logo
سال 8، شماره 29 - ( 10-1403 )                   سال 8 شماره 29 صفحات 263-235 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/PJAS.8.29.235

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Rezaei I, Khalili M, Faraji A. (2024). The Mason’s Marks of the Safavid Complex of Bagh-e Shah and Abbasabad in Behshahr. Parseh J. Archaeol. Stud.. 8(29), 235-263. doi:10.22034/PJAS.8.29.235
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-865-fa.html
رضائی ایرج، خلیلی مهدی، فرجی آوا.(1403). نشان‌های سنگ‌تراشان در مجموعۀ صفویِ باغ‌شاه و عباس‌آبادِ بهشهر مطالعات باستان‌شناسی پارسه 8 (29) :263-235 10.22034/PJAS.8.29.235

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-865-fa.html

نشان‌های سنگ‌تراشان در مجموعۀ صفویِ باغ‌شاه و عباس‌آبادِ بهشهر
ایرج رضائی*1 ، مهدی خلیلی2 ، آوا فرجی3
1- دانش‌آموختۀ دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران(نویسندۀ مسئول). ، Iraj.rezaie@gmail.com
2- دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
3- مدرس گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه فنی‌و‌حرفه‌ای، بابل، ایران.
چکیده:   (1755 مشاهده)
شهر «اشرف»، «بهشهر» کنونی، در سال 1021ه‍.ق. به‌دستور «شاه‌عباس اوّل»، احداث و هم‌زمان، عمارت‌هایی در آن بنا شد. در کف‌سازی بناهای سلطنتی بهشهر از سنگ‌های تراش‌خورده استفاده شده که بر سطح برخی از آن‌ها، علائم حجاران دورۀ صفوی نقر شده است. باوجود اهمیت فراوان مجموعۀ نقوش مذکور، اما صرف‌نظر از یک اشارۀ کوتاه توسط دمورگان در اواخر قرن 19م.، تاکنون هیچ مطالعۀ مستقل و مفصلی دربارۀ علائم حجاری مجموعۀ بهشهر صورت نگرفته است. در این پژوهش که براساس بررسی میدانی و مطالعات تکمیلی کتابخانه‌ای صورت‌گرفت، 266 بلوک سنگی علامت‌دار شامل 309 نشان مربوط به حجاران صفوی در مجموعۀ باغ‌شاه و کاخ عباس‌آباد بهشهر، شناسایی و مستندنگاری شد. هدف از این پژوهش، پاسخ به پرسش‌هایی دربارۀ ماهیت و مفهوم علائم حجاری در مجموعۀ بهشهر، طبقه‌بندی آن‌ها و دستیابی به اطلاعاتی دربارۀ ساخت و سازهای مجموعۀ مذکور از طریق مطالعۀ علایم حجاری است. برای دستیابی به این هدف، علائم مذکور مطالعه و طبقه‌بندی شده و برخی جنبه‌های ظاهری و مفهومی این نشان‌ها، از طریق مقایسۀ تطبیقی با نمونه‌های مشابه در ایران و سایر مناطق همجوار روشن شده است. نتیجۀ این پژوهش نشان می‌دهد که  برخی از علائم حجاران در مجموعۀ صفوی بهشهر دارای نمونه‌های مشابه، حتی درمیان قدیمی‌ترین نمونه‌ها از دوران هخامنشی تا قاجار هستند. بیشینۀ علائم حجاران مجموعۀ بهشهر را می‌توان در گروه علائم هندسی و سپس ابزار و اشیاء و تعداد کمتری را هم می‌توان در گروه نقوش گیاهی یا جانوری طبقه‌بندی نمود. برخی از علائم هم شباهت‌هایی با الفبای ارمنی و گرجی دارند که احتمالاً حاکی از حضور حجاران این مناطق در ساخت مجموعۀ بهشهر است. بااین‌حال تقریباً هیچ‌یک از علائم حجاری پرتعداد مجموعۀ مذکور، را نمی‌توان با اطمینان نقوش مذهبی یا آئینی نامید. 
واژه‌های کلیدی: بهشهر، اشرف، صفویه، شاه‌عباس، باغ‌شاه، کاخ عباس‌آباد، علائم حجاران.
متن کامل [PDF 3025 kb]   (359 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1402/3/16 | پذیرش: 1402/5/29 | انتشار: 1403/10/1
فهرست منابع
1. - اسکندربیگ، اسکندربیک منشی، (1350). تاریخ عالم آرای عباسی. تهران: نشر امیرکبیر.
2. - اعتمادالسلطنه، محمّدحسن‌خان، (1367). مرآه‌البلدان. به‌کوشش: عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدّث، تهران: نشر دانشگاه تهران.
3. - بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ،‌ (1375). جایگاه مناطق اطراف دریای خزر در تاریخ جهان اسلام. ترجمۀ لیلا ربن‌شه،‌ تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.‌
4. - برینیولی، ژان دومینیک، (1394). «اقامتگاه شاهی عباس‌آباد، گوشه عیش شاه عباس اول در مازندران». منظر، 33: 40-47. https://www.manzar-sj.com/article_15315.html
5. - بُهلر، (1357). سفرنامه و جغرافیای گیلان و مازندران. به کوشش: م. پ. جکتاجی، چاپ اوّل، لاهیجان: نشر گیل.
6. - تاورنیه، ژان باتیست، (1382). سفرنامۀ تاورنیه. ترجمۀ حمید ارباب شیرانی، تهران: نیلوفر.
7. - تقوی، عابد، (1386). «تحلیل فضایی آثار معماری عصر صفویه در شرق مازندران؛ مطالعۀ موردی: فرح‌آباد ساری و اشرف‌البلاد». پایان‌نامۀ مقطع کارشناسی‌ارشد، بایگانیِ کتابخانۀ گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران (منتشر نشده).
8. - خسروی، خسرو، (1377). «بهشهر»، دانشنامۀ جهان اسلام، زیرنظر: غلامعلی حدّادعادل، تهران: نشر بنیاد دایره‌المعارف اسلامی: 832-829.
9. - دلاواله، پیترو، (1370). سفرنامۀ پیترو دلاواله. ترجمۀ شعاع‌الدین شفا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
10. - دمورگان، ژاک، (1338). هیأت علمی فرانسه در ایران: مطالعات جغرافیایی. ترجمه و توضیح کاظم ودیعی، تبریز: نشر چهر.
11. - رابینو، یاسنت لویی، (1383)، مازندران و استرآباد. ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، چاپ سوم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
12. - رُف، مایکل، (1373). نقش‌برجسته‌ها و حجاران تخت جمشید. مترجم: هوشنگ غیاثی‌نژاد، سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
13. - سیوری، راجر، (1389). ایران عصر صفوی. ترجمۀ کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
14. - شاردن، ژان، (1350). سفرنامۀ شاردن. ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: نشر توس.
15. - شاه‌محمدپور، علیرضا، (1392). «علائم حجاری شده بر سنگ‌های تخت سلیمان». مجموعه مقالات همایش بین‌المللی باستان‌شناسی ایران: حوزۀ شمال‌غرب، به‌کوشش: دکتر مسعود آذرنوش، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری (پژوهشکدۀ باستان‌شناسی).
16. - شیروانی، زین‌العابدین بن اسکندر، (1371). بستان‌السیاحه. تهران: سنایی‌
17. - عسگری، علی‌بابا، (1350). بهشهر: اشرف‌البلاد. تهران: شرکت سهامی ایران چاپ.
18. - علی‌بیگی، سجاد، (1392). «سنگ‌های تراش‌خورده و نشان حجاران دورۀ ساسانی در محوطۀ پارتی بیستون». در: مجموعه مقاله‌های باستان‌شناسی در بیستون، به‌کوشش: حسین راعی و مژگان خان‌محمدی، تهران: ایران نگار: 91-82.
19. - کامبخش‌فرد، سیف‌الله، (1386). کاوش‌ها و پژوهش‌های باستان‌شناسی و احیاء معماری در معبد آناهیتای کنگاور و تاق‌گرا. جلد 2، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی.
20. - کلایس، ولفرام، (1385). «علائم حجاری شده»، در: بیستون: کاوش‌ها و تحقیقات سال‌های 1967-1963، به‌کوشش: ولفرام کلایس و پتر کالمایر، ترجمۀ فرامرز نجدسمیعی، تهران: نشر سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری: 185-183.
21. - گیلانی، ملّاشیخعلی، (1352). تاریخ مازندران. تصحیح و تحشیه: منوچهر ستوده، تهران: نشر بنیاد فرهنگ ایران.
22. - محمّدمیرزا مهندس، (1390). «سفرنامۀ محمّدمیرزا مهندس»، نامۀ مازندران: سفرنامه‌های عصر ناصرالدین‌شاه، به‌کوشش: مصطفی نوری، تهران: نشر البرز: 441-361.
23. - مرعشی، میرسیّدظهیرالدین‌بن نصیرالدین، (1345). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران. به‌کوشش: محمّدحسین تسبیحی، تهران: مؤسسه مطبوعاتی شرق.
24. - معطوفی، اسدالله، (1387). ‌گرگان و استرآباد. تهران: حروفیه‌.
25. - ملکونف، گریگوری ولریانوویچ، (1363). ‌سفرنامه ایران و روسیه. ترجمۀ محمد گلبن و فرامرز طالبی، تهران: دنیای کتاب.
26. - منجم یزدی، جلال‌الدین محمّد، (1366). تاریخ عباسی یا روزنامۀ ملّاجلال (شامل وقایع دربار شاه‌عباس صفوی). به‌کوشش: سیف‌الله وحیدنیا، تهران: نشر وحید.
27. - منصوری‌رودکلی، سمیرا، (1390). «بازشناسی جایگاه باغ‌شاه در شهر اشرف‌البلاد از دورۀ صفوی تا امروز». مرمت، آثار و بافت‌های تاریخی و فرهنگی، 1 (2): 30-17. DOR: 20.1001.1.23453850.1390.1.2.5.5
28. - موسوی‌نسب، عبدالوهاب، (1384). باغ در بهشت: باغ ـ کاخ عباس‌آباد بهشهر. تهران: نشر گنجینۀ هنر.
29. - میرزاابراهیم، (1355). سفرنامۀ استرآباد و مازندران و گیلان و... . به‌کوشش: مسعود گلزاری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
30. - ناصرالدین‌شاه قاجار، شاه ایران، (1390). «سفرنامۀ ناصرالدین‌شاه (1282‌ - ‌1283 ه‍.ق.)». نامۀ مازندران: سفرنامه‌های عصر ناصرالدین‌شاه، به‌کوشش: مصطفی نوری، تهران: نشر البرز، صص: 101‌ - ‌209.
31. - وحیدقزوینی، محمّدطاهربن حسین، (1329). عباسنامه یا شرح زندگانی 22 ساله شاه‌عباس ثانی (1073-1052). به تصحیح و تحشیه: ابراهیم دهگان، اراک: کتاب‌فروشی داودی اراک.
32. - هدایت، رضاقلی‌خان، (1356). سفارت‌نامۀ خوارزم. به‌کوشش: علی حصوری، تهران: نشر کتابخانۀ طهوری.
33. - هرتسفلد، ارنست، (1381). ایران در شرق باستان. ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و دانشگاه شهید باهنر کرمان.
35. - Alibaigi, S., (2013). “Carved stones and the mason's marks of the Sassanid period in the Parthian site of Bisotun”. in: Collection of articles on archaeology in Bisotun, edited by: H.Ra'i and M. Khanmohammadi, Tehran: Iran Negar: 91-82 (In Persian)
36. - Asgari, A. B., (1978). Behshahr: Ashraf al-Belad. Tehran: Iran Publishing Company (In Persian)
37. - Bartold, V. V., (1996). The positions of the Regions Around the Caspian Sea in the History of the Islamic World. Translated by: L. Rabenshah, Tehran: Institute of Humanities and Cultural Studies (In Persian)
38. - Bohler, (1978). Travelogue and Geography of Gilan and Mazandaran. edited by: M. P. Jaktaji, first edition, Lahijan: Gill (In Persian).
39. - Brignoli, J. D., (2015). “The Royal Residence of Abbasabad, the Pleasure Corner of Shah Abbas I in Mazandaran”. Manzar, 33: 40-47. (In Persian) https://www.manzar-sj.com/article_15315.html
40. - Boardman, J., (1998). “Seals and Signs. Anatolian Stamp Seals of the Persian Period Revisited”. Iran, XXXVI: 1-14. https://doi.org/10.2307/4299972
41. - Chardin, J., (1971). Chardin's Travels. Translated by: E. Yaghmaei, Tehran: Toos. (In Persian)
42. - De Morgan, Ja., (1959). The French Academic Mission in Iran: Geographical Studies. Translated and Annotated by: Ka. Vadiei, Tabriz: Chehr (In Persian)
43. - Della Valle, P., (1991). Della Valle's Travelogue. Translated by: Sh. Shafa, Tehran: Scientific and Cultural Publishing Company (In Persian).
44. - E'temadol-Saltaneh, M. H. K., (1988). Merat-ul-Buldan. Edited by: A.H. Navaei and M. H. Muhaddes, Tehran: Tehran University. (In Persian)
45. - Gadjiev, M. S., (2010). “On the Interpretation of Derbent’s mason’s marks”. in: J. E Pim and S. A Yatsenko and O. Perrin (eds.), Traditional Marking Systems: a Preliminary Survey, Dunkling Books, London & Dover.
46. - Gilani, M. Sh. A., (1973). History of Mazandaran. Edited and annotated by: M. Sotoudeh, Tehran: Iranian Culture Foundation. (In Persian)
47. - Herbert, Th., (1928). Thomas Herbert Travels in Persia, 1627-1629. Abridged and edited by: S. W. Foster, George Routledge & Sons, LTD. London.
48. - Hedayat, R. Q., (1977). The Diplomatic Mission of Kharazm. Edited by: A. Hasuri, Tehran: Tahuri Library. (In Persian)
49. - Herzfeld, E., (2002). Iran in the Ancient East. Translated by: H. San’atizadeh, Institute of Humanities and Cultural Studies and the University of Shahid Bahonar of Kerman. (In Persian)
50. - Huff, D., (2004). “Pre-Islamic Quarry and Stone Technology in Iran”. in: Persiens Antike Pracht, Bergbau Hand-Werk Archaologie, Katalogbeitrage in englischer Sparche, Dautsches Bergbau-Museum Bochum: 294-309
51. - Kambakhshfard, S., (1987). Archaeological Explorations and Research and Architectural Restoration in the Temple of Anahita, Kangavar and Taqgara. Volume 2, Archaeological Research Institute. (In Persian)
52. - Khosravi, Kh., (1998). “Behshahr”. Encyclopedia of the Islamic World. under the supervision of G.A. Haddad-Adel, Tehran: Islamic Encyclopedia Foundation: 832-829 (In Persian)
53. - Kleiss, Wo., (2006). “Sculpted Signs”. in: Bisotun: Explorations and Researches of 1967-1963, by: W. Kliss and P. Calmeyer, Translated by: F. Najdsamiee, Tehran: Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization Publications: 185-183. (In Persian)
54. - Manajem Yazdi, J. M., (1987). Abbasid History or the Journal of Mullah Jalal (Including Events in the Court of Shah Abbas Safavi). by: S. Vahidnia, Tehran: Vahid (In Persian)
55. - Mansouri Rudkeli, S., (2011). “Recognizing the Place of Bagh-e-Shah in the City of Ashraf-al-Belad from the Safavid Period to Today”. Restoration, Historical and Cultural Monuments and Textures, 1 (2): 17-30. DOR: 20.1001.1.23453850.1390.1.2.5.5 (In Persian)
56. - Maras, S., (2010). “A Reassessment of Brick Motifs and Brick-BBuilding Techinques at Achaemenid Susa”. in: J. Curtis and S.J. Simpson (eds.), The World of Achaemenid Persia, I. B. Tauris, London and New York: 207-220. https://doi.org/10.5040/9780755625420.ch-018
57. - Mar'ashi, Mi. S. Z., (1966). History of Tabarestan, Royan and Mazandaran. Edited by: M. H Tasbihi, Tehran: Shargh Press Institute. (In Persian)
58. - Ma'toofi, A., (2008). Gorgan and Astarabad. Tehran: Horofiyeh. (In Persian)
59. - Melkonov, G. V., (1984). Travelogue of Iran and Russia. Translated by: M. Golbon and F. Talebi, Tehran: Donyaye Ketab (In Persian)
60. - Mirza Ebrahim, (1976). Travelogue of Astarabad, Mazandaran, Gilan and... . by: M. Golzari, Tehran: Iranian Cultural Foundation (In Persian)
61. - Mohammad Mirza Mohandes, (2011). “Travelogue of Mohammad Mirza Mohandes”. Nameh ye Mazandaran: Travelogues of the Age of Naser al-Din Shah, edited by: M. Nouri, Tehran: Alborz: 441-36 (In Persian)
62. - Mousavi Nasab, A., (2005). Garden in Paradise: Abbasabad Garden-Palace. Behshahr, Tehran: Ganjineh-e-Honar (In Persian)
63. - Naser al-Din Shah Qajar, (2011). “The Travelogue of Naser al-Din Shah (1282-1283 AH)”. Nameh ye Mazandaran: Travelogues of the Age of Naser al-Din Shah, edited by: Mustafa Nouri, Tehran: Alborz: 101-209. (In Persian)
64. - Nicholls, R. & Roaf, M., (1977). “A Persepolis Relief in the Fitzwilliam Museum, Cambridge”. Iran, XV: 146-152. https://doi.org/10.2307/4300569
65. - Nylander, C., (1965). “Old Persian and Greek Stonecutting and the Chronology of Achaemenian Monuments: Achaemenian Problems I”., American Journal of Archaeology, 69 (1): 49-55. https://doi.org/10.2307/502251
66. - Nylander, C., (1972). Foreign Craftsmen in Achaemenian Persia. The Memorial Volume of the Vth International Congress of Iranian Art and Archaeology, Ministry of Culture and Arts, Tehran, vol. 1
67. - Rabino, H. L., (2004). Mazandaran and Astarabad. Translated by: Gh.A.V. Mazandarani, Third Edition, Tehran: Scientific and Cultural Publishing Company. (In Persian)
68. - Roaf, M., (1994). Sculptures and Sculptors at Persepolis. Translated by: H. Ghiyasinejad, Iran's Cultural Heritage Organization. (In Persian)
69. - Savory, R., (2009). Iran in the Safavid Era. Translated by: K. Azizi, Tehran: Markaz Publishing House. (In Persian)
70. - Shah-Mohammadpour, A., (2013). “Signs carved on the stones of Takht-e-Solaiman”. Collection of articles of the International Conference on Archaeology of Iran: Northwest Area, edited by: Dr. M. Azarnoush, Tehran: Cultural Heritage and Tourism Organization (Archaeology Research Institute). (In Persian)
71. - Shirvani, Z. A, (1992). Bostan al-Siyaha. Tehran: Sanaei. (In Persian)
72. - Schmidt, E. F., (1953). Persepolis I, Structures, Reliefs, Inscriptions. University of Chicago Press. Chicago, Illinois
73. - Skandarbeig, (1971). Tarikh e Alam Ara e Abbasi. Tehran: Amir Kabir. (In Persian)
74. - Taghavi, A., (2007). “Spatial Analysis of the Architectural monuments of the Safavid Era in the East of Mazandaran; Case Study: Farahabad of Sari and Ashraf-al-Belad”. Master's Thesis, University of Tehran. (In Persian)
75. - Tavernier, J. B., (2003). Tavernier's Travelogue. Translated by: H. Arbab Shirani, Tehran: Niloufar. (In Persian)
76. - Vahid Qazvini, M. T. H., (1950). Abbasnameh or the Biography of the 22 Years of Shah Abbas II (1073-1052 H). Edited and annotated by: I Dehgan, Arak: Davudi Bookstore. (In Persian)
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.