logo
سال 10، شماره 36 - ( 6-1405 )                   سال 10 شماره 36 صفحات 103-79 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.66224/PJAS.1339.912.1

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Barani E, Nikosokhan Z. (2026). Newly Discovered Structure in the Aala Riverbed: New Evidence of Sasanian Management and Investment in Irrigation Facilities in the Ramhormoz Plain. Parseh J. Archaeol. Stud.. 10(36), 79-103. doi:10.66224/PJAS.1339.912.1
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1339-fa.html
بارانی احسان، نیکوسخن زهرا.(1405). سازۀ نویافته در بستر رودخانۀ اعلاء: شواهدی جدید از مدیریت و سرمایه‌گذاری ساسانیان در تأسیسات آبیاری دشت رامهرمز مطالعات باستان‌شناسی پارسه 10 (36) :103-79 10.66224/PJAS.1339.912.1

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1339-fa.html

سازۀ نویافته در بستر رودخانۀ اعلاء: شواهدی جدید از مدیریت و سرمایه‌گذاری ساسانیان در تأسیسات آبیاری دشت رامهرمز
احسان بارانی*1 ، زهرا نیکوسخن2
1- اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان خوزستان، اهواز، ایران (نویسندۀ مسئول). ، ehsbaran2015@gmail.com
2- گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده:   (59 مشاهده)
شهرستان رامهرمز در استان خوزستان واقع‌در جنوب‌غربی ایران قرار دارد. بنیان‌گذاری رامهرمز در متون دوران اسلامی به شاهان ساسانی نسبت داده‌شده است. براساس بررسی‌های باستان‌شناختی و کاوش‌های باستان‌شناسی که در رامهرمز صورت‌گرفته، آثاری از استقرار‌های پیش‌ازتاریخ تا دورۀ قاجار شناسایی‌شده است. رودخانۀ اعلاء به‌عنوان یکی از مهم‌ترین رودخانه‌های این شهرستان ازمیان دشت رامهرمز عبور می‌کند و این دشت را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم کرده است. در کناره‌های این رود آثار و شواهد سرمایه‌گذاری ساسانیان در اقتصاد کشاورزی نظیر تونل‌ها و کانال‌های آب‌رسانی به‌چشم می‌خورد. اخیراً در اثر فرونشست بستر این رودخانه در نزدیکی تل بُرمی و جنوب رامهرمز، بخشی از بقایای یک سازه آشکارشده است. این پژوهش برای نخستین‌بار ارتباط این سازۀ رودخانه‌ای با آثار آبیاری رامهرمز را بررسی کرد. در نبود پژوهش‌ جامع و مستقل درمورد سیستم آبیاری دشت رامهرمز، ضرورت و لزوم چنین پژوهشی بیش‌ازپیش آشکار است.گاهنگاری سازه و شناخت ارتباط آن با دیگر شواهد آبیاری دشت از جهت تعیین کارکرد از اهداف این پژوهش است. در راستای پژوهش این اهداف از روش مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل متون تاریخی و یافته‌های بررسی‌های باستان‌شناختی پیشین در کنار تحلیل و بررسی یافته‌های حاصل از پایش میدانی نگارنده از سازۀ رودخانه‌ای‌ و کانال‌های روباز و سرپوشیدۀ رود اعلاء استفاده شد. تعیین کارکرد سازۀ نویافته رودخانه‌ای به‌عنوان پل‌بند و بخشی از سیستم آبیاری رامهرمز در جهت تغذیۀ کانال جنوبی موسوم به «مرادبیگی» و فراهم‌کردن امکان جابه‌جایی بین دو بخش دشت، تعیین گاهنگاری ساسانی کانال مرادبیگی و سازۀ پل‌بند براساس ارتباط با محوطه‌های ساسانی دشت غربی، از مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش‌ هستند. 
 
واژه‌های کلیدی: سازۀ رودخانه‌ای، پل‌بند، ساسانی، رود اعلاء، رامهرمز.
متن کامل [PDF 2004 kb]   (25 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1404/5/21 | پذیرش: 1404/8/9 | انتشار: 1405/6/25
فهرست منابع
1. - احمدزاده‌شوهانی، لقمان؛ و امیدفر، مهدی، (۱۳۸۷). «گزارش بررسی باستان‌شناختی دشت رامهرمز». اهواز: اداره کل میراث‌فرهنگی صنایع‌دستی و گردشگری استان خوزستان (منتشرنشده).
