سال 9، شماره 31 - ( 3-1404 )
سال 9 شماره 31 صفحات 210-173 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Mirzaie S. (2025). Individual End in Zoroastrian Eschatology Four Panels from a Sogdian Tomb in Chang’an. Parseh J. Archaeol. Stud.. 9(31), 173-210. doi:10.61882/PJAS.1241
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1241-fa.html
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1241-fa.html
میرزایی سونیا.(1404). پایان فردی در معادشناسی زرتشتی: چهار قاب از آرامگاهی سغدی در چانگآن مطالعات باستانشناسی پارسه 9 (31) :210-173 10.61882/PJAS.1241
دانشجوی تحصیلات تکمیلی، موسسۀ آسیا-آفریقا / مرکز مطالعات نسخه، دانشگاه هامبورگ، هامبورگ، آلمان. ، Sonia.mirzaei@gmail.com
چکیده: (1195 مشاهده)
چکیده
در سال ۲۰۰۳م. کشف آرامگاه سنگی «ویرکاک»، رهبر کاروان سغدی، و همسرش «ویوسی» در شهر چانگآن چین، نمونهای بینظیر از تلاقی باورهای زرتشتی و سنتهای تصویری سغدی-چینی را در قالب 11قاب سنگی نمایان ساخت. این پژوهش با تمرکز ویژه بر چهار قاب پایانی، که مراحل سفر روان پس از مرگ را بازنمایی میکنند، نخستین تفسیر منسجم و مبتنیبر منابع اصیل زرتشتی (اوستا و متون پهلوی) از این بخش از آرامگاه را ارائه میدهد. تحلیل با بهرهگیری از چارچوب نشانهشناسی تصویری و رویکرد تطبیقی دینپژوهانه انجام شده است. پژوهش حاضر مفاهیم محوری پایان فردی در معادشناسی زرتشتی شامل: دئنا، داوری مینوی، عبور از پل چینود و رسیدن به گرودمان، را با ساختاری روایی، دقیق و وفادار به متون بررسی میکند و نشان میدهد که این تصاویر، بازتاب مستقیم باورهای زرتشتی هستند. برخلاف برخی تفاسیر پیشین که حضور عناصر مانوی را مطرح کردهاند، این پژوهش با استناد به منطق دروندینی زرتشتی، تلفیق این دو سنت را مردود میداند. در سطحی فراگیرتر، این مطالعه نهتنها به بازشناسی سغدیان بهعنوان واسطههای انتقال دین زرتشتی به شرق میپردازد، بلکه آرامگاه ویرکاک را بهمثابه گواهی تصویری از چگونگی بازنمایی مفاهیم دینی ایرانی در بستر فرهنگی چین سدۀ ششم میلادی معرفی میکند. این تحلیل، گامی نو در بازخوانی هنر تدفینی زرتشتی و فهم تطبیقی دین و تصویر در تاریخ فرهنگی ایران و آسیای شرقی است.
کلیدواژگان: معادشناسی زرتشتی، پایان فردی، سرگذشت روان، آرامگاه ویرکاک، چانگآن.
مقدمه
باور به زندگی پس از مرگ یکی از بنیادیترین ارکان دین زرتشتی است. در این آئین، روان انسان پس از جدایی از تن، سفری معنوی و دشوار را آغاز میکند که طی آن با داوری مینوی، عبور از پل چینود، و درنهایت ورود به یکی از جایگاههای نهایی چون بهشت یا دوزخ مواجه میشود. این فرآیند نهتنها بُعدی فردی و اخلاقی دارد، بلکه با ساختار کیهانی جهان نیز گره خورده است. مفاهیم کلیدیای چون: «دئنا»، «داوران مینوی»، «امشاسپندان»، و «پل چینود» در اوستا و متون پهلوی بهتفصیل تشریح شدهاند و منظومهای معادشناسانه را شکل میدهند که در تاریخ اندیشۀ دینی ایران جایگاه ویژهای دارد.
