نگاهی بر استقرارهای کوچ‌نشینی ساسانیان در قصرشیرین، با رهیافت منظرباستان‌شناسی

غلامی, صبا; محمدی‌فر, یعقوب; هژبری, علی

doi:10.61882/PJAS.1017.784.1

EN FA

سال 10، شماره 35 - ( 3-1405 ) سال 10 شماره 35 صفحات 161-139 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.61882/PJAS.1017.784.1

Mendeley

Zotero

RefWorks

Gholami S, Mohammadifar Y, Hozhabri A. (2026). A Landscape Archaeological Approach to Sasanian Nomadic Settlements in Qasr e Shirin Region. Parseh J. Archaeol. Stud.. 10(35), 139-161. doi:10.61882/PJAS.1017.784.1
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1017-fa.html

غلامی صبا، محمدی‌فر یعقوب، هژبری علی.(1405). نگاهی بر استقرارهای کوچ‌نشینی ساسانیان در قصرشیرین، با رهیافت منظرباستان‌شناسی مطالعات باستان‌شناسی پارسه 10 (35) :161-139 10.61882/PJAS.1017.784.1

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1017-fa.html

نگاهی بر استقرارهای کوچ‌نشینی ساسانیان در قصرشیرین، با رهیافت منظرباستان‌شناسی

صبا غلامی^*¹

، یعقوب محمدی‌فر²

، علی هژبری³

1- گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران. ، gholami.saba.2000@gmail.com
2- گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران (نویسندۀ مسئول).
3- پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.

چکیده: (47 مشاهده)

منظرباستان‌شناسی با مطالعۀ داده‌های مادی و فرهنگی چگونگی شکل‌گیری و سامان‌یافتن اقتصاد، جامعه، مذهب و فرآیندهای فرهنگی انسان را بررسی می‌کند. به‌صورت کلی می‌توان گفت تحول فرهنگ‌ها، در رابطۀ ارگانیک با تکنولوژی و محیط‌زیست است. منطقۀ قصرشیرین بر سر شاهراه تجاری خراسان قرارگرفته است؛ دارای استقرارهای مبتنی‌بر رندگی کوچ‌نشینی و ثابت در دوران ساسانی و اوایل اسلام است. نحوۀ قرارگیری محوطه‌ها، پراکندگی آن‌ها در دشت قصرشیرین، به‌گونه‌ای است؛ که نشان می‌دهد این منطقه مجموعه‌ای از استقرارهای کوچ‌نشینی را در دل خود در کنار یک مجموعۀ حاکمیتی، در دورۀ ساسانی، جا داده است. این پژوهش تلاش می‌کند که بامطالعۀ منظرباستان‌شناسی منطقۀ قصرشیرین و بررسی محوطه‌های ساسانی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و تکنیک GIS نسبت به توپوگرافی دشت، راه‌های ارتباطی، بررسی منابع تأمین‌کنندۀ آب، کاربری اراضی، پراکندگی و قرارگیری محوطه‌های باستانی به چگونگی شکل‌گیری استقرار در این منطقه در دورۀ ساسانی و کاربری و ارتباط محوطه‌ها با یک‌دیگر پی‌ببرد. قصرشیرین منطقه‌ای بسیار مستعد برای شکل‌گیری و توسعۀ جوامع انسانی با معیشت دام‌داری و کوچ‌نشینی است. در این منظرباستان‌شناسی دو الگوی زیستی مبتنی‌بر زندگی کوچ‌نشینی و دامداری و زندگی یکجانشین مبتنی‌بر کشاورزی وجود دارد. اطلاعات لازم برای این تحقیق براساس تحلیل بر مدل GIS و تصاویر ماهواره‌ای به‌دست‌آمده است. براساس مطالعات انجام‌شده بر روی اقلیم و عوامل جغرافیای منطقۀ مذکور، موقعیت جغرافیایی و پراکندگی محوطه‌های ساسانی در این منطقه چنین نتیجه گرفته‌شده است که در دوران ساسانی و اوایل اسلام منطقۀ قصرشیرین به‌جز آثار شاخص مجموعۀ ساسانی که مربوط به کشاورزی و یکجانشینی است و استقرارهای کوچ‌نشینی که محوریت پژوهش را تشکیل می‌دهد، در اطراف آثار شاخص این منطقه به‌عنوان یک اقامتگاه فصلی و موقت استفاده می‌شده است.

