logo
سال 10، شماره 36 - ( 6-1405 )                   سال 10 شماره 36 صفحات 78-49 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.66224/PJAS.1289.893.2

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Khaleghi Sani N. (2026). Structural Characterization of the Deterioration Factors of Stucco Decorations Ornaments from the Qaleh Zahhak Archaeological Site, and Proposed Conservation Strategies. Parseh J. Archaeol. Stud.. 10(36), 49-78. doi:10.66224/PJAS.1289.893.2
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1289-fa.html
خالقی‌ثانی ندا.(1405). بررسی ساختاری عوامل آسیب‌رسان آرایه‌های گچی قلعه‌ضحاک هشترود و ارائه راهکارهای حفاظتی مطالعات باستان‌شناسی پارسه 10 (36) :78-49 10.66224/PJAS.1289.893.2

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1289-fa.html

بررسی ساختاری عوامل آسیب‌رسان آرایه‌های گچی قلعه‌ضحاک هشترود و ارائه راهکارهای حفاظتی
ندا خالقی‌ثانی*
گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ حفاظت آثار فرهنگی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. ، ne.khaleghi@tabriziau.ac.ir
چکیده:   (60 مشاهده)
قلعه‌ضحاک هشترود، ازجمله محوطه‌های باستانی شاخص در شمال‌غرب ایران (استان آذربایجان شرقی)، دارای تزئینات گچ‌بری ارزشمندی است. بخشی از آثار به‌دست آمده از کاوش، در محل سایت‌موزۀ مجموعۀ قلعه‌ضحاک، بخشی در مخزن موزۀ آذربایجان تبریز و تعداد محدودی در گالری اصلی موزه نگه‌داری می‌شود. آثار به‌دست آمده شامل نقوش: انسانی، حیوانی، گیاهی و هندسی است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی کیفیت ساختار بلوری، ترکیب کانی‌شناسی و بررسی میزان تخریب ساختاری تزئینات گچی ‌است. مجموعه‌ای از مطالعات آزمایشگاهی ازجمله پراش پرتو ایکس (XRD)، میکروسکوپ الکترونی روبشی (Fe-SEM)، کروماتوگرافی یونی (IC)، تخلخل‌سنجی و پایش شرایط محیطی دما و رطوبت را بر روی نمونه‌های هر دو محل (سایت‌موزه و مخزن موزه) انجام شده ‌است. نتایج آنالیز فازی نشان می‌دهد؛ فاز اصلی و شاخص گچ‌بری‌ها ژیپس (CaSO₄·2H₂O) و کوارتز (SiO2) بوده، در ادامه فازهای کلسیت (CaCO3)، آلبیت (NaAlSi3O8)، آنورتوکلاز (O8ا(Si3Al)(Na,K)) و فاز آنورتیت (CaAl2Si2O8) نیز شناسایی شدند. طبق نتایج IC حضور یون‌های مخرب کلرید و نیترات در سطح پایین و غیرتخریبی تشخیص داده‌‌ شده ‌است. داده‌های بلورشناسی نشان می‌دهد؛ تغییرات ساختاری ایجاد شده متعلق به زمان پیش از کاوش و دفن آثار بوده، از زمان کاوش تاکنون تخریب ساختاری مشاهده نشده‌است. با این‌حال، شرایط بالای رطوبت سایت‌موزه و عدم وجود استانداردهای حفاظتی لازم به‌نظر می‌رسد فرآیند آسیب تسریع یابد. پیشنهاد می‌شود با اصلاح شرایط دما، رطوبت و طراحی ویترین‌های استاندارد در کنار پایش دوره‌ای، به‌عنوان راهکار حفاظتی مؤثر مدنظر قرار گیرد. 
 
واژه‌های کلیدی: قلعه‌ضحاک هشترود، تزئینات گچی، Fe-SEM، XRD، حفاظت آثار تاریخی.
