logo
سال 9، شماره 34 - ( 12-1404 )                   سال 9 شماره 34 صفحات 294-267 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.61882/PJAS.1087.824.2

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Valipour H R, Mostafapour I, Karimi H. (2026). Kalantar 5, A Middle Islamic Settlement in Upper Gotvand Dam Basin, Khuzestan. Parseh J. Archaeol. Stud.. 9(34), 267-294. doi:10.61882/PJAS.1087.824.2
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1087-fa.html
ولی‌پور حمیدرضا، مصطفی‌پور ایمان، کریمی حمزه.(1404). کلانتر 5، استقراری از دورۀ اسلامی میانه در حوضۀ آبگیر سد گتوند علیا، خوزستان مطالعات باستان‌شناسی پارسه 9 (34) :294-267 10.61882/PJAS.1087.824.2

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1087-fa.html

کلانتر 5، استقراری از دورۀ اسلامی میانه در حوضۀ آبگیر سد گتوند علیا، خوزستان
حمیدرضا ولی‌پور*1 ، ایمان مصطفی‌پور2 ، حمزه کریمی3
1- دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ، h_valipour@sbu.ac.ir
2- استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
3- کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران.
چکیده:   (202 مشاهده)
 سد گتوند علیا با دریاچه‌ای به‌طول 90کیلومتر، یکی از بزرگ‌ترین سدهای کشور است که آبگیری آن سبب به زیر آب رفتن تعداد زیادی از محوطه‌های باستانی، مسیرهای باستانی و جدید کوچ، روستاها و وارگه‌های عشایری در منطقۀ شمال‌شرق خوزستان شد. پیش از اتمام ساخت سد، تیمی از باستان‌شناسان در سال 1386ه‍.ش. حوضۀ آبگیرِ آن‌را بررسی نمودند. پس از آن در سال 1387 تیمی از باستان‌شناسان اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان خوزستان محوطۀ کلانتر و گورستان کلانتر را کاوش نمودند و به‌دنبال آن در فروردین و اردیبهشت 1389 دو محوطۀ کلانتر 4 و 5 به‌منظور نجات‌بخشی و به‌دست آوردن هرچه بیشتر اطلاعات کاوش شدند که نتایج قابل‌توجهی به‌دنبال داشت. درپی کاوش در محوطۀ کلانتر 5، آثار معماری مسکونی با استفاده از سنگ‌های قواره‌شده و سفال‌های سادۀ نخودی و قرمز و سفال‌های لعاب‌دار آبی فیروزه‌ای و سبز و برخی ادوات سنگی نظیر: سنگ ساب، هاون و مشتۀ سنگی به‌دست آمد. پس از انجام مقایسات گونه‌شناختی بر روی سفال‌های پیش‌گفته مشخص گردید که این سفال‌ها به دورۀ اسلامی میانه (قرون پنجم و ششم هجری‌قمری) تعلق دارند و محوطه هم‌زمان با دورۀ سلجوقی مسکونی بوده است. علاوه‌بر آن، مشخص گردید که شباهت بسیار زیادی بین معماری سنگی محوطۀ کلانتر 4 که استقراری از دورۀ ایلام جدید است و محوطۀ کلانتر 5 با یک‌دیگر و با معماری بومی منطقه در دورۀ حاضر چه در روستاها و چه در وارگه‌های عشایری وجود دارد؛ به‌عبارت دیگر، تداوم سنت‌های فرهنگی طی چندهزاره در این منطقه مشاهده می‌شود. 
واژه‌های کلیدی: کلانتر 5، حوضۀ آبگیر سد گتوند، دورۀ اسلامی میانه، معماری سنگی، سفال لعاب‌دار اسلامی.
متن کامل [PDF 1921 kb]   (22 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1403/7/2 | پذیرش: 1403/11/17 | انتشار: 1405/2/6
فهرست منابع
1. - دیولافوا، ژان، (1369). ایران، کلده و شوش. ترجمۀ محمدعلی فره‌وشی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ چهارم.
2. - توحیدی، فائق، (1379). فن و هنر سفالگری. تهران: انتشارات سمت.
3. - خلیلی، ناصر، (1384). سفال اسلامی. تهران: نشر میثم.
