نسرین بیکمحمدی، خلیل الله بیکمحمدی، آذر سرمدیجو، سال 6، شماره 22 - ( 12-1401 )
چکیده
سفالینههای گِلابهای رنگارنگ منسوب به نیشابور یکی از سفالینههای منحصربهفرد دوران اسلامی است که دارای نقوش متنوع و نمادین بسیاری هستند. بهنظر نقشمایههای این سفالینهها در پیوند عمیق با باورهای اساطیری و مذهبی مردم سدههای سوم و چهارم هجریقمری بهوجود آمدهاند؛ لذا تفسیر درست نقوش این سفالینهها کمک شایانی به درک اوضاع اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و مذهبی مردم آن دوران میکند. یکی از نمادهای مصور برروی این سفالینهها نماد شتری است که برروی کاسهی گلابهای رنگارنگ ترسیم شده و در موزۀ رضا عباسی نگهداری میشود. شتر ترسیم شده برروی این سفال از آن جهت دارای اهمیت است که بهنظر گویای مفاهیم عمیق درخصوص تقدیس «شتر» در جامعۀ نیشابور بوده است. تاکنون برای تفسیر نقش شتر مصور برروی این سفالینه مطالعۀ هدفمندی صورت نگرفته است؛ لذا نگارندگان درصدد آن هستند نماد شتر مصور برروی سفالینه را در اینجستار با روش «آیکنوگرافی» با رویکرد «اروین پانوفسکی» مورد مطالعه قرار دهند. برای نیل به این هدف، پرسشهای پیشِرو طرح میگردد؛ مفهوم نمادین شتر مصور برروی کاسه گلابهای رنگارنگ نیشابور در ارتباط با کوزه و پرنده چیست؟ کاسۀ گلابهای رنگارنگ با نقشمایه شتر، در ترکیببندی با سایر نقوش برگرفته از عقاید کدام قشر جامعۀ نیشابوراست؟ برای دستیابی به پاسخ پرسشها روش پژوهش اتخاذ شده برای پژوهش پیشِرو کتابخانهای با رویکرد توصیفی-تحلیلیِ تاریخی است که در آن ابتدا نقوش سفال مورد بحث، واکاوی شده و سپس برای تفسیر نماد آن با روش سهمرحلهای پانوفسکی موردمطالعه قرار میگیرد. برآیند حاصل از مطالعۀ نماد شتر این است که، مضمون نقش شتر با کوزۀ زیر شکم و پرنده هُدهُد، بهنظر برگرفته از اصول تطهیر زرتشتیان و همچنین جنبۀ خاصیت درمانی گُمیز شتر در بین مسلمانان سدههای سوم و چهارم هجریقمری ساکن در شمالشرق ایران است.