سکهها یکی از یافتههای بسیار مهم در کاوشهای باستانشناختی محسوب میشوند که بعد از منابع و متون جغرافیایی و تاریخی بهترین نمونههای تاریخنگاری هستند. با تدوین و تحلیل اطلاعات موجود در آنها میتوان به اطلاعات مربوط به هر منطقه را در زمینههای مختلفی همچون: تاریخ، فرهنگ، اقتصادی، سیاسی، مذاهب و اوضاع اجتماعی تکمیل و به قضاوتهای دقیقتری دربارۀ هویت آن جامعه دستیافت. در کاوش باستانشناسی سال 1388 ه.ش.، در محوطۀ تاریخی زلفآباد فراهان استان مرکزی تعداد 20 سکۀ کامل و پنج سکۀ قیچیشده بهدست آمد که در این پژوهش به بررسی و مطالعۀ آنها میپردازیم. هدف از پژوهش حاضر، خوانش خط، محل ضرب، نقوش و عناصر بصری بهکاررفته در تزئینات آنها بهمنظور دستیابی به ارتباط با دین، زبان، خط و کاربردشان در تبادلات تجاری و فرهنگی است. پژوهش حاضر از نوع تحقیقات تاریخی و براساس ماهیت و روش، از نوع تحقیقات توصیفی-تحلیلی و مبتنیبر مطالعات میدانی باستانشناختی و کتابخانهای استوار است. مهمترین پرسشهای مطرحشده در این پژوهش عبارتنداز: سکههای مکشوف از کاوشهای باستانشناسی زلفآباد متعلق به چه دورهای و کدامیک از حاکمان است؟ این سکهها ازنظر کیفی و کمی دارای چه ویژگیهایی است و عناصر بصری حاکمبر نقوش تزئینی ضربشده برروی آنها چه هستند؟ و وجود این سکهها در این محوطه نشانگر چیست؟ نتایج این پژوهش نشان میدهند که سکههای بهدستآمده از زلفآباد متعلق به سه حاکم اوایل دورۀ ایلخانی، یعنی «هولاکو»، «آباقاخان» و «احمدتکودار» هستند. این سکهها دارای نوشتههایی به خط اویغوری و کوفی است، نوشتههای مذهبی در قابهای تزئینی هندسی متشکل از دایره و مربع، نقوش گیاهی و تمغا، بیشترین نمودهای بصری بهکاررفته در این سکهها هستند. این سکهها بهعنوان اسنادی در رابطه با رونق و اعتبار و جغرافیای تاریخی، فرهنگی، اقتصادی زلفآباد قابل بررسی است.
محمد افروغ، بیتا بهرامیقصر، سال 8، شماره 28 - ( 6-1403 )
چکیده
آثار و اشیاء هنری موجود در موزهها، گنجینههای ارزشمند فرهنگی و تمدنی هستند که معمولاً کمتر به منصۀ پژوهش درمیآیند و در بُعد مطالعۀ علمی و معرفی به مخاطب، دچار نوعی غفلت از سوی پژوهشگران واقع میگردند؛ بر این پایه، مجموعه آثار هنری و بهطور ویژه قالیچههای موجود در خزانۀ بافتههای بخش اسلامیِ مجموعۀ فرهنگی (موزه) بنیاد مستضعفان و جانبازان، نمونههای ارزشمندی از آثار فاخر موزهای و گنجینهای نفیس از قالیهای دورۀ قاجار است که دارای ظرفیت و قابلیتهای قابلتوجهی در مطالعه و پژوهش و معرفی هستند؛ قالیهایی که از کانونهای مختلف بافندگی ایران جمعآوری گشته و دارای انواع طرحها و نقشههای متنوع است. مجموعاً تعداد 51 تخته قالیچه در این موزه نگهداری میشود که از آن میان، تعداد 8 تخته مربوط به منطقه فراهان-ساروق است. منطقهای که در زمان قاجار، یکی از مهمترین کانونهای تولید قالیهای جهانی و صادراتی بود. بدینروی، در پژوهش حاضر هدف بر آن است تا این قالیچهها از منظر ابعاد فنی و هنری مورد مطالعه، بررسی، تحلیل و معرفی قرار گیرند. پرسش اصلی و مرتبط با پژوهش این است که، ابعاد فنی، زیباییشناختی (طرح، نقش و رنگ) و در صورت وجود، مفاهیم معنایی متن قالیچههای فراهان-ساروق کدام است؟ برخی از یافتههای پژوهش چنین است: طرحها و نقشههای این قالیچهها شامل: لچک و ترنج، محرابی گلدانی، افشان لچکدار، بُتهای ترنجدار با فرم و رنگهای متنوع است؛ همچنین رنگ زمینۀ این نمونهها شامل: لاکی، کرم، مسی، آبی، سرمهای و رنگ زمینۀ حاشیهها بهجز دو مورد لاکی، تماماً سرمهای است (ویژگیای که در تولیدات ساروق و فراهان، یک شاخص و قاعدهای غالباً ثابت بودهاست). این پژوهش از نوع کیفی و توسعهای است و روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی و شیوۀ گردآوری دادهها بهصورت کتابخانهای است.