آرامگاه ویرکاک بهعنوان سندی تصویری، بستری را فراهم میکند تا مفاهیم انتزاعی معادشناسی زرتشتی در قالب هنر تصویری بازنمایی شوند. این آرامگاه در دورهای ساخته شده که تعاملات فرهنگی سغدیان، ایرانیان و چینیها در اوج خود قرار داشته است. اگرچه برخی از پژوهشها تأثیر فرهنگ چینی یا حتی باورهای مانوی را بر برخی عناصر این نقوش مطرح کردهاند، اما چهار قاب پایانی با پیوستگی روایی، انسجام مفهومی، و ارجاعات روشن به متون دینی زرتشتی، بهوضوح بازتابدهندۀ آموزههای پایان فردی در این دین هستند.
بحث و تحلیل
قاب هشتم، آغاز سفر روان
در این قاب، تصویر روان یک زن و مرد که از دریایی موجدار بیرون کشیده میشوند، آغازگر سفر پس از مرگ است. در ابتدا این صحنه با مفاهیم مانوی چون «دریای باززایی» تفسیر شد، اما چنین عناصری در آموزههای زرتشتی جایی ندارند. براساس متون زرتشتی، دریای نمادین این قاب میتواند همان «راه جدایی» باشد که روان برای رسیدن به داوری باید از آن عبور کند. سه پیکرۀ بالدار که به استقبال روان آمدهاند، در متونی همچون هادختنسک به روانهای نیک پیشتر اشاره دارند.
نیمۀ بالایی قاب، مردی نشسته در ورودی غار را نشان میدهد. ابتدا او را «مانی» یا «کومایاپوتا» دانستند، اما روایت دقیقتری از متون پهلوی، این تصویر را با زرتشت مرتبط میداند؛ زمانیکه زرتشت در ریاضت بود و با دیوی روبهرو شد که قصد فریب او را داشت. جامی که مقابل او قرار دارد و موجودی که در برابرش خم شده، یادآور صحنهای در دینکرد است که در آن زرتشت دیو را با خواندن «اهونا ویریا» میراند.
قاب نهم، داوری مینوی
در بالای قاب، ایزدی درون گردونهای نشسته که در ماه قرار دارد و در زیر آن، سه گاو نقش بستهاند. براساس شواهد متنی، این ایزد میتواند بهمن باشد؛ امشاسپندی که با گاو، ماه و هدایت روان پیوند دارد. در اوستا آمده که ماه محل پاکسازی تخمۀ گاو نخستین است و بهمن ایزد نگهبان گاو است.
در زیر گردونه، سه ایزد دیده میشوند که در برابر آنها، «ویرکاک» و «ویوسی» نشستهاند. برخی پژوهشگران، ایزد مرکزی و بالدار را دئنا دانستهاند و دو ایزد کناری را همراهان او. فرضیههایی نیز مطرح شده که این صحنه میتواند به داوری روان در کوه البرز، در ورودی پل چینود اشاره داشته باشد؛ جاییکه در متون زرتشتی، جایگاه داوران معرفی شده است. اگر ایزد مرکزی را «مِهر» بدانیم و ایزد درون ماه را «بهمن»، انسجام این ساختار روایی بیشتر آشکار میشود.
قاب دهم، عبور از پل چینود
پل چینود در متون زرتشتی بهعنوان گذرگاه اصلی روانها شناخته میشود. روان پرهیزکار با همراهی «سروش» و «آذرایزد» از این پل میگذرد، درحالیکه گناهکاران بهسوی دوزخ سقوط میکنند. در این قاب، پل چینود با نُه پایه به تصویر کشیده شده که با متون زرتشتی همخوانی دارد. آتشهایی که در آغاز پل قرار دارند، یادآور داوری به کمک آتش هستند؛ مفهومی که در یسنای اوستا نیز آمده است.
در بالای این قاب، پیکرهای بالدار که جامی در دست دارد، بهنظر میرسد دئنا باشد. این دوشیزۀ زیبا که با روان پرهیزکار همراه میشود، در اوستا و متون پهلوی جایگاه والایی دارد. وجود دو سگ در کنار او نیز با توصیفاتی که از نگهبانان پل در متون آمده، هماهنگ است. پیکرهای که درحال سقوط است، ممکن است نماد دین بد، آز، یا حتی روان گناهکار باشد که از داوری مینوی عبور نکرده و به دوزخ سقوط کرده است.
