معماری دورۀ قاجار بهعلت قرارگرفتن در سیر انتقالی از سنتگرایی به مدرنیته، دارای ویژگیهای خاصی است و همین موضوع باعث اهمیت و جذابیت مطالعاتی آن میشود؛ همچنین سیر تحول بناهای این دوره بهسبب تغییرات فرهنگ معماری و زندگی شهرنشینی مردم از اهمیت فراوانی برخوردار است. تأثیرات چند عامل گوناگون دیگر مانند، اقلیم، ارتباطات فرهنگی، تأثیر معماری غرب و... بر شکلگیری معماری کاخهای تهران اثر شایانتوجهی گذاشته است. در این پژوهش علاوهبر مطالعۀ عوامل فوق در حوزۀ اختلافنظرها مخصوصاً در چگونگی تأثیرات معماری هر عهد، سیر تحول آن در هر دوره نیز بررسی میشود. در اینراستا، پژوهش حاضر معماری کاخهای هر دوره از حکومت پادشاهان قاجار را به تفکیک بررسی کرده و روند تغییرات آنرا مورد مطالعه قرار میدهد و تفاوتها و شباهتهای آنها را ازلحاظ سبکشناسی معماری مقایسه میکند. این پژوهش در پی شناخت چرایی و چگونگی دستیابی معماران به این الگوی مشخص و میزان تأثیرپذیری از فنون گذشته و تأثیر معماری غرب بر معماری این دوره است. مهمترین بناهای این دوره با روش مشاهدۀ میدانی و مطالعۀ کتابخانهای و همچنین پژوهشهای پیشین با شیوۀ پژوهشی توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، بررسی شدهاند و از میان آنها وجوه افتراق و اشتراک هریک موردارزیابی قرار گرفته است. باتوجه به اینکه تاکنون برروی کاخهای تهران و معماری دورۀ قاجار از منظر سبکشناسی و ویژگی آنها تحقیق شاخصی صورت نگرفته، این مقاله میتواند با شناخت عوامل و نحوۀ شکلگیری معماری کاخها، خلأ تحقیقاتی موجود را تا حدودی پوشش دهد. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که با وجود برخی تأثیرگذاری معماری غرب در این دوره، کماکان معماری این دوره بر پایۀ اصول بنیادین معماری ایرانی-اسلامی، مانند اصل درونگرایی، محرمیت و... استوار بوده است.