متن کامل [PDF 2835 kb]   (21 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1404/4/23 | پذیرش: 1404/8/9 | انتشار: 1405/6/25
فهرست منابع
1. - آذربویه‌دینکی، غلامرضا؛ اقبالی، پرویز؛ و قاضی‌زاده، خشایار، (1397). بررسی تأثیر کیفیت فضای داخلی موزه‌ها بر کمیت و جذب گردشگران در فرایند توسعه فرهنگی (نمونه موردبررسی موزه هنرهای معاصر تهران). مطالعات توسعه اجتماعی- فرهنگی، 7 (2): 181-208.
2. - اصلانی، حسام؛ و صالحی‌کاخکی، احمد، (1390). معرفی دوازده گونه از آرایه‌های گچی در تزئینات معماری دوران اسلامی ایران براساس شگردهای فنی و جزئیات اجرایی. نشریه مطالعات باستان‌شناسی، 3 (1): 89 - 106.
3. - اصلانی، حسام، (1391). «فن‌شناسی آرایه‌های گچی در معماری ایران دورۀ اسلامی». رسالۀ دکتری، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکدۀ حفاظت و مرمت (منتشر نشده).
4. - اصلانی، حسام؛ میرنیام، آصفه؛ و علومی، مجید، (1391). بررسی گوناگونی شیوه‌های اجرای آرایه‌های گچی قالبی بناهای تاریخی در دورۀ قاجار شهر یزد، با تکیه‌بر مطالعه موردی تزئینات محراب شبستان شاهزاده در مسجد جامع کبیر. مرمت و معماری ایران، 5 (3): 1-14.
5. - حسن‌زاده، یوسف، (1391). مجموعه مقالات 80 سال باستان‌شناسی ایران. سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، موزۀ ملی ایران. تهران: پازینه.
6. - حمزوی، یاسر، (1388). «معرقی تزئینات گچی بناهای دوره تیموری شهر یزد و فن شناسی تزئینات گچی بقعه ستی فاطمه قرن 9ه‍.ق.». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد مرمت اشیای تاریخی و فرهنگی، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکدۀ حفاظت و مرمت (منتشر نشده).
7. - حمزوی، یاسر، (1400). مطالعه ساختار شناسی ملاط گچی ایوان بقعۀ سید شمس‌الدین یزد (کتیبه کوفی، آرایه گچی قالبی، لایه بستر گچی). مرمت و معماری ایران، ۱1 (۲۵) :۳۷-۵۴.
8. - حمزوی، یاسر؛ کوچکزایی، علیرضا؛ و نگارستانی، علی‌اصغر، (1400). ساختار شناسی ملاط رنگی آرایه‌های گچی بوم‌ساب در مدرسۀ (کاروانسرا) گنجعلی‌خان کرمان. مطالعات باستان‌شناسی پارسه، ۵ (۱۷): ۲۸۷-۳۰۲.
9. - دهقان، حمید، (1389). قلعه‌ضحاک. ماهنامه سفر، 26: 38.
10. - رحمانی‌گرمی، پری‌نسا، (1390). «طرح پیشنهادی موزه باستان‌شناسی دشت مغان (گرمی)». پایان‌نامۀ کارشناسی موزه‌داری دانشکدۀ مرمت دانشگاه هنر اصفهان (منتشر نشده).
11. - رضایی‌مهوار، میثم، (1392). موزه‌ها و بازنمایی جهان. فرهنگ موزه. 1: 4-6.
12. - زاهدی، محمد؛ حاجی‌ها، بهاره؛ و خیام‌باشی، مریم، (1391). موزه، موزه‌داری و موزه‌ها. اصفهان: نشر چهارباغ.
13. - صالحی، مریم. (1383). نیازها و عوامل حاکم در طراحی ویترین موزه. موزه‌ها، 40.
14. - عمرانی، بهروز؛ و رحمت‌پور، محمد، (1387). قلعه‌ها و استحکامات آذربایجان. تهران: سمیرا، سازمان میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری استان آذربایجان شرقی.
15. - قندگر، جواد، (1382). «گزارش کاوش محوطه قلعه‌ضحاک هشترود در استان آذربایجان شرقی». اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان آذربایجان شرقی: تبریز (منتشرنشده).