قاب یازدهم، فرجام روان پرهیزکار
این قاب نمایانگر ورود روان به بهشت است. ویرکاک و همسرش سوار بر اسب، در فضایی ظاهر میشوند که شش نوازنده در آن حضور دارند. این موسیقی و شادمانی، یادآور توصیف متون از گرودمان است؛ جاییکه خانۀ سرود و نیایش است و روان در آن آرامش ابدی مییابد. نوازندگان میتوانند نمادی از امشاسپندان باشند؛ چراکه در متون آمده است که روان با آنان همنشین خواهد شد. فضای بهشت، همراه با گلهای معلق، شادی و نیایش، دقیقاً با توصیف متون دینی هماهنگ است.
نتیجهگیری
چهار قاب پایانی آرامگاه ویرکاک را میتوان بهعنوان نمایشی منظم، ساختارمند و منسجم از آموزههای پایان فردی در دین زرتشتی تحلیل کرد. هر قاب، مرحلهای از سفر مینوی روان را تصویر کرده و از عناصر نمادین آشنا در متون بهره گرفته است. دقت در چینش صحنهها، انتخاب نمادها و پیوستگی روایی میان قابها، از آشنایی سازنده با مفاهیم معادشناسی زرتشتی حکایت دارد.
اگرچه برخی فرضیهها وجود برخی عناصر مانوی را در تصاویر مطرح کردهاند، اما با درنظر گرفتن پیوستگی روایی قابها با آموزههای زرتشتی، و با استناد به متون اصیل مانند: گاهان، وندیداد، دینکرد، بندهشن و شکند گمانیک ویچار، چنین تلفیقی منطقی بهنظر نمیرسد. این نکته که روانی بتواند مسیر خود را با دئنا، داوران زرتشتی و پل چینود طی کند و درنهایت به گرودمان برسد، اما در میانۀ راه با مفاهیمی بیگانه مانند: باززایی یا داوری مانوی روبهرو شود، با منطق دروندینی زرتشتی در تعارض است.
از اینرو، میتوان گفت که این چهار قاب، نهتنها بازتابی از باورهای زرتشتی هستند، بلکه برپایۀ متون و آموزههای اصیل دین زرتشت بنا شدهاند. این تصاویر نشان میدهند که حتی در بستری چون چین، در قرن ششم میلادی، باورهای ایرانی توانستهاند با انسجام و ساختار خود، به شکل تصویری و نمادین بازنمایی شوند و به بیننده مفاهیم پیچیده و ژرف دینی را منتقل کنند.
در سال ۲۰۰۳م. کشف آرامگاه سنگی «ویرکاک»، رهبر کاروان سغدی، و همسرش «ویوسی» در شهر چانگآن چین، نمونهای بینظیر از تلاقی باورهای زرتشتی و سنتهای تصویری سغدی-چینی را در قالب 11قاب سنگی نمایان ساخت. این پژوهش با تمرکز ویژه بر چهار قاب پایانی، که مراحل سفر روان پس از مرگ را بازنمایی میکنند، نخستین تفسیر منسجم و مبتنیبر منابع اصیل زرتشتی (اوستا و متون پهلوی) از این بخش از آرامگاه را ارائه میدهد. تحلیل با بهرهگیری از چارچوب نشانهشناسی تصویری و رویکرد تطبیقی دینپژوهانه انجام شده است. پژوهش حاضر مفاهیم محوری پایان فردی در معادشناسی زرتشتی شامل: دئنا، داوری مینوی، عبور از پل چینود و رسیدن به گرودمان، را با ساختاری روایی، دقیق و وفادار به متون بررسی میکند و نشان میدهد که این تصاویر، بازتاب مستقیم باورهای زرتشتی هستند. برخلاف برخی تفاسیر پیشین که حضور عناصر مانوی را مطرح کردهاند، این پژوهش با استناد به منطق دروندینی زرتشتی، تلفیق این دو سنت را مردود میداند. در سطحی فراگیرتر، این مطالعه نهتنها به بازشناسی سغدیان بهعنوان واسطههای انتقال دین زرتشتی به شرق میپردازد، بلکه آرامگاه ویرکاک را بهمثابه گواهی تصویری از چگونگی بازنمایی مفاهیم دینی ایرانی در بستر فرهنگی چین سدۀ ششم میلادی معرفی میکند. این تحلیل، گامی نو در بازخوانی هنر تدفینی زرتشتی و فهم تطبیقی دین و تصویر در تاریخ فرهنگی ایران و آسیای شرقی است.
