logo
سال 7، شماره 23 - ( 3-1402 )                   سال 7 شماره 23 صفحات 86-61 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.30699/PJAS.7.23.61
‎ 20.1001.1.26455048.1402.7.23.3.1

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Pourmomeni S, Emami M, Niknami K. (2023). An Investigation on the Pottery Production in the Hormangan Site, Fars Province, Iran. Parseh J. Archaeol. Stud.. 7(23), 61-86. doi:10.30699/PJAS.7.23.61
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-346-fa.html
پورمومنی شیما، امامی محمدامین، نیکنامی کمال‌الدین.(1402). بررسی فناوری ساخت سفال‌های نوسنگی محوطۀ هرمنگان استان فارس مطالعات باستان‌شناسی پارسه 7 (23) :86-61 10.30699/PJAS.7.23.61

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-346-fa.html

بررسی فناوری ساخت سفال‌های نوسنگی محوطۀ هرمنگان استان فارس
شیما پورمومنی1 ، محمدامین امامی*2 ، کمال‌الدین نیکنامی3
1- کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2- دانشیار گروه مرمت آثار تاریخی و فرهنگی و باستان‌سنجی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران ، m.emami@aui.ac.ir
3- استاد گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده:   (3172 مشاهده)
سفال از فراوان‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی است که از دوران نوسنگی به بعد در اکثر محوطه‌ها باستانی یافت می‌شود. شناخت این محصول به درک بهتر جامعۀ تولیدکنندۀ آن و هم‌چنین سطح فناوری و پیچیدگی‌های اجتماعی مردمان آن زمان کمک می‌‌کند. محوطۀ هرمنگان، استقرارگاه نوسنگی در شمال‌شرق استان فارس است که با کاوش در آن، سفال‌هایی هم‌زمان با دورۀ موشکی و سازه‌ای حرارت‌دیده که احتمالاً مربوط به پخت سفال‌ها بوده‌است، به‌دست آمد. مطالعات آزمایشگاهی برروی سفال‌های این محوطه با هدف پاسخ‌گویی به پرسش‌هایی هم‌چون: نحوۀ تولید سفال‌های دورۀ موشکی، شناخت و دسته‌بندی خاک رس به‌کاررفته، مواد خام پرکنندۀ خاک رس، سطح پیشرفت و آگاهی سفال‌گر از تولید محصول نهایی و هم‌چنین تعیین محل تولید، انجام شد. پس از دسته‌بندی سفال‌ها براساس ویژگی‌های ظاهری، تعداد ۳۶ قطعه برای انجام مطالعات پتروگرافی و ۱۸ قطعه از آن‌ها برای آنالیز مرحلۀ XRD و آنالیز عنصری XRF انتخاب شدند. درنتیجۀ این آزمایش‌ها مشخص شد که سفالگران این محوطه از سه نوع خاک رس برای ساخت سفال‌ها استفاده می‌کردند. احتمالاً فقط از کاه به‌عنوان آمیزه استفاده‌ شده و دمای پخت سفال‌ها اکثراً زیر 800 درجۀ سانتی‌گراد بوده‌است. با توجه به فناوری ابتدایی کوره که جزو کوره‌های اولیۀ روباز محسوب می‌شود، دمای آن قابل‌کنترل نبوده و پخت تحت شرایط اکسیداسیون انجام ‌می‌گرفته‌است؛ هم‌چنین با توجه به مطالعات زمین‌شناسی و مقایسۀ سفال‌ها با یک‌دیگر چنین به‌نظر می‌رسد که سفال‌های مزبور محلی باشند؛ از این‌رو با این‌که برای ساخت سفال‌ها از سه نوع خاک متفاوت استفاده‌شده‌است، محصول نهایی تولیدشده شبیه به‌هم است و تفاوت بارزی در ظاهر این سفال‌ها دیده نمی‌شود.  
واژه‌های کلیدی: دورۀ نوسنگی، محوطۀ هرمنگان، سفال دورۀ موشکی، پتروگرافی، XRD، XRF.
متن کامل [PDF 1727 kb]   (636 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1399/3/3 | پذیرش: 1399/7/25 | انتشار: 1402/3/1
فهرست منابع
1. - امین‌امامی، سیدمحمد؛ و نوغانی، سعید، (1392). «بررسی روند کربناتیزاسیون مجدد و شکل‌گیری کلسیت ثانویه در سفال‌های باستانی بر اساس مطالعات پتروفابریک». مرمت و معماری ایران، 3 (5): 67-55.