16. - کریمی، اصغر، (1371). طرح مقدماتی تأسیس نخستین موزه مردم‌نگاری مساکن سنتی و بومی در ایران. موزه‌ها، 12: 23-27.
17. - ماهیار، شاهین؛ فیروزمندی‌شیره‌جینی، بهمن؛ و خمسه، هایده، (1400). بررسی ساختار ملات اوایل دورۀ اسلامی براساس نمونه‌های برج‌های آرامگاهی و قلعه‌های شرق مازندران با روشXRD. مطالعات باستان‌شناسی، 13(1): 189-209. https://doi.org/10.22059/jarcs.2019.269379.14264
18. - ملازاده، کاظم؛ و محمدی، مریم، (1385). قلاع و استحکامات نظامی، (دایرهالمعارف بناهای تاریخی ایران در دورۀ اسلامی). تهران: شرکت انتشارات سوره مهر.
19. - منصورزاده، یوسف؛ و حاتمی، ابوالقاسم، (1396). مبانی موزه‌داری. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها.
20. - میرزایی، کرم؛ و خلج، آتنا، (1383). ضرورت ایجاد سایت موزۀ محوطۀ شهریری. فرهنگ موزه، 7: 26-33.
21. - میش‌مست‌نهی، مسلم، (1394). کاربرد تحلیل‌های بلورشناسی در مطالعات فنی آثار تاریخی گچی (مطالعۀ موردی گچ‌بری کوه خواجۀ سیستان، ملات گچ شادیاخ نیشابور و ملات گچ قلعه الموت‌قزوین). پژوهه باستان‌سنجی، ۱ (۲): ۱۴-۱.
23. References
24. - Ambrose, T. & Paine, C., (2003). Museums Basics. ICOM, in conjunction with routledge, London and New York.
25. - Arnold, A. & Zehnder, K., (1991). Monitoring wall paintings affected by soluble salts (pp. 103-135). Marina Del Rey: Getty Conservation Institute.‌ https://www.Researchgate.net/publication/285316037.
26. - Aslani, H., Mirniam, A. & Oloumi, M., (2013). The Study of Varoius Methods of Mould Plaster Decoration in Historical Monuments ofYazd in Qajar Period Case study: decorations of Prince mihrab in Jamemosque. Maremat & memari-e Iran, 3(5): 1. https://www.magiran.com/p1183780. (In Persian).
27. - Aslani, H., (2012). “The Technology of Plaster Decorations in Iranian Architecture of the Islamic Period”. PhD Thesis. Isfahan University of Art. Faculty of Conservation and Restoration. (In Persian).
28. - Bartz, W. & Filar, T., (2010). Mineralogical characterization of rendering mortars from decorative details of a baroque building in Kożuchów (SW Poland). Materials characterization, 61(1): 105-115.‌
29. - Blaeuer, C. & Kueng, A., (2007). Examples of microscopic analysis of historic mortars by means of polarising light microscopy of dispersions and thin sections. Materials characterization, 58(11-12): 1199-1207.‌
30. - Block, J. & Waters, O. B., (1968). CASO4-NA2SO4-NACL-H2O SYSTEM AT 25 DEGREES TO 100 DEGREES C. Journal of Chemical and Engineering Data, 13(3): 336.‌
31. - Bock, E., (1961). On the solubility of anhydrous calcium sulphate and of gypsum in concentrated solutions of sodium chloride at 25 C, 30 C, 40 C, and 50 C. Canadian journal of chemistry, 39(9): 1746-1751.‌
32. - Charola, A. E., (2000). Salts in the deterioration of porous materials: an overview. Journal of the American institute for conservation, 39(3): 327-343.‌
33. - Dehghan, H., (2010). Zahhak Castle. Safar Monthly, (26): 38. (In Persian).
34. - Freyer, D. & Voigt, W., (2003). Crystallization and phase stability of CaSO 4 and CaSO 4–based salts. Monatshefte für Chemie/Chemical Monthly, 134: 693-719.‌
35. - Ghandgar, J., (2003). “Excavation Report of the Zahhak Castle Site in East Azerbaijan Province”. Unpublished report. (In Persian).