کلیدواژگان: معادشناسی زرتشتی، پایان فردی، سرگذشت روان، آرامگاه ویرکاک، چانگآن.
مقدمه
باور به زندگی پس از مرگ یکی از بنیادیترین ارکان دین زرتشتی است. در این آئین، روان انسان پس از جدایی از تن، سفری معنوی و دشوار را آغاز میکند که طی آن با داوری مینوی، عبور از پل چینود، و درنهایت ورود به یکی از جایگاههای نهایی چون بهشت یا دوزخ مواجه میشود. این فرآیند نهتنها بُعدی فردی و اخلاقی دارد، بلکه با ساختار کیهانی جهان نیز گره خورده است. مفاهیم کلیدیای چون: «دئنا»، «داوران مینوی»، «امشاسپندان»، و «پل چینود» در اوستا و متون پهلوی بهتفصیل تشریح شدهاند و منظومهای معادشناسانه را شکل میدهند که در تاریخ اندیشۀ دینی ایران جایگاه ویژهای دارد.
آرامگاه ویرکاک بهعنوان سندی تصویری، بستری را فراهم میکند تا مفاهیم انتزاعی معادشناسی زرتشتی در قالب هنر تصویری بازنمایی شوند. این آرامگاه در دورهای ساخته شده که تعاملات فرهنگی سغدیان، ایرانیان و چینیها در اوج خود قرار داشته است. اگرچه برخی از پژوهشها تأثیر فرهنگ چینی یا حتی باورهای مانوی را بر برخی عناصر این نقوش مطرح کردهاند، اما چهار قاب پایانی با پیوستگی روایی، انسجام مفهومی، و ارجاعات روشن به متون دینی زرتشتی، بهوضوح بازتابدهندۀ آموزههای پایان فردی در این دین هستند.
بحث و تحلیل
قاب هشتم، آغاز سفر روان
در این قاب، تصویر روان یک زن و مرد که از دریایی موجدار بیرون کشیده میشوند، آغازگر سفر پس از مرگ است. در ابتدا این صحنه با مفاهیم مانوی چون «دریای باززایی» تفسیر شد، اما چنین عناصری در آموزههای زرتشتی جایی ندارند. براساس متون زرتشتی، دریای نمادین این قاب میتواند همان «راه جدایی» باشد که روان برای رسیدن به داوری باید از آن عبور کند. سه پیکرۀ بالدار که به استقبال روان آمدهاند، در متونی همچون هادختنسک به روانهای نیک پیشتر اشاره دارند.
نیمۀ بالایی قاب، مردی نشسته در ورودی غار را نشان میدهد. ابتدا او را «مانی» یا «کومایاپوتا» دانستند، اما روایت دقیقتری از متون پهلوی، این تصویر را با زرتشت مرتبط میداند؛ زمانیکه زرتشت در ریاضت بود و با دیوی روبهرو شد که قصد فریب او را داشت. جامی که مقابل او قرار دارد و موجودی که در برابرش خم شده، یادآور صحنهای در دینکرد است که در آن زرتشت دیو را با خواندن «اهونا ویریا» میراند.
قاب نهم، داوری مینوی
در بالای قاب، ایزدی درون گردونهای نشسته که در ماه قرار دارد و در زیر آن، سه گاو نقش بستهاند. براساس شواهد متنی، این ایزد میتواند بهمن باشد؛ امشاسپندی که با گاو، ماه و هدایت روان پیوند دارد. در اوستا آمده که ماه محل پاکسازی تخمۀ گاو نخستین است و بهمن ایزد نگهبان گاو است.