4. - سلیمانی، شهربانو، (1385). «توصیف و طبقه‌بندی سفال‌های اسلامی». در: عباس مقدم (گردآورنده). بررسی‌های باستان‌شناختی میاناب شوشتر، تهران: انتشارات سازمان میراث‌فرهنگی کشور، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی: 412-299.
5. - شیشه‌گر، آرمان، (1382)، «صنعت ساخت آبگینه در دوره سلجوقی و معرفی چند نمونه آن». موزه‌ها، 16 (37): 29-24.
6. - جوادی‌نیا، زهرا، (1398). «مجموعه پژوهش‌های باستان‌شناسی شهرستان بندر ماهشهر». مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشر نشده).
7. - عزیزی‌خرانقی، حسین؛ ناصری، رضا؛ و بارانی، وحید، (1386)، «گزارش مقدماتی بررسی‌های باستان‌شناختی حوضۀ آبگیر سد گتوند علیا»، مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشر نشده).
8. - عطایی، مرتضی؛ نیستانی، جواد؛ موسوی کوهپر، سیدمهدی؛ و موسوی‌حاجی، سیدرسول، (1393). «بازشناسی شهر تاریخی عسکرمکرم براساس متون تاریخی و جغرافیایی». جامعه‌شناسی تاریخی، 6 (3): 30-1.
9. - عطایی، مرتضی، (1395)، «بررسی روشمند باستان‌شناختی شهر تاریخی عسکر مُکرم- خوزستان». رساله دکتری باستان‌شناسی، تهران: دانشگاه تربیت مدرس (منتشر نشده).
10. - کامبخش‌فرد، سیف‌الله، (1380). سفال و سفالگری در ایران. تهران: انتشارات ققنوس.
11. - کروران، مونیک، (1376). «نحوه تغییر شکل شهر شوش و اقتصاد آن از عهد ساسانی تا عهد اسلامی». در: پرو، ژان و دولفوس، ژنوییو (ویراستاران)، شوش و جنوب‌غربی ایران، تاریخ و باستان‌شناسی (سیر تکامل اجتماعی و فرهنگی از هزارۀ هفتم قبل از میلاد تا یورش مغول)، ترجمۀ هایده اقبال، گزارش گردهمایی بین‌المللی شوش و سمینار بلو، تهران: مرکز نشر دانشگاهی و انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران: 258-244.
12. - کریمی، فاطمه؛ و کیانی، محمدیوسف، (1364). هنر سفالگری دوره اسلامی ایران. تهران: انتشارات مرکز باستان‌شناسی ایران.
13. - گنجوی، سعید، (1353). «بررسی‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی استان خوزستان». در: گزارش‌های دومین مجمع سالانه کاوش‌ها و پژوهش‌های باستان‌شناسی در ایران: 62-60.
14. - گنجوی، سعید، (1354). «بررسی استان خوزستان». در: گزارش‌های سومین مجمع سالانه کاوش‌ها و پژوهش‌های باستان‌شناسی در ایران. 146-137.
15. - مقدم، عباس، (1385). بررسی‌های باستان‌شناختی میاناب شوشتر. تهران: انتشارات سازمان میراث‌فرهنگی کشور، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی.
16. - مقدم، عباس، (1385). «توصیف الگوهای استقراری دشت میاناب». در: عباس مقدم (گردآورنده)، بررسی‌های باستان‌شناختی میاناب شوشتر، تهران: انتشارات سازمان میراث‌فرهنگی کشور، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، 450-413.
17. - ملاصالحی، حکمت‌الله، (1383)، «جستارهای فلسفه در بنیان‌های باستان‌شناسی، نوشتار نخست: نقطه‌ها و منطقه‌های عزیمت». باستان‌پژوهی، 12: 15-11.
18. - میراسکندری، محمود، (1390)، «گزارش گمانه‌زنی برای تعیین حریم بخش غربی محوطه عسکر مکرم/ جلیعه (KS-1622) شوشتر-خوزستان». مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشر نشده).
19. - ویتکامب، دونالد، (1376). «باستان‌شناسی اسلامی در شوش». در: پرو، ژان و دولفوس، ژنوییو (ویراستاران)، شوش و جنوب‌غربی ایران، تاریخ و باستان‌شناسی (سیر تکامل اجتماعی و فرهنگی از هزارۀ هفتم قبل از میلاد تا یورش مغول)، ترجمۀ هایده اقبال، گزارش گردهمایی بین‌المللی شوش و سمینار بلو، تهران: مرکز نشر دانشگاهی و انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران: 243-236.