2. - افشارسیستانی، ایرج، (۱۳۷۳). خوزستان و تمدن دیرینه آن. جلد دوم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
3. - ابن‌حوقل، محمد بن علی بن حوقل، (۱۳۶۶). سفرنامه ابن حوقل؛ ایران در صورهالارض. ترجمه و توضیح: جعفر شعار، تهران: انتشارات امیرکبیر.
4. - اسمعیلی‌جلودار، محمداسماعیل، (۱۳۷۸). «بررسی و مطالعه پل‌بندهای باستان (ساسانی) خوزستان با تکیه‌بر داده‌های باستان‌شناسی». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی دانشگاه تهران (منتشر نشده).
5. - اصطخری، ابو اسحاق ابراهیم بن محمد، (۱۳۴۰). المسالک و الممالک. به‌کوشش: ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
6. - اقتداری، احمد، (۱۳۷۵). شهریاران (بخش اول فهرست بناها و آثار تاریخی خوزستان). جلد ۲، تهران: سلسله انتشارات آثار ملی.
7. - حموی، یاقوت بن عبدالله، (۱۳۰۸ ه‍.ق.). معجم البلدان. جلد ۶، بیروت: للطباع و النشر دار بیروت.
8. - رایگانی، ابراهیم، (۱۴۰۰). بررسی نظام آبرسانی دره گرمز بهبهان براساس مطالعات باستان‌شناسی. مطالعات باستان‌شناسی، ۱۳(۳): 46-68.
9. - شریفی، مهناز، (۱۳۸۵). «کاوش‌های باستان‌شناختی حوضۀ سد جره». تهران: پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشرنشده).
10. - شریفی، مهناز، (۱۳۸۶). «بررسی باستان‌شناختی حوضۀ سد جره». خوزستان: پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشرنشده).
11. - شریفی، مهناز، (۱۴۰۰). نگرشی بر فعالیت‌های عمرانی ساسانیان در زمان شاپور اول در خوزستان (مطالعه موردی پل‌بند‌های شوشتر و رامهرمز). مجله مطالعات ایرانی، ۳۹: ۱۶۳-۱۹۳. https://doi.org/10.22103/jis.2020.12905.1881
12. - شریفی، مهناز؛ و مترجم، عباس، (۱۳۹۱). یافته‌های معماری کاوش‌های باستان‌شناختی منطقه جره رامهرمز، استان خوزستان. اثر، ۳۳ (۵۹): ۱۶-۲۸.
13. - علیزاده، عباس؛ احمدزاده، لقمان؛ و امیدفر، مهدی، (۱۳۹۵). سیستم‌های استقراری و فرهنگ‌های باستانی دشت رامهرمز، جنوب‌غربی ایران، نتایج کاوش در تل گسر و بررسی منطقه‌ای رامهرمز. تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری.
14. - مقدسی، ابو عبد الله محمد بن احمد، (۱۳۶۱). احسن التقاسیم فی معرفهالاقالیم. ترجمۀ علی‌نقی منزوی، بخش دوم، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
16. References
17. - Adams, R. M., (1962). Agriculture and Urban Life in Early Southwestern Iran: Archeological survey provides a basis for observing broad changes during 7000 years of sedentary life. Science, 136(3511): 109-122.
18. - Afshar Sistani, I., (1994). Khuzestan and its Ancient Civilization. Volume Two, Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. (in Persian)
19. - Ahmadzadeh Shohani, L. & Omidfar, M., (2008). Archaeological Survey Report of the Ramhormoz Plain. Ahvaz: General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts, and Tourism of Khuzestan Province. (in Persian)
20. - Alizadeh, A., Ahmadzadeh, L. & Omidfar, M., (2016). Settlement Systems and Ancient Cultures of the Ramhormoz Plain, Southwestern Iran, Results of Excavation at Tal Gazir and Regional Study of Ramhormoz. Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism (in Persian)
21. - Alizadeh, A., Kouchoukos, N., Bauer, A. M., Wilkinson, T. J. & Mashkour, M. (2004). Human-environment interactions on the Upper Khuzestan Plains, southwest Iran. Recent investigations. Paléorient: 69-88.
22. - Eghtedari, A., (1996). Shahriaran (Part One: List of Buildings and Historical Monuments of Khuzestan). Vol. 2, Tehran: National Heritage Publications (in Persian)
23. - Hamawi, M. A. H., (1929). Mu'jam al-Buldan. Volume 6, Beirut: Dar Beirut for Printing and Publishing (in Persian)
24. - Huff, D., (1990). Bridges. i. Pre-Islamic Bridges. In: Encyclopædia Iranica. IV. London - New York: Routledge & Kegan Paul: 449-453.
25. - Ibn Hawqal, M., (1987). The Travelogue of Ibn Hawqal; Iran in The Image of the Earth. Translation and Explanation: Jafar Shaar, Tehran: Amir Kabir Publications. (in Persian)
26. - Ismaeili Jolodar, M., (1999). “Investigation and Study of Ancient (Sassanid) Bridge Dams of Khuzestan with an Emphasis on Archaeological Data”. Master's Thesis in Archaeology, University of Tehran (Unpublished). (in Persian)
27. - Istakhri, A. I. E. M., (1961). Al-Masalik wal-Mamalik. Edited by: Iraj Afshar, Tehran: Book Translation and Publishing Institute (in Persian)
28. - Layard, A. H., (1846). A Description of the Province of Khuzistan. Journal of the Royal Geographical Society of London: 1-105.
29. - Maqdasi, A. A. M. A., (1982). Ahsan al-Taqasim fi Ma'rifat al-Aqalim. Translation by Ali Naqi Manzavi, second Part, Tehran: Iran Authors and translators Company. (in Persian)
30. - Malekzadeh, M. J., (2013). Gompu: A Neglected and Remote Sasanian Dam. E-Sasanika Archaeological Reports.
31. - Maresca, G., (2019). Hydraulic Infrastructures in South-western Iran during the Sasanian Period: Some Archaeological Remarks. Vicino Oriente, 23: 207-222.
32. - Maresca, G., (2019). I ponti di epoca sasanide in Iran nel contesto dei contatti culturali tra la Persia e Roma. MANTUA HUMANISTIC STUDIES, 7: 245-273.
33. - Moghaddam, A. & Miri, N., (2007). Archaeological surveys in the “eastern corridor”, south-western Iran. Iran, 45(1): 23-55.
34. - Montakab, S., (1968). Irrigation Management in Ancient Iran: A Survey of Sasanian Water Politics. Irvine: University of California. Cultural Landscape of the Persian, Qanat, 435.
35. - Mousavi, A. &Daryaee, T., (2012). The Sasanian empire: an archaeological survey, c. 220–AD 640. A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East: 1076-1094.
36. - Raigani, E., (2021). Study of the Water Supply System of Darreh Garmez, Behbahan Based on Archaeological Studies. Archaeological Studies, 13(3): 46-68. (in Persian)
37. - Sharifi, M. & Motarjem, A., (2012). Architectural Findings of Archaeological Excavations in the Jareh Ramhormoz Region, Khuzestan Province. Scientific Quarterly of Asar, 33 (59): 16-28. (in Persian)
38. - Sharifi, M., (2006). “Archaeological Explorations of the Jarreh Dam Area”. Tehran: Archaeological Research Institute (unpublished). (in Persian)
39. - Sharifi, M., (2007). “Archaeological Study of the Jarreh Dam Basin”. Khuzestan: Archaeological Research Center (unpublished). (in Persian)
40. - Sharifi, M., (2018). “Archaeological Excavation and studies in the Zard River Basin, Ramhormoz, Khuzestan, Iran. B. HOREJS-C. SCHWALL-V. MULLER-M. LUCIANI-M. PITTER-M. RITTER-M. GIUPETTI-R.B. SALISBURY-F. HOFLMAYER-T. BURGE (eds.), Preceedings of the 10th International congress on the Archaeology of the Ancient Near Eest: 25-29 April 2016. Vienna, Wiesbaden 2018, II: 215-222.
41. - Sharifi, M., (2021). A Look at Sasanian Construction Activities during the Reign of Shapur I in Khuzestan (Case Study of the Shushtar and Ramhormoz Bridges). Iranian Studies Journal, 39: 163-193. https://doi.org/10.22103/jis.2020.12905.1881 (in Persian)
42. - Wenke, R. J., (1975). Imperial Investments and Agriculture Developments in Parthian and sasanian Khuzestan: 150 Bc to Ad 640. University of Michigan.
43. - Wright, H. &Carter, E., (2003). Archaeological survey on the western Ram Hormuz plain. Yeki bud, yeki nabud: essays on the archaeology of Iran in honor of William M. Sumner: 61-82.
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.