوش‌های باستان‌شناسی محوطۀ جهانی پاسارگاد، تهران: بایگانی پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشر‌نشده).
9. - شیخی، شیوا؛ مشکور، مرجان؛ و سرداری‌زارچی، علیرضا، (1392). «بررسی اقتصاد زیستی ساکنان دورۀ لپویی محوطۀ مهرعلی فارس براساس مطالعه بازمانده‌های جانوری». مجلۀ باستان‌شناسی ایران، شمارۀ 2، صص: 56-23.
10. - عبدی، کامیار، و رجبی، نوروز، (1396). «فصل نخست کاوش و تعیین عرصه و حریم تپه‌لپویی-فارس». گزارش‌های پانزدهمین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران، به‌کوشش: حمیده چوبک، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، صص: 417-412.
11. - عزیزی‌خرانقی، حسین، (1397). «نخستین فصل کاوش و گمانه‌زنی تل‌سوزو، شهرستان گناوه، استان بوشهر». گزارش‌های شانزدهمین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران، به‌کوشش: روح‌الله شیرازی، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، صص: 255-253.
12. - علیزاده، عباس، (1383). منشاء نهادهای حکومتی در پیش‌ازتاریخ فارس: تل باکون، کوچ نشینی باستان و تشکیل حکومت های اولیه. ترجمۀ کورش روستایی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی وگردشگری: بنیاد پژوهشی پارسه- پاسارگاد.
13. - یزدانی، افشین؛ و حبیبی، فضل‌الله، (1397). «گمانه‌زنی در محدودۀ طرح عمرانی کارخانۀ آرد نقش‌رستم و کشف یک استقرار دورۀ لپویی (4000-3400 ق.م)». گزارش‌های شانزدهمین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران، به‌کوشش: روح‌الله شیرازی، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، صص: 440-437.
15. - Alden. J., (1979). “Regional Economic Organization in Banesh Period Iran”. Unpublished PhD Thesis, University of Michigan, Ann Arbor.
16. - Alden. J., (2003). “Appendix D—Excavations at Tal-e Kureh”. In W.M. Sumner (ed.), Early Urban Life in the Land of Anshan: Excavations at Tal-e Malyan in the Highlands of Iran, Malyan Excavation Reports, III. University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, Pennsylvania, Pp: 187–98, D181–D188.
17. - Alden. J., (2013). “The Kur River Basin in the Proto-Elamite era – surface survey, settlement patterns, and the appearance of full-time transhumant pastoral nomadism”. Edited by Cameron Petrie, In: Ancient Iran and Its Neighbors: Local Developments and Long-Range Interactions in the Fourth Millennium BC, Oxford: British Institute of Persian Studies, Archaeological Monographs Series III.
18. - Alizadeh, A., (2006). The Origins of State Organizations in Prehistoric Highland Fars, Southern Iran: Excavations at Tall-e Bakun. Oriental Institute Publications, Volume 128, Chicago.
19. - Askari Chverdi, A.; Callieri, P. & Gondet, S., (2013). “Tol-e A¯ jori, a new monumental building in Pa¯rsa: Preliminary cross interpretations from recent surveys and excavations works around Persepolis (2005-2012)”. Arta, 006.
20. - Blackman. J., (1989). “Ceramic technology and problem of social evolution in southwest Iran”. In: Materials Issues in Art and Archaeology: Symposium held April 6-8, Reno, Nevada, U.S.A, (Eds. Sayre, E. V., Vandiver, P., Druzik, J. and Stevenson, C.), Materials Research Society Symposium Proceedings Volume 123, Materials Research Society, Pittsburgh. Pp: 103-108.
21. - Gotch, P., (1968). “A Survey of the Persepolis Plain and Shiraz Area”. IRAN, No. VI, Pp: 168-170.
22. - Gotch, P., (1969). “The Persepolis Plain and Shiraz: Field Survey 2”. IRAN, No. 7. Pp: 190-192.
23. - Langsdorff, A. & McCown, D. E., (1942). Tall-i-Bakun A: Season of 1932, Oriental Institute Publications, LIX. University of Chicago Press, Chicago.