20. - ولی‌پور، حمیدرضا، (1389الف). «گزارش فصل اول کاوش در محوطۀ کلانتر 4، کاوش‌های باستان‌شناسی نجات‌بخشی حوضۀ آبگیر سد گتوند علیا». مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشر نشده).
21. - ولی‌پور، حمیدرضا، (1389ب). «گزارش فصل اول کاوش در محوطۀ کلانتر 5، کاوش‌های باستان‌شناسی نجات‌بخشی حوضۀ آبگیر سد گتوند علیا». مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشر نشده).
22. - ولی‌پور، حمیدرضا؛ مصطفی‌پور، ایمان؛ داودی، حسین؛ ذیفر، حامد؛ قنبری، بهنام؛ و کریمی، حمزه، (1389). «گزارش مقدماتی فصل اول کاوش در محوطۀ کلانتر 4، حوضۀ آبگیر سد گتوند، خوزستان». پیام باستان‌شناس، 7 (14): 76-49.
23. - هاردی‌گیلبر، کلر، (1376). «سهمی در تحلیل بافت شهری شوش از قرن نهم به بعد». در: پرو، ژان و دولفوس، ژنوییو (ویراستاران)، شوش و جنوب‌غربی ایران، تاریخ و باستان‌شناسی (سیر تکامل اجتماعی و فرهنگی از هزارۀ هفتم قبل از میلاد تا یورش مغول)، ترجمۀ هایده اقبال، گزارش گردهمایی بین‌المللی شوش و سمینار بلو، تهران: مرکز نشر دانشگاهی و انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران: 277-259.
25. References
26. - Adams, R.Mc.C. & Hansen, D. P., (1968). “Archaeological Reconnaissance and Soundings in Jundi Shapur”. Ars Orientalis, 7: 53-73. https://doi.org/10.1126/science.136.3511.109
27. - Adams, R.Mc.C., (1962). “Agriculture and Urban Life in Early South Western Iran”. Science, 136: 102-122.
28. - Ataei, M., (2016). “Systematic Archaeological Surveyy of the Historical City of Askar Mokarram-Khuzestan”. Ph.D. Dissertation, Tarbiat Modarres University (In Persian).
29. - Ataei, M., Neyestani, J., Mousavi Kouhpar, S.M. & Mousavi Haji, S. R., (2014). “Recognizing the Historical City of Askar Mokarram based on Historical and Geographical texts”. Journal of Historical Sociology, 6(3): 1-30.
30. - Azizi Kharanaghi, H., Naseri, R. & Barani, V., (2007). “Preliminary Report on Archaeological Surveys of the Upper Gotvand Dam Basin”. ICAR Archive (In Persian).
31. - Boucharlat, R. & Labrousse, A., (1979). “Une sucreire d’époque islamique sur la rive droite du Chaour a Suse, I. Description et essai d’interprétation des structures”. Cahiers de la DAFI, 10: 155-176.
32. - De Mecquenem, R., (1924). “Fouilles de Suse (Campagnes 1923-1924)”. Revue d’Assyrologie et d’Archeologie Oriental, XXI: 113-115.
33. - De Mecquenem, R., (1934). “Fouilles De Suse 1929-1933”. In: De Mecquenem, R., (ed.), Memoires de la Delegation en Perse, XXV: 105-118, Paris: Ernest Leroux.
34. - De Mecquenem, R., (1943). “Fouilles de Suse 1933-1938 (Suse, Tepe Bouhallan, Tepe Husseinabad, Tepe Zohab”. In: De Mecquenem, R., (ed.), Memoires de la Mission Archeologique en Iran, XXIX, Paris: Ernest Leroux.
35. - De Miroschedji, P., Desse-Berset, N. & Kervran, M., (1987). “Fouilles Du Chantier Ville Royale II a Suse (1975-1977) Niveaux D`Epoques Achemenide, Seleuqide, Parthe Et Islamiqe”. Cahiers de la DAFI, 15: 1-144.
36. - De Morgan, J. J. M., (1899). “Fouilles a Suse, 1897-1898”. Revue Archeologique, 15-36 & 161-187.