2. - خادمی، آ.؛ و هاشمی‌نسب، م.، (1390). بررسی کانسار‌سازی لاتریت‌های نیکل‌دار لبۀ شمالی زاگرس شهرستان بوانات. شیراز: سازمان زمین‌شناسی کشور.
3. - خانی‌پور، مرتضی، (1394). «گزارش نخستین فصل بررسی باستان‌شناسی بخش مرکزی مزایجان شهرستان بوانات». تهران: مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشرنشده).
4. - خانی‌پور، مرتضی، (1395). «گزارش توصیفی اولین فصل کاوش و گمانه‌زنی به‌منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم محوطۀ هرمنگان». شیراز: مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری استان فارس (منتشرنشده).
5. - خانی‌پور، مرتضی؛ و نیکنامی، کمال‌الدین، (1396). «ارزیابی توالی فرهنگی دورۀ نوسنگی فارس بر اساس گاه‌نگاری مطلق محوطه هرمنگان». پژوهه باستان‌سنجی، 3 (2): 29-15.
6. - خانی‌پور، مرتضی؛ و نیکنامی، کمال‌الدین، (1398). «محوطه هرمنگان استقراری از دوره نوسنگی در حوضۀ رودخانه بوانات». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران. 8 (19): 46-27.
7. - دینی، ق.؛ و عنایتی، م. ح.، (1395). آنالیز کمی پراش اشعه ایکس به روش ریتولد با استفاده از نرم‌افزار MAUD. اصفهان: انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه اصفهان.
8. - شریعتی‌بیدار، م.، (1377). «طرح اکتشافات منطقه‌ای مواد معدنی در مناطق بوانات، فسا و نیریز». فارس: وزارت معادن و فلزات اداره کل استان فارس، مشاور مهندسین مشاورکان ایران.
9. - صدیق، م.، (1391). «فرآوری نمونه کانسنگ نیکل ذخایر لاتریتی بوانات استان فارس». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تهران (منتشرنشده).
10. - قربانی، م.، (1396). «زمین‌شناسی اقتصادی ذخایر معدنی و طبیعی ایران». تهران: انتشارات آرین زمین.
11. - هوشمندزاده، ع.؛ و سهیلی، م.؛ (1369). «شرح نقشه زمین‌شناسی چهارگوش اقلید، مقیاس 000/ 250/ 1». تهران: سازمان زمین‌شناسی کشور.
13. - Alden, J. R.; Abdi, K.; Azadi, A.; Biglari, F.; Heydari, S.; Azadi, A. & Alden, B. J. R., (2004). “Kushk-e Hezar: a Mushki/Jari period site in the Kur river basin, Fars, Iran”. IRAN, 42(1): 25–45.
14. - Amadori, M. L.; Pallante, P.; Fermo, P.; Emami, M.; Chaverdi, A. A.; Callieri, P. & Matin, E., (2018). “Advances in Achaemenid Brick Manufacturing Technology: Evidence from the Monumental Gate at Tol-e Ajori (Fars, Iran)”. Applied Clay Science, 152: 131–142. https://doi.org/10.1016/j.clay.2017.11.004
15. - Azizi Kharanaghi M. H.; Fazeli Nashli, H. & Nishiaki, Y., (2013). “Tepe Rahmatabad: A prepottery and pottery Neolithic site in Fars Province”. Neolit Iran: 108.
16. - Bernbeck, R., (2010). “The Neolithic Pottery”. In: R. Bernbeck. S. Pollock & and K. Abdi (Eds.), The 2003 Excavations at Tol-e Baši, Iran: Social Life in a Neolithic Village (Archäologi: 65–151). Deutsches Archäologisches Institut.
17. - Bishop, G., (2017). “Statistical Modeling for Ceramic Analysis”. In: A. Hunt (Ed.), The Oxford Handbook of Archaeological Ceramic Analysis (58–72). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199681532.001.0001
18. - Egami, N. & Sono, T., (1967). “Excavations at Two Prehistoric Sites Tepe Djari A and B in the Marv-Dasht Basin”. In: Survey of Persian Art, Shiraz: Asia Institute of Pahlavi University.
19. - Egami, N.; Masuda, S. I. & Gotoh, T., (1977). “Tal-I Jarri a: a Preliminary Report of the Excavations in Marv Dasht, 1961 and 1971”. Orient, 13(3): 1-7_8. https://doi.org/10.5356/orient1960.13.1.
20. - Emami, M. & Noghani, S., (2013). “An Investigation of re-Carbonation Process and Formation of Secondary Calcite in the Texture of Ancient Potteries by Petrographical Method”. Scientific Journal of Maremat & Me'mari-e Iran, 3(5): 55-68.