24. - Mashkour, M.; Mohaseb, A. & Debue, K., (2006). “Towards a specialized subsistence economy in the Marvdasht Plain. Preliminary zooarchaeological analysis of Mushki, Jari B, Jari A and Bakun A and B”. In: Alizadeh (ed) The origins of state organizations in prehistoric highland Fars, excavations at Tall-e Bakun. Oriental institut publications 128, Chicago, Illinois. Pp: 101-105.
25. - Petrie, C. A., (2011). “Culture”, Innovation and Interaction Across Southern Iran from the Neolithic to the Bronze Age (c. 6500–3000 bc)”. (eds) Benjamin W. Roberts and Marc Vander Linden, Investigating Archaeological Cultures: Material Culture, Variability and Transmission, London: Publication of Springer, Pp: 151-182.
26. - Petrie, C. A., (2013). “The Chalcolithic in Southern Iran”. Edited by D.T. Potts, In: Oxford Handbook on Ancient Iran, Oxford University Press, Pp: 120-158.
27. - Petrie, C. A.; Sardari-Zarchi, A. & Javanmardzadeh, A., (2007). “Developing societies and economies in the 4th millennium BC: Further Excavations at Tol-e Spid”. IRAN, Vol. 45, Pp: 301–309.
28. - Petrie, C. A., Sardari-Zarchi, A.; Ballantyne, R.; Lancelotti, C.; Mashkour, M. & McCall, B., (2013). “Mamassani in the Fourth Millennium BC”. Edited by: Cameron Petrie, In: Ancient Iran and Its Neighbors: Local Developments and Long-Range Interactions in the Fourth Millennium BC, Edited by Cameron Petrie, Oxford: British Institute of Persian Studies, Archaeological Monographs Series III.
29. - Potts, D. T. & Roustaei, K., (2006). The Mamasani Archaeological Project Stage One: A report on the first two seasons of the ICAR – University of Sydney Joint Expedition to the Mamasani District, Fars Province, Iran. Iranian Center for Archaeological Research, Tehran
30. - Sardari -Zarchi, A., (2013). “Northern Fars during 4th millennium BC: Cultural Developments in Lapui Perio”. Edited by: Cameron Petrie, In: Ancient Iran and Its Neighbors: Local Developments and Long-Range Interactions in the Fourth Millennium BC, Oxford: British Institute of Persian Studies, Archaeological Monographs Series III.
31. - Steve, M. J. & Gasche, H., (1971). “L Acropole de suse”. Memoires de la Delegation archdologique francaise en Iran 46. Librairie Paul Geuthner, Paris.
32. - Sumner, W. M. (n.d). “Archaeological Survey on the Kur Ruver Basin”. Unpublished.
33. - Sumner, W. M., (1972). “Cultural Development in the Kur River Basin, Iran: an archaeological analysis of settlement patterns”. PhD Dissertation, University of Pennsylvania.
34. - Sumner, W. M., (1986a). “Proto-Elamite Civilization in Fars”. In Gamdat Nasr: Period of Regional Style? (Eds. Finkbeiner, U. and Rollig, W.), Beihefte zom Tubinger Atlas des Vorderern Orients, 62, Ludwig Reichert, Wiesbaden, Pp: 199-211.
35. - Sumner, W. M., (1986b). “Achaemenid Settlement in the Persepolis Plain”. American Journal of Archaeology, Vol. 90, No. 1, Pp: 3-33.
36. - Sumner, W. M., (1988). “Prelude to Proto-Elamite Anshan: The Lapui Phase”. Iranica Antiqua, No. 23, Pp: 23-44.
37. - Sumner, W. M., (1994). “The Evolution of Tribal Society in the Southern Zagros Mountains, Iran”. In: Chiefdoms and Early States in the Near East: The Organizational Dynamics of Complexity, (Eds. Stein, G. and Rothman, M. S.), 18, Prehistory Press, Monographs in World Archaeology, Madison, Pp: 47-65.
38. - Sumner, W. M., (2003). Early Urban Life in the Land of Anshan: Excavations at Tal-e Malyan in the Highlands of Iran. Philadelphia: University Museum Monograph 117.
39. - Vanden Berghe, L., (1954). “Archaeologische navorsingen in de omstreken van Persepolis”. Jaarbericht Ex Orient Lux, No. 13, Pp: 394-408.
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.