37. - De Morgan, J. J. M., (1900). “Travaux de l’Hiver 1897-1898, Travaux au Tell de la Citadelle”. In: De Morgan, J.J.M., (ed.), Memoires de la Deligation en Perse, I: 81-110, Paris: Ernest Leroux.
38. - De Morgan, J. J. M., (1912). “Observations sur les Couches Profondes l’Acropole de Suse”. In: De Morgan, J.J.M., (ed.), Memoires de la Deligation en Perse, VIII: 1-25, Paris: Ernest Leroux.
39. - Dieulafoy, J. P. R., (1887). Excavations at Susa. London: Harper.
40. - Dieulafoy, M., (1885). “Fouilles de Suse (Campagne 1884-1885)”. Revue Archeologique, VI: 48-69.
41. - Dieulafoy, M., (1887). “Fouilles de Suse (Campagne 1885-1886)”. Revue Archeologique, VII: 1-9.
42. - Ganjavi, S., (1974). “Archaeological Surveys and Excavations in Khuzestan Province”, In: Bagherzadeh, F., (Ed.), Reports of the Second Annual Conference on Archaeological Excavations and Research in Iran: 60-62 (In Persian).
43. - Ganjavi, S., (1975). “Survey of Khuzestan Province”. In: Bagherzadeh, F., (Ed.), Reports of the Third Annual Conference on Archaeological Excavations and Research in Iran: 137-146 (In Persian).
44. - Ghirshman, R., (1947-48). “Une Mosquée de Suse du Début de l’Hégire”. Bulletin d’études orientales, 12: 77-79.
45. - Ghirshman, R., (1952). “Cinq campagnes de fouilles a Suse (1946-1951)”. Revue d’Assyriologie, 46: 1-8.
46. - Google Earth 7.3.6.9796, (2024), Kalantar 4 & 5, 32°13'42.60"N, 049°4'55.40"E, elevation 243m. Imagery date 06.06.2024, [Online] Available at: http://www.google.com/earth/index.html [Accessed 26 June 2024].
47. - Grube, E. J., (1994). Cobalt and Lustre: The first centuries of Islamic pottery. London: Khalili Collections.
48. - Hardi Gilber, C., (1998). “A contribution to the analysis of the urban of Susa from the 9th century onwards.”. In: Perrot, J. & Dollfus, G., (Eds.), Suse et le Sud-Ouest de I'Iran: I'histoire et I'archeologie, Tehran: Academic Publication Center and IFRI, pp: 259-277.
49. - Javadinia, Z., (1398). “Archaeological Researches of Bandar Mahshahr County”. ICAR Archive (In Persian).
50. - Kambakhshfard, S. O., (2001). Pottery in Iran: from Neolithic Period to the Present. Tehran: Qoqnoos.
51. - Karimi, F. & Kiani, M.Y., (1985). The art of pottery in the Islamic period of Iran. Tehran: ICAR (In Pesian).
52. - Kervran, M. & Rougeulle, A., (1984). “Recherches Sur Les Niveaux Islamiqes De La Ville des Artisans Suse 1976-1978”. Cahiers de la DAFI, 14: 211-236.
53. - Kervran, M., (1977). “Les niveaux islamiques du secteur Est oriental du tépé de l’Apadana, 2 partie, le materiel ceramique”. Cahiers de la DAFI, 7: 75-162.
54. - Kervran, M., (1979). “Une sucrerie d’époque islamique sur la rive droite du Chaour a Suse, le materiel archéologique”. Cahiers de la DAFI, 10: 177-237.
55. - Kervran, M., (1984). “Les Niveaux Islamiqes du secteur oriental du tepe de l’Apadana III. Les objets en verre, en pierre et en metal”. Cahiers de la DAFI, 14: 7-120.
56. - Kervran, M., (1998). “The transformation of the city of Susa and its Economy from the Sassanid to the Abbasid era”. In: Perrot, J. & Dollfus, G., (Eds.), Suse et le Sud-Ouest de I'Iran: I'histoire et I'archeologie, Tehran: Academic Publication Center and IFRI: 244-258.
57. - Kervran, M., Azarnoush, M. & Hardy, C., (1974). “Les niveaux islamique du secteur oriental de l’Apadana”. Cahiers de la DAFI, 4: 21-41.