21. - Emami, M., (2012). “QXRD, XRF and Optical Microscopy Applied to Characterization and Provenance of Ancient Ceramics from Haft Teppeh (1500–1150 BC), Southwest Iran”. IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, 37(1): 1–8. https://doi.org/10.1088/1757-899X/37/1/012012.
22. - Emami, M. & Yaghmai, B., (2008). “Remote Sensing Methods for Investigation and Recognition of the Ancient Mining Activities (Case Study on Cu-Fe-Mn Mineralization in Western Part of Central Iranian Zone)”. Metalla(Bocgum), 15(1): 3–20.
23. - Emami, M.; Kowald, T. & Trettin, R., (2009). “Mineralogical and Chemical Investigation on the Recrystallization Process During Sintering in Phase-Interface Areas in Ancient Ceramic Matrices”. Materials and Manufacturing Processes, 24(9): 934–941. https://doi.org/10.1080/10426910902979934.
24. - Emami, M. & Trettin, R., (2010). “Phase Generating Processes in Ancient Ceramic Matrices Through Microstructure Investigation with High Resolution Microscopy Methods”. Journal of Advanced Microscopy Research, 5(3): 181–189.
25. - Emami, M.; Volkmar, J. & Trettin, R., (2011). “Characterization of Ancient Ceramic Matrices with High Resolution Microscopy Methods”. In: Laser Scanning, Theory and Applications (291–304). https://doi.org/10.5772/16196.
26. - Emami, M.; Azizi Kharanaghi, M. H. & Jalali, Y., (2022). “Pottery Making Technologhy from Neolithic to Chalcolithic (middle Bakun) period in Tappeh Rahmatabad based on Ceramographic and Chemical Analysis, 8 (1): 21-44.
27. - Fukai, S.; Horiuchi, K. & Matsutani, T., (1973). The Excavations at Tall-I Mushki, 1965, MarvDasht III. In Tokyo: The Institute of Oriental Culture, University of Tokyo. University of Tokyo, Institute of Oriental Culture.
28. - Hein, A.; Day, P. M.; Quinn, P. S. & Kilikoglou, V., (2004). “The Geochemical Diversity of Neogene Clay Deposits in Crete and its Implications for Provenance Studies of Minoan pottery”. Archaeometry, 46(3): 357–384.
29. - Helwing, B., (2007). Wisit to the Marvast Dam Area. Unpublished.
30. - Huff, W. D.; Moore, D. M. & Reynolds Jr, R. C., (1989). “X-ray Diffraction and the Identification and Analysis of Clay Minerals”. In G. Jozani (Trans.), Clays and Clay Minerals (Vol. 38, Issue 4). Oxford University Press (OUP). https://doi.org/10.1346/CCMN.1990.0380416.
31. - Klein, C.; Dana, J. D.; Hurlbut, C. S. & Klein, C., (1977). Manual of Mineralogy. (after James D. Dana) (S. Modabery & F. Mar (trans); 21st, illust ed). Wiley, 1999.
32. - Khanipour, M. & Niknami K. A., (2017). Sequence Chronology Evaluation of the Neolithic Period at Fars on the Basis of Hormangan Site, 3 (2): 15-29 (In Persian).
33. - Khanipour, M. & Niknami, K., (2019). “Hormangan Site; A Neolithic Site in Bananat River Basin, Fars”. Research in Iranian Archaeology, 8(19): 27-46. (In Persian).
34. - Maritan, L.; Nodari, L.; Mazzoli, C.; Milano, A. & Russo, U., (2006). “Influence of Firing Conditions on Ceramic Products: Experimental Study on Clay Rich in Organic Matter”. Applied Clay Science, 31(1–2): 1–15.
35. - Miller, H. M.-L., (2017). Archaeological Approaches to Technology. (V. Askarpour (trans.)). EmRoutledge; 1 edition (September 15, 2009).
36. - Miroschedji, D. & Pierre, R., (1972). Prospections Archéologiques Dans Les Vallées de Fasa et de Darab. Ministry of Culture and Arts, National Research Centre for History of Art.
37. - Nodari, L. Maritan, L. Mazzoli, C. & Russo, U., (2004). “Sandwich Structures in the Etruscan-Padan Type Pottery”. Applied Clay Science, 27(1): 119–128. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.clay.2004.03.003.
38. - Noghani, S. & Emami M., (2017). “Quantitative investigation on firing products in oxidation atmosphere according to XRD analysis data in clay – base ceramics, 25 (3): 595-608 (In Persian).
39. - Noll, W., (1991). Alte Keramiken und ihre Pigmente.
