محمدصادق داوری، حامد حسینی دولتآبادی، حسن کمالی دولتآبادی، سال 3، شماره 10 - ( 12-1398 )
چکیده
لودریچه محلهای واقعدر شهرستان برخوار و 9 کیلومتری شمال شهر اصفهان است. این بنا در مجاورت قبرستان کهن که امروزه تبدیل به فضای سبز شده، قرار دارد. جهت بنا شمالغربی- جنوبشرقی و نقشۀ آن چهارطاقی است که بعدها دخالتهایی در آن صورت گرفته است. بهدلیل قرارگیری این منطقه در فاصلۀ 4 کیلومتری شرق شهر تاریخی گز (با استقرارهایی از دورۀ اشکانی و ساسانی) مطالعۀ این بنا در بافت فرهنگی تاریخیاش درخور اهمیت است. در همین راستا تلاش شد تا ضمن بررسی باستانشناسانۀ چهارطاقی لودریچه، فهمی نسبی از تاریخ ساخت و کاربری این بنا ارائه و بهعنوان یکی از اولین پژوهشهای متکیبر فعالیت باستانشناسانه در شهرستان برخوار، مبنای مطالعات تطبیقی و مقایسهای آتی در این منطقه قرار گیرد. مهمترین و اصلیترین پرسشهای پژوهش، زمان ساخت بنا و کاربری بنا از زمان ساخت آن تاکنون(؟) است. برحسب فرضهای اولیه و با تشریح نقشۀ بنا، بنای لودریچه متعلق به دورۀ ساسانی و قرون اولیۀ اسلامی با کاربری مذهبی درنظر گرفته شد که با انجام پژوهش، این فرضیات اثبات شد. این پژوهش با روش بررسی پیشینۀ بنا در متون تاریخی، ارزیابی مصالح و عناصر تزئینی بنا، تحلیل نقشۀ معماری و مقایسۀ آن با سایر بناهای همجوار و همزمان انجام شده است. نتایج حاصل از پژوهش بیانگر این است که بنای لودریچه چهارطاقیای متعلق به دورۀ ساسانی یا سدههای اولیۀ اسلامی با کاربری آتشکده یا همان «آتشکدۀ زروان اردشیر» است که بهدستور اردشیر بابکان پس از تصرف اصفهان در هنگام ظهر در قریۀ «خوار» ساخته شده که بعدها با ورود دین اسلام به منطقه، این بنا از آتشکده به حسینیه تغییرکاربری داده و تا امروز اهالی این منطقه از آن بهعنوان بنایی مذهبی استفاده مینمایند.
معماری دورۀ قاجار بهعلت قرارگرفتن در سیر انتقالی از سنتگرایی به مدرنیته، دارای ویژگیهای خاصی است و همین موضوع باعث اهمیت و جذابیت مطالعاتی آن میشود؛ همچنین سیر تحول بناهای این دوره بهسبب تغییرات فرهنگ معماری و زندگی شهرنشینی مردم از اهمیت فراوانی برخوردار است. تأثیرات چند عامل گوناگون دیگر مانند، اقلیم، ارتباطات فرهنگی، تأثیر معماری غرب و... بر شکلگیری معماری کاخهای تهران اثر شایانتوجهی گذاشته است. در این پژوهش علاوهبر مطالعۀ عوامل فوق در حوزۀ اختلافنظرها مخصوصاً در چگونگی تأثیرات معماری هر عهد، سیر تحول آن در هر دوره نیز بررسی میشود. در اینراستا، پژوهش حاضر معماری کاخهای هر دوره از حکومت پادشاهان قاجار را به تفکیک بررسی کرده و روند تغییرات آنرا مورد مطالعه قرار میدهد و تفاوتها و شباهتهای آنها را ازلحاظ سبکشناسی معماری مقایسه میکند. این پژوهش در پی شناخت چرایی و چگونگی دستیابی معماران به این الگوی مشخص و میزان تأثیرپذیری از فنون گذشته و تأثیر معماری غرب بر معماری این دوره است. مهمترین بناهای این دوره با روش مشاهدۀ میدانی و مطالعۀ کتابخانهای و همچنین پژوهشهای پیشین با شیوۀ پژوهشی توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، بررسی شدهاند و از میان آنها وجوه افتراق و اشتراک هریک موردارزیابی قرار گرفته است. باتوجه به اینکه تاکنون برروی کاخهای تهران و معماری دورۀ قاجار از منظر سبکشناسی و ویژگی آنها تحقیق شاخصی صورت نگرفته، این مقاله میتواند با شناخت عوامل و نحوۀ شکلگیری معماری کاخها، خلأ تحقیقاتی موجود را تا حدودی پوشش دهد. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که با وجود برخی تأثیرگذاری معماری غرب در این دوره، کماکان معماری این دوره بر پایۀ اصول بنیادین معماری ایرانی-اسلامی، مانند اصل درونگرایی، محرمیت و... استوار بوده است.