58. - Koechlin, R., (1928). Les Ceramiques musulmanes de Suse au Musde du Louvre. MDP, XIX, Paris: Ernest Leroux. https://doi.org/10.3406/syria.1928.3349
59. - Lacam, C. J., (1950). “La ceramique de Suse, campagnes de fouilles 1946, 1947, 1948”. Bulletin des Musées de France, 15: 206-209.
60. - Lacam, C.J., (1950). “La ceramique de Suse, campagnes de fouilles 1946, 1947, 1948”. Bulletin des Musées de France, 15: 206-209.
61. - MirEskandari, M., (2011). “Sounding Report to Determine the Site Boundary of the Western Part of the Askar Mokarram/Jaliyeh (KS-1622) Shushtar-Khuzestan”. ICAR Archive (In Persian).
62. - Moghaddam, A. & Miri, N., (2003). “Archaeological Research in the Mianab Plain of Lowland Susiana, South-Western Iran”. IRAN, XLI: 99-137. https://doi.org/10.2307/4300640
63. - Moghaddam, A., (2006). “Description of settlement patterns of the Mianab Plain”. In: Moghaddam, A. (Ed.), Archaeological Surveys of Mianab of Shushtar, Tehran: Cultural Heritage Organization Press: 413-450 (In Persian).
64. - Mollasalehi, H., (2004). “Essays on Philosophy in the Foundations of Archaeology, First Article: Points and Areas of Departure”. BastabPazhuhi, 12: 11-15.
65. - Nissen, H. & Redman, C., (1971). “Preliminary Notes on an Archaeological Surface Survey in the Plain of Behbahan and the Lower Zohreh Valley”. Bastan Chenasi va Honar-i Iran, 6: 45-50.
66. - Rosen-Ayalon, M., (1972). “Niveaux islamiques de la ‘Ville Royale’”. Cahiers de la DAFI, 2: 169-202.
67. - Rosen-Ayalon, M., (1974). La poterie islamique de Suse, Ville Royale de Suse IV. MDP, L, Paris: Geuthner.
68. - Shishegar, A., (2003). “The glassware industry in the Seljuk period and introducing some examples”. Museums, 16(37): 24-29 (In Persian).
69. - Soleymani, S., (2006). “Description and Classification of Islamic Pottery”. In: Moghaddam, A. (Ed.), Archaeological Surveys of Mianab of Shushtar, Tehran: Cultural Heritage Organization Press: 299-412 (In Persian).
70. - Towhidi, F., (2000). The Art and Technique of Pottery. Tehran: Samt (In Persian).
71. - Treptow, T., (2007). Daily life ornamented, the medieval Persian city of Rayy.Oriental Institute Museum Publications No. 26, Chicago: Chicago University Press.
72. - Valipour, H. R., (2010a). “Report on the First Season of Excavations at Kalantar 4, Salvage Archaeological Excavations of the Upper Gotvand Dam Basin”. ICAR Archive (In Persian).
73. - Valipour, H. R., (2010b). “Report on the First Season of Excavations at Kalantar 5, Salvage Archaeological Excavations of the Upper Gotvand Dam Basin”. ICAR Archive (In Persian).
74. - Valipour, H. R., Mostafapour, I., Davoudi, H., Zifar, H., Ghanbari, B. & Karimi, H., (2010). “Preliminary Report of the First Season of Excavation at Kalantar 4, Upper Gotvand Dam Basin, Khuzestan”. Payām-e Bāstānshenās, 7(14): 49-76 (In Persian)
75. - Whitcomb, D., (1998). “Islamic Archaeology in Susa”. In: Perrot, J. & Dollfus, G., (Eds.), Suse et le Sud-Ouest de I'Iran: I'histoire et I'archeologie, Tehran: Academic Publication Center and IFRI, pp: 236-243.
76. - Wright, H. T., (1969). Archaeological Survey in the Areas of Ram Hormuz, Shushtar and Gutwand. Ann Arbor: University of Michigan, Museum of Anthropology.
77. - Wright, H. T., (ed.), (1979). Archaeological Investigations in North Eastern Khuzistan, 1976. Technical Reports No. 10. Ann Arbor: University of Michigan, Museum of Anthropology.
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.