40. - Pincé, P.; Braekmans, D.; Abdali, N.; De Pauw, E.; Amelirad, S.; Vandenabeele, P.; Pauw, E.; Amelirad, S. & Vandenabeele, P., (2019). “Development of Ceramic Production in the Kur River Basin (Fars, Iran) During the Neolithic. A Compositional and Technological Approach Using X-ray Fluorescence Spectroscopy and Thin Section Petrography”. Archaeological and Anthropological Sciences, 11(4): 1241–1258.
41. - Pollard, A. M.; Batt, C. M. Stern, B. & Young, S. M. M., (2007). Analytical Chemistry in Archaeology. (M. Bagherzade (trans.)). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511607431.
42. - Pollock, S.; Bernbeck, R. & Abdi, K., (2010). The 2003 Excavations at Tol-e Bashi, Iran. Social Life in a Neolithic Vilage Archaologie in Iran und Turan. Mainz: Philipp von Zabern.
43. - Rice, P. M., (2015). Pottery Analysis: a Sourcebook. University of Chicago Press.
44. - Riederer, J., (2004). “Thin Section Microscopy Applied to the Study of Archaeological Ceramics”. Hyperfine Interactions, 154(1–4): 143–158.
45. - Rigot, J.-B.; Gondet, S.; Chambrade, M.-L.; Djamali, M.; Mohammadkhani, K. & Thamó-Bozsó, E., (2022). “Pulvar River changes in the Pasargadae plain (Fars, Iran) during the Holocene and the consequences for water management in the first millennium BCE”. Quaternary International, 635: 83-104.
46. - Roux, V., (2016). “Ceramic Manufacture: the Chaîne Opératoire Approach”. The Oxford Handbook of Archaeological Ceramic Analysis, 1(January): 101–113. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199681532.013.8
47. - Shepard, A. O., (1956). “Ceramics for the Archaeologist. In The South African Archaeological Bulletin”. (Vol. 13, Issue 52). Carnegie Institution of Washington. https://doi.org/10.2307/3887225.
48. - Shortland, A. J. & Degryse, P., (2020). “Ceramics”. In: K. Britton & M. P. Richards (Eds.), Archaeological Science: An Introduction (335–346). Cambridge University Press. https://doi.org/DOI: 10.1017/9781139013826.014.
49. - Sinopoli, C. M., (1991). “Defining Ceramics”. Approaches to Archaeological Ceramic: 9–42. https://doi.org/10.1007/978-1-4757-9274-4-2.
50. - Speakman, R. J.; Little, N. C.; Creel, D.; Miller, M. R. & Iñañez, J. G., (2011). “Sourcing Ceramics with Portable XRF Spectrometers: A Comparison with INAA Using Mimbres Pottery from the American Southwest”. Journal of Archaeological Science, 38(12): 3483–3496.
51. - Stein, A., (1936). “An Archaeological Tour in the Ancient Persis”. Iraq, 3(2): 111–225.
52. - Stoltman, J. B.; Burton, J. H. & Haas, J., (1992). “Chemical and Petrographic Characterizations of Ceramic Pastes: Two Perspectives on a Single Data Set”. In: H. Neff (Ed.), Chemical Characterization of Ceramic Pastes in Archaeology, 7: 85–92. Monographs in World Archaeology.
53. - Sumner, William. M., (1973). “Cultural Development in the Kur River Basin, Iran. an Archaeological Analysis of Settlement Patterns”. Ph.D. Dissertation in Anthropologhy, University of Michigan, Ann Arbour.
54. - Sumner, W. M., (1977). “Early Settlements in Fars Province, Iran”. Mountains and Lowlands: Essays in the Archaeology of Greater Mesopotamia. Undena Publication, Malibu: 291–305.
55. - Vanden Berghe, L., (1952). “Archaeologische Opzoekingen in de Marv Dasht Vlakte (Iran)". Jaarbericht van Het Vooraziatisch-Egyptisch Genootschap”. Ex Oriente Lux, 12: 211–220.
56. - Vanden Berghe, L., (1954). “Archaeologische Navorsingen in de Omstreken van Persepolis”. In: Jaarbericht van het Vooraziatisch-Egyptisch Genootschap, “Ex Oriente Lux” (Vol. 13).
57. - Vandiver, P., (1987). “Sequential Slab Construction; a Conservative Southwest Asiatic Ceramic Tradition, ca. 7000-3000 BC”. Paléorient, 13(2): 9–35. https://doi.org/10.3406/paleo.1987.4426.
58. - Whitbread, I. K., (1989). “A proposal for the Systematic Description of Thin Sections Towards the Study of Ancient Ceramic Technology”. In: I. S. on A. Maniatis, Y. (Ed.), Proceedings of the 25th Iinternational Symposium: 127–138, Elsevier.
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.