در زیر گردونه، سه ایزد دیده میشوند که در برابر آنها، «ویرکاک» و «ویوسی» نشستهاند. برخی پژوهشگران، ایزد مرکزی و بالدار را دئنا دانستهاند و دو ایزد کناری را همراهان او. فرضیههایی نیز مطرح شده که این صحنه میتواند به داوری روان در کوه البرز، در ورودی پل چینود اشاره داشته باشد؛ جاییکه در متون زرتشتی، جایگاه داوران معرفی شده است. اگر ایزد مرکزی را «مِهر» بدانیم و ایزد درون ماه را «بهمن»، انسجام این ساختار روایی بیشتر آشکار میشود.
قاب دهم، عبور از پل چینود
پل چینود در متون زرتشتی بهعنوان گذرگاه اصلی روانها شناخته میشود. روان پرهیزکار با همراهی «سروش» و «آذرایزد» از این پل میگذرد، درحالیکه گناهکاران بهسوی دوزخ سقوط میکنند. در این قاب، پل چینود با نُه پایه به تصویر کشیده شده که با متون زرتشتی همخوانی دارد. آتشهایی که در آغاز پل قرار دارند، یادآور داوری به کمک آتش هستند؛ مفهومی که در یسنای اوستا نیز آمده است.
در بالای این قاب، پیکرهای بالدار که جامی در دست دارد، بهنظر میرسد دئنا باشد. این دوشیزۀ زیبا که با روان پرهیزکار همراه میشود، در اوستا و متون پهلوی جایگاه والایی دارد. وجود دو سگ در کنار او نیز با توصیفاتی که از نگهبانان پل در متون آمده، هماهنگ است. پیکرهای که درحال سقوط است، ممکن است نماد دین بد، آز، یا حتی روان گناهکار باشد که از داوری مینوی عبور نکرده و به دوزخ سقوط کرده است.
قاب یازدهم، فرجام روان پرهیزکار
این قاب نمایانگر ورود روان به بهشت است. ویرکاک و همسرش سوار بر اسب، در فضایی ظاهر میشوند که شش نوازنده در آن حضور دارند. این موسیقی و شادمانی، یادآور توصیف متون از گرودمان است؛ جاییکه خانۀ سرود و نیایش است و روان در آن آرامش ابدی مییابد. نوازندگان میتوانند نمادی از امشاسپندان باشند؛ چراکه در متون آمده است که روان با آنان همنشین خواهد شد. فضای بهشت، همراه با گلهای معلق، شادی و نیایش، دقیقاً با توصیف متون دینی هماهنگ است.
نتیجهگیری
چهار قاب پایانی آرامگاه ویرکاک را میتوان بهعنوان نمایشی منظم، ساختارمند و منسجم از آموزههای پایان فردی در دین زرتشتی تحلیل کرد. هر قاب، مرحلهای از سفر مینوی روان را تصویر کرده و از عناصر نمادین آشنا در متون بهره گرفته است. دقت در چینش صحنهها، انتخاب نمادها و پیوستگی روایی میان قابها، از آشنایی سازنده با مفاهیم معادشناسی زرتشتی حکایت دارد.
اگرچه برخی فرضیهها وجود برخی عناصر مانوی را در تصاویر مطرح کردهاند، اما با درنظر گرفتن پیوستگی روایی قابها با آموزههای زرتشتی، و با استناد به متون اصیل مانند: گاهان، وندیداد، دینکرد، بندهشن و شکند گمانیک ویچار، چنین تلفیقی منطقی بهنظر نمیرسد. این نکته که روانی بتواند مسیر خود را با دئنا، داوران زرتشتی و پل چینود طی کند و درنهایت به گرودمان برسد، اما در میانۀ راه با مفاهیمی بیگانه مانند: باززایی یا داوری مانوی روبهرو شود، با منطق دروندینی زرتشتی در تعارض است.