واژه‌های کلیدی: مدل GIS، تصاویر ماهواره‌ای، منظرباستان‌شناسی، قصرشیرین، کوچ‌نشینی، دورۀ ساسانی.

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1402/12/8 | پذیرش: 1403/4/9 | انتشار: 1405/3/31

فهرست منابع

1. - Abdi, K., (2003). “The early development of pastoralism in the Central Zagros Mountains”. Journal of World Prehistory, 17(4): 395–448. https://doi.org/10.1023/B:JOWO.0000020195.39133.4c

2. - Aghaei, B., Hessari, M. & Karami, H., (2018). “A typology of the architecture of nomadic pastoral communities: A scale for ethnoarchaeological studies”. Archaeological Studies, 10(1): 21–40. (in Persian)

3. - Alizadeh, A., (1992). “The reflection of geographical, environmental, and economic factors in the transformations of southwestern Iran (from prehistory to Islam)”. Athar, 21: 29–42. (in Persian)

4. - Alizadeh, A., (2008). “The formation of tribal and mountainous Elamite government”. Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Chaharmahal and Bakhtiari Province. (in Persian)

5. - Barnard, H. & Wendrich, W., (2008). The archaeology of mobility: Old World and New World nomadism. Cotsen Institute of Archaeology Press. https://doi.org/10.2307/j.ctvdjrq8t

6. - Bayander, H, (1991). The travelogue of Henry Bayander: Kurdistan, Mesopotamia, Iran (K. Afsar, Trans.). Farhangsara Publications. (in Persian)

7. - Cribb, R., (1991). Nomads in archaeology. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511552205

8. - Dark, K. R., (2000). Theoretical archaeology. K. Abdi, Trans., University Publishing Center. (in Persian)

9. - Gholami, S., (2017). “Study and identification of the landscape of Qasr e Shirin during the Sasanian period”. Master’s thesis, Bu Ali Sina University. (in Persian)

10. - Gholami, S., (2024). “A Study of the Land-Use and Environmental Potential of the Khurbarān Kūst during the Sasanian Period: An Archaeological Approach”. PhD diss., University of Mazandaran. (in Persian)

11. - Gosden, C., (1999). Anthropology and archaeology: A changing relationship. Routledge.

12. - Haiman, M., (1995). “Agriculture and nomad state relations in the Negev desert in the Byzantine and early Islamic periods”. Bulletin of the American Schools of Oriental Research, 29–53. https://doi.org/10.2307/1357388

13. - Haerinck, E., (1977a). “Four stucco fragments from the Hulailan Valley (Luristan, Pish i Kuh, Iran)”. Iranica Antiqua, 12: 167–173.

14. - Haerinck, E., (1977b). “Notes on the Sasanian occupation of western Iran”. Iranica Antiqua, 12: 167–178.

15. - Halstead, P. & O’Shea, J., (2004). Bad year economics: Cultural responses to risk and uncertainty. Cambridge University Press.

16. - Herrmann, G., (2008). The Iranian Revival: Art and Civilization in Ancient Iran. Translated by Mehrdad Vahdati. Tehran: University of Tehran Press. (in Persian)

17. - Hozhabri, A., (2005). “Archaeological survey of Qasr e Shirin County”. Qasr e Shirin Sasanian Cultural Heritage Base (Unpublished report). (in Persian)

18. - Hozhabri, A., (2012). “The Chahār Qāpī monument and Sasanian religious architecture”. In: Studies on Sasanian archaeology (pp. 153–170). (in Persian)

19. - Hole, F., (2002). “Settlement and society in the village period”. In: Archaeology of western Iran (pp. 157–216). SAMT.(in Persian)

20. - Khazanov, A. M., (1986). Nomads and the outside world. Cambridge University Press.

21. - Lees, S. H. & Bates, D. G., (1974). “The origins of specialized nomadic pastoralism: A systemic model”. American Antiquity, 39: 187–193. https://doi.org/10.2307/279581

22. - McIntosh, R. J., Tainter, J. A. & McIntosh, S. K., (2000). The way the wind blows: Climate, history, and human action. Columbia University Press.

23. - Metheny, K. B., (1996). “Landscape archaeology”. In: B. Fagan (Ed.), The Oxford companion to archaeology (pp. 324–327). Oxford University Press.

24. - Moradi, Y., (2005). The Sasanian complex of Qasr e Shirin. Teyf Negar Publications.

25. - Moradi, Y., (2012)”. The Khosrow mansion in light (in Persian) of the first season of archaeological excavations”. In: Namvarnameh: Essays in honor of Masoud Azarnoush (pp. 336–348). (in Persian)

26. - Panahipour, M., (2019). “Land use and environment in a zone of uncertainty: A case of the Sasanian expansion in eastern Iraq–western Iran”. Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies, 1–19. https://doi.org/10.1080/05786967.2019.1657781

27. - Semi Detailed Soil Studies, (1976). Western border regions of Iran. ICE Consulting Engineers Company.

28. - Schippmann, K., (2004). The Fundamentals of Sasanian History. Translated by Kaykavus Jahandari. Tehran: Farzan Rooz Publications. (in Persian)

29. - Shirazi Fasa’i, M. N., (1998). Āthār al ‘Ajam (M. Rastgar Fasa’i, Ed.). Amir Kabir Publications.(in Persian)

30. - Spooner, B., (1972). “The status of nomadism as a cultural phenomenon in the Middle East”. In: W. Irons & N. Dyson Hudson (Eds.), Perspectives on nomadism (pp. 123–131). https://doi.org/10.1163/9789004473782_012

31. - Statistical Yearbook of Kermanshah Province, (2010). Kermanshah: Statistical Center of Iran. (in Persian)

32. - Talayi, H., Nourollahi, A. & Firuzmandi, B., (2014). “Ethnoarchaeology of nomadism and tribal routes in the western Central Zagros”. Historical Sociology, 2: 163–194. (in Persian)

33. - Thomas, J., (1996). Time, culture and identity: An interpretive archaeology. Routledge.

34. - Tilley, C., (2006). “Introduction: Identity, place, landscape and heritage”. Journal of Material Culture, 11: 7–32. https://doi.org/10.1177/1359183506062990

35. - Varjavand, P., (1965). Methods for the Study and General Understanding of Tribes and Nomads. Tehran: Institute of Social Studies and Research, University of Tehran. (in Persian)

36. - Vanden Berghe, L., (1968). Archaeology of Ancient Iran. Translated by Isa Behnam. Tehran: University of Tehran Press. (in Persian)

37. - Vendrich, W. & Barnard, H., (2008). The archaeology of mobility. Cotsen Institute of Archaeology Press. https://doi.org/10.2307/j.ctvdjrq8t.3

38. - Wenke, R. J., (1975–1976). “Imperial investments and agricultural developments in Parthian and Sasanian Khuzestan: 150 BC to AD 640”. Mesopotamia, 10–11: 31–221.

39. - Wilson, D. R., (1982). Air photo interpretation for archaeologists. Batsford.

40. - Wittfogel, K. A., (2013). Oriental despotism (M. Salasi, Trans.). Sales Publications. (in Persian)

41. - Wossink, A., (2009). Challenging climate change: Competition and cooperation among pastoralists and agriculturalists in northern Mesopotamia (c. 3000–1600 BC). Sidestone Press.

42. - Zagarell, A., (1975). “Nomad and settled in the Bakhtiari Mountains”. Sociologus, 25: 127–138. https://doi.org/10.1111/j.1467-1770.1975.tb00113.x

43. - Zagarell, A., (1982). The prehistory of northeast Bakhtiari in Iran: The rise of a highland way of life.

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.