36. - Azarbouyehdinaki, Gh., Eghbali, P. & Ghazizadeh, Kh., (2018). A study on Effect of Quality of Museums Interior Space on Quantity and attracting of Tourists in Process of Cultural development (The Sample of Research; Tehran Contemporary Arts Museum). Journal of Socio -Cultural Development Studies, 7(2): 181-208. https://www.magiran.com/p1966308. (In Persian).
37. - Groot, C., van Hees, R. & Wijffels, T., (2009). Selection of plasters and renders for salt laden masonry substrates. Construction and Building Materials, 23(5): 1743-1750.‌
38. - Hamzavi, Y., Koochakzaei, A. & Negarestani A., (2021). Characterization of Colored Mortar of Boumsab Gypsum Arrays of Ganjali Khan School (Caravanserai) in Kerman. Parseh J Archaeol Stud., 5(17): 14. https://doi.org/10.30699/PJAS.5.17.287 (In Persian).
39. - Hamzavi, Y., (2021). An Investigation into the Characterization of Gypsum Mortar of Seyed Shams-din Monument in Yazd, Iran. MMI, 11 (25): 3. http://mmi.aui.ac.ir/article-1-1080-fa.html. (In Persian).
40. - Hamzavi, Y., (2009). “The mosaic of plaster decorations in the Timurid period buildings of Yazd and the technology of plaster decorations in the tomb of Seti Fatemeh, 9th century AH”. Master's thesis on the restoration of historical and cultural objects. Isfahan University of Art, Faculty of Conservation and Restoration. (In Persian).
41. - Hassanzadeh, Y., (2012). Collection of articles on 80 years of Iranian archaeology. Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization, Archaeological Research Institute, National Museum of Iran. Tehran: Pazineh. (In Persian).
42. - Kamel, A., (2019). Dehydration Of Gypsum Component of Plasters and Stuccos in Some Egyptian Archaeological Buildings and Evaluation of K2so4 Activator as A Consolidant. Scientific Culture, 5 (2): 49-59.
43. -Karimi, A., (1992). Preliminary Proposal for Establishing the First Ethnographic Museum of Traditional and Indigenous Dwellings in Iran. Muzeha, 12: 23–27. (In Persian).
44. - Lawrence, A. & Hardie, L. A., (1967). The gypsum—anhydrite equilibrium at one atmosphere pressure. American Mineralogist: Journal of Earth and Planetary Materials, 52(1-2): 171-200.‌
45. - Lewry, A. J. & Williamson, J., (1994). The setting of gypsum plaster: part I the hydration of calcium sulphate hemihydrate. Journal of materials science, 29: 5279-5284.‌
46. - Lewry, A. J. & Williamson, J., (1994). The setting of gypsum plaster: Part III The effect of additives and impurities. Journal of materials science, 29: 6085-6090.‌
47. - Lewry, A. J. & Williamson, J., (1994). The setting of gypsum plaster: Part II The hydration of calcium sulphate hemihydrate. Journal of Materials Science, 29: 5279-5284.
48. - Mahmoud, M. H. H., Rashad, M. M., Ibrahim, I. A. & Abdel-Aal, E. A., (2004). Crystal modification of calcium sulfate dihydrate in the presence of some surface-active agents. Journal of colloid and interface science, 270(1): 99-105.‌
49. - Mahyar, Sh., Firuzmandy Shirehjini, B. & Khamseh, H., (2021). Analysis of the Mortar of Early Islamic Era on Tomb Towers and Castles of Eastern Mazandaran by XRD Method. Journal of Archaeological Studies, 13(1): 189-209. https://doi.org/10.22059/jarcs.2019.269379.14264 (In Persian).
50. - Malazadeh, K. & Mohammadi, M., (2006). Castles and Military Fortifications. In: Encyclopedia of Historical Monuments of Iran in the Islamic Period, Tehran: Soore Mehr Publishing Company. (In Persian).
51. - Mansourzadeh, Y. & Hatami, A., (2017). Fundamentals of Museology. Tehran: Organization for Researching and Composing University Humanities Textbooks. (In Persian).