از اینرو، میتوان گفت که این چهار قاب، نهتنها بازتابی از باورهای زرتشتی هستند، بلکه برپایۀ متون و آموزههای اصیل دین زرتشت بنا شدهاند. این تصاویر نشان میدهند که حتی در بستری چون چین، در قرن ششم میلادی، باورهای ایرانی توانستهاند با انسجام و ساختار خود، به شکل تصویری و نمادین بازنمایی شوند و به بیننده مفاهیم پیچیده و ژرف دینی را منتقل کنند.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
میانرشتهای
دریافت: 1403/11/7 | پذیرش: 1403/12/28 | انتشار: 1404/3/10
دریافت: 1403/11/7 | پذیرش: 1403/12/28 | انتشار: 1404/3/10
فهرست منابع
1. - Andrés Toledo, M. Á., (2013). “The Dog(s) of the Zoroastrian Afterlife”. In: Le sort des Gâhâs et autres études iraniennes in memoriam Jacques Duchesne-Guillemin. Leuven: Peeters: 13-25.
2. - Azarpay, G., (1981). Sogdian Painting, The Pictorial Epic in Oriental Art. Berkeley: University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520333727
3. - Azarpay, G., (2011). “Imagery of the Sogdian Dēn”. In: Maître pour l’éternité: Florilège offert à Philippe Gignoux pour son 80e anniversaries. ed. R. Gyselen and Ch. Jullien (Studia Iranica, Cahier 43: 53-95.
4. - Bahar, M. (tr./ed.), (2011). Bundahišn. Tehran: Tus.
5. - Baumer, Ch.. (2018). History of Central Asia. Vereinigtes Königreich: Bloomsbury Publishing.
6. - Baumer, Ch. & Hare, J., (2008). Traces in the Desert: Journeys of Discovery Across Central Asia. United Kingdom: Bloomsbury Publishing.
7. - Beer, R., (2003). Tibetan Buddhist Symbols. Chicago: Serindia Publications.
8. - Berkson, C., (2000). The Life of Form in Indian Sculpture. New Delhi: Abhinav Publications.
9. - Chandra, S., (2001). Encyclopædia of Hindu Gods and Goddesses. New Delhi: Sarup & Sons.
10. - Conze, E. (tr.), (1975). Prajna Paramita Large Sutra on Perfect Wisdom. California: University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520341258
11. - Dalvand, H. R. (tr./ed.), (2009). Rivāyat ī Dārāb-Hormazdyār. Tehran: Payam Bahārestān.
12. - De La Vaissière, É., (2005). “Mani en China au Vie siècle”. Journal Asiatique, 293: 375-78. https://doi.org/10.2143/JA.293.1.2002085
13. - De La Vaissière, É., (2015). “Wirkak: Manichaean, Zoroastrian, Khurramî? On Bilingualism and Syncretism in Sogdian Funerary Art”. Studies on the Inner Asian Languages, 30: 95-112.
14. - De La Vaissière, É., (2019). “The Faith of Wirkak the Dēnāwar, or Manichaeism as Seen from a Zoroastrian Point of View”. Bulletin of the Asia Institute, 29: 69-78.
15. - Dien, A. E., (2009). “The Tomb of the Sogdian Master Shi: Insights into the Life of a Sabao”. The Silk Road, 7: 42-50.
16. - Dowson, J., (1879). A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature. London: Trübner & Co.
17. - Gignoux, Ph., (1968). “L’inscription de Kartir à Sar Mašhad”. Journal Asiatique, 387-418.
18. - Gignoux, Ph., (1984). Le livre d’Ardā Virāz. Paris.
19. - Grenet, F., (2007). “Religious Diversity among Sogdian Merchants in Sixth-Century China: Zoroastrianism, Buddhism, Manichaeism, and Hinduism”. Comparative Studies of South Asia. Africa and the Middle East, 27: 463-78. https://doi.org/10.1215/1089201x-2007-017
20. - Grenet, F. et al., (2004). “Zoroastrian scenes on a newly discovered Sogdian tomb in Xi’an, Northern China”. Studia Iranica, 33: 273-284. https://doi.org/10.2143/SI.33.2.519255
21. - Grenet, F., (2013). “More Zoroastrian Scenes on the Wirkak (Shi Jun) Sarcophagus”. Bulletin of the Asia Institute, 27: 1-12.
