ارتباط انسان و طبیعتِ پیرامونِ او، وجه مشترک جوامع در طول تاریخ زیست انسان است؛ در این ارتباط دو سویه، انسان با بهرهگیری از شرایط جغرافیایی منطقه تلاش در جهت بهرهوری بیشتر دارد. از سوی دیگر موقعیت جغرافیایی نیز در نوع نگرش و ساختارهای فرهنگی انسان مؤثر است. با توجه به این ارتباط دو سویه، نوعی سازگاری توأمان با پیشرفت حاصل میشود که میتوان این سازگاری و پیشرفت را در معماری، موقعیت استقرار، دسترسی به منابع و سایر متغیرهای دیگر مشاهده کرد. مکانگزینی قلاع اسماعیلی نیز متأثر از شرایط جغرافیایی است؛ بنابراین مسئلۀ اصلی این پژوهش بدست آوردن درکی درست از تأثیر متغیرهای جغرافیایی در مکانگزینی، ایجاد و تداوم استقرار در قلاع اسماعیلی شهرستان دامغان است. در این راستا، با روش توصیفی و تحلیلی و بهرهگیری از منابع کتابخانهای، بررسی میدانی باستانشناسی شهرستان دامغان و بهرهگیری از ابزارهای نوین تصویربرداری هوایی و تحلیل سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) تلاش شده تا به این پرسش پاسخ داده شود که متغیرهای جغرافیایی چگونه در مکانگزینی و تداوم سکونت قلاع اسماعیلی نقش دارند؟ با توجه به منابع مکتوب و بکارگیری تصاویر هوایی، و تحلیل آنها در سیستم اطلاعات جغرافیایی میتوان این فرضیه را مطرح کرد که متغیرهای جغرافیایی از جمله ارتفاع، اقلیم، زمینشناسی و منابع معدنی، منابع آبی و مسیرهای ارتباطی منطقهای و فرامنطقهای نقش کلیدی در معماری و مکانگزینی موقعیت قلاع و تداوم سکونت در آنها داشتهاند. به طوری که مشخص گردید این استقرارها دارای کاربریهای مختلف نظامی، مسکونی و دیدهبانی بودهاند و هر کدام با هدف یا اهداف خاصی در نقطهای بهینه ایجاد و بهرهبرداری شدهاند.