52. - Middendorf, B., (2002). Physico-mechanical and microstructural characteristics of historic and restoration mortars based on gypsum: current knowledge and perspective. Geological Society, London, Special Publications, 205(1): 165-176.‌
53. - Middendorf, B., Hughes, J. J., Callebaut, K., Baronio, G. & Papayianni, I., (2005). Investigative methods for the characterisation of historic mortars- part1: mineralogical characterization. Materials and Structures, 38(8): 761-769.‌
54. - Mirzaei, K. & Khalaj, A., (2004). The Necessity of Establishing a Site Museum at the Shahr-e Yeri Archaeological Site. Farhang-e Muzeh, 7: 26–33. (In Persian).
55. - Mishmastnehi, M., (2016). The Application of Crystallographic Interpretation on Technical Study of Gypsum-Based Historical Materials (Case studies of stucco decoration of Kuh-e Khwaja and Gypsum Mortars from Shadiakh and Alamut). JRA. 1(2): 1-14. https://doi.org/10.29252/jra.1.2.1 (In Persian).
56. - Omrani, B. & Rahmatpour, M., (2008). Castles and Fortifications of Azerbaijan. Tehran: Samira; Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of East Azerbaijan Province. (In Persian).
57. - Power, W. H. & Fabuss, B. M., (1964). Transient Solubilities in the Calcium Sulfate-Water System. Journal of Chemical & Engineering Data, 9(3): 437-442.‌
58. - Pritzel, C., Emami, M., Afflerbach, S., Killian, M. & Trettin, R., (2022). Formation of α-Hemihydrate Inside of a Gypsum Crystal during the Dehydration Process. Crystals, 12(12): 1780.‌
59. - Rahmani-Garmi, P. N., (2011). “Proposed Design for the Mugan Plain Archaeology Museum (Garmi)”. Bachelor’s thesis, Department of Conservation, Isfahan University of Art. (In Persian).
60. - Regourd, M., Kerisel, J., Deletie, P. & Haguenauer, B., (1988). Microstructure of mortars from three Egyptian pyramids. Cement and concrete research, 18(1): 81-90.‌
61. - Rezaei Mahvar, M., (2013). Museums and the Representation of the World.Farhang-e Muzeh, 1: 4–6. (In Persian).
62. - Sabbioni, C., Zappia, G., Riontino, C., Blanco-Varela, M. T., Aguilera, J., Puertas, F., ... & Toumbakari, E. E., (2001). Atmospheric deterioration of ancient and modern hydraulic mortars. Atmospheric Environment, 35(3): 539-548.‌
63. - Salehi, M., (2004). Needs and Factors Governing the Design of Museum Display Cases. Muzeha, 40. (In Persian).
64. - Sālehi Kākhki, A. & Aslāni, H., (2011). Presentation of 12 Kinds of Stucco Works Used in the Architectural Decoration of the Islamic Period in Iran Based on Technical Properties. Journal of Archaeological Studies, 3(1): 89-1069. (In Persian).
65. - Schröder, B., Mangels, J., Selke, K., Wolpers, S. & Dannecker, W., (1990). Comparative analysis of organic acids located on the surface of natural building stones by high-performance liquid, gas and ion chromatography. Journal of Chromatography A, 514: 241-251.‌
66. - Seidell, A. & Smith, J. G., (2002). The solubility of calcium sulphate in solutions of nitrates. The Journal of Physical Chemistry, 8(7): 493-499.‌
67. - Shahid, S. A., Abdelfattah, M. A. & Wilson, M. A., (2007). A unique anhydrite soil in the coastal sabkha of Abu Dhabi Emirate. Soil Survey Horizons, 48(4): 75-79.‌
68. - Tittarelli, F., Moriconi, G. & Bonazza, A., (2008). Atmospheric deterioration of cement plaster in a building exposed to a urban environment. Journal of cultural heritage, 9(2): 203-206.‌
69. - Zahedi, M., Hajjiha, B. & Khayambashi, M., (2012). Museum, Museology, and Museums. Isfahan: Chehel Bagh Publications. (In Persian).
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.