22. - Griffith, R. T. H. (ed./ tr.), (1897). Rigvedā. Benares: E.J. Lazarus.
23. - Gulácsi, Zs. & BeDuhn, J., (2012[2016]). “The Religion of Wirkak and Wiyusi: The Zoroastrian Iconographic Program on a Sogdian Sarcophagus from Sixth-Century Xi’an”. Bulletin of the Asia Institute, 26: 1-32.
24. - Hintze, A., (2005 [2009]). “The Cow that Came from the Moon: The Avestan Expression māh- gaociθra-”. In: Bulletin of the Asia Institute: Iranian and Zoroastrian Studies in Honor of Prods Oktor Skjærvø, 19: 57-66.
25. - Hintze, A., (2019). “Defeating Death: Eschatology in Zoroastrianism, Judaism and Christianity”. Irano-Judaica, VII: 23-79.
26. - Huang, B., (2021). “Deciphering the Shi Jun Sarcophagus Using Sogdian Religious Beliefs, Tales, and Hymns”. Religions, 12: 8-18. https://doi.org/10.3390/rel12121060
27. - Humbach, H., (1975). “Vayu, Śiva und der Spiritus Vivens im Ostiranischen Synkretismus”. In: Monumentum H.S. Nyberg, vol. 1 (AI 4), Teheran and Liège: 397-408. https://doi.org/10.1163/9789004670990_031
28. - Humbach, H., (tr./ed.), (1991). The Gāthās of Zarathushtra and the other Old Avestan Texts. in collaboration with Josef Elfenbein and Prods O. Skjærvø, I and II, Heidelberg.
29. - Humbach, H. & Ichaporia, P. (tr./ed.), (1994). Gāthās, the heritage of Zarathushtra: a new translation of his Gāthās, Helmut Humbach and Pallan Ichaporia. Heidelberg.
30. - Humbach, H. & Ichaporia, P. (tr./ed.), (1997). Dādestān ī Dēnīg 1-35. London: University of London press.
31. - Humbach, H. & Ichaporia, P. (tr./ed.), (1998). Zamyād Yasht, Yasht 19 of the younger Avesta. Wiesbaden.
32. - Jaafari-Dehaghi, M., (1998). Dādestān ī Dēnīg 1. Indiana University, Association for the Advancement of Iranian Studies.
33. - Jaehee H. (tr.), (2020). The Sky as a Mahāyāna Symbol of Emptiness and Generous Fullness, A Study and Translation of the Gaganagañjaparipṛcchā. Volume 2: Edition and Translation. PhD dissertation, University of Oslo.
34. - Kamakura-shi, (1997). “Silk Road Art and Archaeology”. Journal of the Institute of Silk Road Studies. Japan.
35. - Kellens, J. (tr.), (1974). Les noms-racines de l’Avesta. Wiesbaden: Reichert Verlag.
36. - Lecoq, P. (tr.), (2016). Les Livres de l’Avesta, Les textes sacrés des Zoroastriens ou Mazdéens. Paris.
37. - Lerner, J. A., (2005). “Les Sogdiens en Chine-Nouvelles decouvertes historiques, archeologiques et linguistiques’ and Two Recently Discovered Sogdian Tombs in Xi’an”. BAI, 15: 151-162.
38. - Lerner, J. A., (2011). “Zoroastrian Funerary Beliefs and Practices Known from the Sino-Sogdian Tombs in China”. The Silk Road, 9: 18-25.
39. - Madan, Dh. M. (ed.), (1911). The Complete Text of the Pahlavi Dinkard (P. I, B. III-V). Bombay.
40. - Malalasekera, G. P., (2007). Dictionary of Pāli Proper Names: A-Dh. India: Motilal Banarsidass Pub.
41. - Mazdapour, K., (1999). Dāstān-i Garshāsb, Tahmūras va Jamshīd, Gulshāh va matnhā-yi dīgar: bar’rasī-i dastnivīs-i M.Ū. 2. Tehran: Agah.
42. - Mirfakhraei, M., (1985). “Dādestān ī Dēnīg, Pursishn I-XL”. Chista, 24: 245-8.
43. - Mirfakhraei, M., (1990). “The purpose of creation according to the sixth question of the Middle Persian text Dādestān ī Dēnīg”. Culture: 63-7.
44. - Mirfakhraei, M., (tr./ed.), (1992). A study Hādōxt nask. Tehran: Institute of Humanities and Cultural Studies.
45. - Mirfakhraei, M., (2011). Rivāyat ī Pahlavī. ehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.
46. - Morris, R., (1885). “Folk-Tales of India”. The Folk-lore Journal, 3: 242-56. https://doi.org/10.1080/17442524.1885.10602783
47. - Müller, Sh., (2009). “Sogdier in China um 600 n. Chr. Archäologische Zeugnisse eines Lebens zwischen Assimilation und Identitätsbewahrung”. In: Zeitschrift für Kultur und Geschichte Ost- und Südostasiens, 183/184: 177-148.
48. - Narten, J. & Gignoux, Ph., (1988). “Bahman”. In: Encyclopædia Iranica, III, Fasc. 4: 487-8.
49. - Rashed Mohasel, M. T. (tr./ed.), (1987). Wizīdagīhā ī Zādsparam. Tehran: The Institute of Cultural and Social Studies.
50. - Rashed Moḥaṣṣel, M. T. (tr./ed), (1991). Zand ī Wahman Yasn. Tehran: The Institute of Cultural and Social Studies.
51. - Rashed Moḥaṣṣel, M. T., (tr./ed.), (2010). Dēnkard (BookVII). Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.
52. - Rouse, W. H. D. (tr.), (1895). The Jātaka. vol. II, Cambridge University Press.
53. - Shaked, Sh., (1998). “Eschatology i. In Zoroastrianism and Zoroastrian Influence”. in: Encyclopædia Iranica, VIII, Fasc. 6: 565-9.
54. - Shaked, Sh. (tr.), (1979). The Wisdom of the Sasanian Sages (Dēnkard VI). Boulder, Colorado.
55. - Shaki, M., (1994). “Dēn”. In: Encyclopædia Iranica, VII, Fasc. 3: 279-281.
56. - Shenkar, M., (2014). Intangible Spirits and Graven Images: The Iconography of Deities in the Pre-Islamic Iranian World. Leiden: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004281493
57. - Shenkar, M., (2015). “Images of Daēnā and Mithra on two Seals from the Indo-Irianian Borderlands”. Studia Iranica, 44: 99-177.
58. - Sims-Williams, N., (2021). “The Sogdian epitaph of Shi Jun and his wife”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 84: 505-513. https://doi.org/10.1017/S0041977X21000732
59. - Skjærvø, P. O., (2011). “Afterlife in Zoroastrianism”. Jenseitsvorstellungen im Orient. Kongreßakten der 2. Tagung der RVO, 3/4: 311-349.
60. - Sun, F., (2005). “Investigations on the Chinese version of the Sino-Sogdian bilingual inscription of the tomb Lors Shi”. Les Sogdiens en Chine: 47-56. - Tafażżolī, A., (1975). Mēnōg ī xrad. Tehran: Bonyad i Farhang i Iran.
61. - Tafażżolī, A., (1991). “Činwad Puhl”. In: Encyclopædia Iranica, V, Fasc. 6: 594-5.
62. - Tafażżolī, A. & Amouzgar, J., (tr./ed.), (2007). Dēnkard (Book V). Tehran: Moin.
63. - Wertmann, P., (2015). Sogdians in China: Archaeological and art historical analyses of tombs and texts from the 3rd to the 10th century AD. Archaeology in China and east Asia, vol. 5, Darmstadt: Verlag Philipp von Zabern.
64. - Yoshida, Y., (2005). “The Sogdian Version of the New Xi’an Inscription”. In: Les Sogdiens en Chine, Études Thématiques, 17, Sous la direction de Étienne De La Vaissière et Éric Trombert, École française d’Extême-Orient Paris: 57-72.
65. - Shi Jun’s Sarcophagus: https://sogdians.si.edu/shi-juns-sarcophagus/
66. - Shi Jun’s tomb: http://www.silkroads.org.cn/portal.php?mod=view&aid=10149
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |