logo
سال 8، شماره 28 - ( 6-1403 )                   سال 8 شماره 28 صفحات 236-203 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/PJAS.8.28.203

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Miri F, Amiri M. (2024). Water Supply Systems of the Kur River Basin in the Achaemenid Period. Parseh J. Archaeol. Stud.. 8(28), 203-236. doi:10.22034/PJAS.8.28.203
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-843-fa.html
میری فرشاد، امیری مصیب.(1403). سامانه‌های آبرسانی حوضۀ رود کُر در دورۀ هخامنشی مطالعات باستان‌شناسی پارسه 8 (28) :236-203 10.22034/PJAS.8.28.203

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-843-fa.html

سامانه‌های آبرسانی حوضۀ رود کُر در دورۀ هخامنشی
فرشاد میری*1 ، مصیب امیری2
1- مدرس مدعو گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران (نویسندۀ مسئول). ، miri_farshad@ymail.com
2- دانشیار گروه باستان‌شناسی پیش‌از‌تاریخ، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
چکیده:   (3223 مشاهده)
حوضۀ رود کُر واقع‌در شمال‌غربی استان فارس یکی از مراکز اصلی شکل‌گیری شاهنشاهی هخامنشی محسوب می‌شود. به‌لحاظ چشم‌انداز جغرافیایی و ویژگی‌های اقلیمی، ناحیۀ مذکور شامل: دشت‌های میان‌کوهی وسیع (ازجمله مرودشت و کربال)، رودخانه‌هایی با بستر عمیق (کر و سیوند) و آب‌و‌هوایی نیمه‌خشک است. با توجه به این شرایط، مدیران نهادهای اقتصادی-سیاسی هخامنشی با بهره‌گیری هوشمندانه از قابلیت‌های زیست‌محیطی منطقه با احداث سد، بند، مخزن/آبگیر و کانال‌ به مهار و بهره‌برداری آب‌های سطحی پرداخته‌اند. بند دختر و کانال منشعب از آن، بند بس II، برد بریدۀ II، کانال کوه رحمت، کانال کوه قونداشلو، کانال کوه ایوب، آبراهۀ دژآباد-بند امیر و... از مهم‌ترین زیرساخت‌های آبی برجای‌مانده از دورۀ هخامنشی در ناحیۀ مورد مطالعه به‌شمار می‌روند. شواهد این سازه‌ها که عمدتاً در مسیر رودخانه‌ها، مسیل‌های فصلی و چشمه‌ها طراحی و اجراء شده‌اند در مناطق مختلف رود کر مانند: رامجرد، درودزن، مرودشت و کربال قابل مشاهده است. احداث زیرساخت‌های مزبور، شواهد گویایی از سرمایه‌گذاری دولتی و توجه ویژۀ شاه/شاهان هخامنشی به عمران و آبادانی سرزمین‌ مرکزی شاهنشاهی را نشان می‌دهد. در پژوهش حاضر به‌روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای تلاش می‌شود تا شیوۀ ساخت، ماهیت کارکردی و دلایل انتساب سازه‌های آبرسانی به دورۀ هخامنشی مورد بحث و بررسی قرار گیرد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهند که زیرساخت‌های آبی حوضۀ رود کر، آب مورد نیاز زمین‌های کشاورزی، باغات، پردیس‌های شاهی، استقرارهای روستایی و مجموعه بناهای وسیع و مهمی چون تخت‌جمشید و استقرارهای پیرامون آن (ناحیۀ استقراری پرسپولیس/تخت‌جمشید) را تأمین می‌کرده‌اند. سدها و بندها ضمن ایفای نقش‌ پیش‌گفته، هم‌چنین با مهار سیلاب‌ها مانع از آسیب‌دیدن زمین‌های کشاورزی واقع‌در پایین‌دست خود می‌شدند. شیوۀ ساخت و انتخاب مواد و مصالح در ساخت سازه‌ها بسته به بستر محیطی و کارکرد آن‌ها متفاوت بوده است. سدها و بندها عمدتاً با هستۀ خاکی و دیوارۀ لاشه‌سنگی یا با بلوک‌های سنگی تراشیده‌شدۀ خشکه‌چین شکل‌گرفته‌اند. کانال‌ها نیز به دو گونۀ خاکی و سنگی و یا با تلفیقی از این دو شیوه‌ ایجاد شده‌اند. سازه‌های مورد بحث، براساس ویژگی‌های ریخت‌شناسی، نوع مواد و مصالح، ارتباط با محوطه‌های پیرامون و مقایسۀ تطبیقی با سازه‌های مشابه به دورۀ هخامنشی منتسب شده‌اند.  
واژه‌های کلیدی: هخامنشیان، حوضۀ رود کر، سازه‌های آبی، کانال، کشاورزی.
متن کامل [PDF 2166 kb]   (4349 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1401/12/24 | پذیرش: 1402/3/16 | انتشار: 1403/6/10
فهرست منابع
1. - آدامز، رابرت، (1385). «کشاورزی و گسترش شهرنشینی در جنوبی غربی ایران». ترجمۀ کامیار عبدی، باستان‌پژوهی، دورۀ جدید، 2: 8- 22.
2. - اسدی، علی؛ بوشارلا، رمی؛ محمدخانی، کورش؛ و د اسکات، تنیس، (1388). «سدهای هخامنشی شمال فارس». باستان‌پژوهی، دورۀ جدید، 6: 5-134.
3. - بریان، پیر، (1381). امپراتوری هخامنشی (جلد دوم). ترجمۀ ناهید فروغان، تهران: نشر فرزان.
4. - تجویدی، اکبر، (1355). دانستنی‌های نوین درباره هنر و باستان‌شناسی عصر هخامنشی: بر بنیاد کاوش‌های پنج سالۀ تخت‌جمشید. تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
5. - جواهری، پرهام؛ و جواهری، محسن، (1387). چارۀ آب در تاریخ فارس. (جلد یکم)، شیراز: کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران.
6. - رضا، عنایت؛ کورس، غلامرضا؛ امام شوشتری، محمدعلی؛ و انتظامی، علی‌اکبر، (1350). آب و فن آبیاری در ایران باستان. تهران: وزارت آب و برق.
7. - درودی، مجتبی، (1395). «بررسی آثار آیینی و تاریخی ایران‌باستان در دشت درودزن فارس». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی، (منتشرنشده).
8. - سیاهی، احد، (1389). «مطالعۀ سیستم‌های آبرسانی و سدهای دورۀ هخامنشی در منطقۀ شمال فارس». دانشگاه محقق اردبیلی، (منتشر نشده).
9. - سیاهی، احد، (1391). «سدها و سازه‌های آبیاری شمال فارس». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه محقق اردبیلی، (منتشر نشده).
10. - شبیری، اباذر، (1396). «درآمدی بر آبیاری و کشاورزی در پارس باستان: دشت‌های پارسه-پاسارگاد در دوره هخامنشی». پاسارگاد 2 (مجموعه مقالات حفاظت و مرمت، باستان‌شناسی، معماری، زمین‌شناسی، مردم‌شناسی و گردشگری براساس فعالیت‌های پایگاه میراث‌جهانی پاسارگاد). تهیه و تدوین: محمدحسن طالبیان و حمید فدایی، پاسارگاد: پایگاه میراث‌جهانی پاسارگاد با همکاری کتاب بهار: 78-58.
11. - عطایی، محمدتقی، (1392). «بند دختر؛ فناوری مدیریت آب و کاربری زمین در دورۀ هخامنشی در فارس». باستان‌پژوهی (ویژه‌‌نامۀ دورۀ هخامنشی، جهان هخامنشی 3)، 15-14: 102-89.
12. - عطایی، محمدتقی؛ و زارع، یونس، (1398). «مجموعه دژآباد: منابع آب و بحثی در تاریخ‌گذاری بند امیر». آفرین‌نامه (مقاله‌های باستان‌شناسی در نکوداشت استاد مهدی رهبر). به‌کوشش: یوسف مرادی و با همکاری: سوزان کنتن، ادوارد جان کیل و رسول بروجنی، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 179-167.
13. - کخ، هایدماری، (1386). از زبان داریوش. ترجمۀ پرویز رجبی. تهران: نشر کارنگ. چاپ نهم.
14. - کرمی، حمیدرضا؛ و زارع‌کردشولی، فرهاد، (1396). «سد قوسی تنگ آسیاب ارسنجان؛ نمونه‌ای از مهندسی سدسازی هخامنشی». پاسارگاد 2 (مجموعه مقاله‌های حفاظت و مرمت، باستان‌شناسی، معماری، زمین‌شناسی، مردم‌شناسی و گردشگری براساس فعالیت‌های پایگاه میراث‌جهانی پاسارگاد)، تهیه و تدوین: محمدحسن طالبیان و حمید فدایی، پاسارگاد: پایگاه میراث‌جهانی پاسارگاد با همکاری کتاب بهار: 115-107.
15. - محمدی‌فر، یعقوب؛ و کرمی، حمیدرضا، (1401). «سازه‌های آبی هخامنشی حوضۀ آبریز رودخانۀ پلوار، ناحیۀ پاسارگاد». مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 6 (22)؛ 113-159. https://dx.doi.org/10.30699/PJAS.6.22.113
17. - Adams, R. M., (2006). “Agriculture and Urban Life in Early Southwestern Iran”, Translated by: Kamyar Abdi, Bastanpazhohi, 2: 8-22 (in Persian).
18. - Aperghis, G. G., (2000). “War captives and economic exploitation: Evidence from the Persepolis Fortification tablets”. In: J. Andreau / P. Briant / R. Descat (eds.), La Guerre dans les Économies antiques, Saint-Bertrand-de.
19. - Asadi, A., Boucharlat, R., Mohammadkhani, K. & Sccot, T. D., (2009). “Achaemenid dam of North of Fars”. BastanPazhohi, 6: 135-5 (in Persian).
20. - Askari Chaverdi, A., (2008). “Excavations at the Persepolis Drainage System”. Iranian Journal of Archaeology and History, 21/1: 65-7
21. - Askari Chaverdi, A. & Callieri, P., (2012). “The Activities of the Iranian-Italian Joint Archaeological Mission at Persepolis West (Fars, Iran)”. In: Dariosh Studies II. Persepolis and its Settlements: Territorial Systems and Ideologyin the Achaemenid State, edited by G. P. Baselo & A. V. Rossi: 225–248. Napoli.
22. - Ataiy, M. T. & Boucharlat, R., (2009). “An Achaemenid Pavilion and other Remains in Tang-i Bulaghi’. In: R. Boucharlat & H. Fazeli Nashri (eds.), Tang-i Bulaghi Reports, 4: TB 85-34, ARTA 2009.005, 33p.
23. - Ataiy, M., (2002). “Band-e-dokhtar: Water Management Technology and Land use in the Achaemenid Period in the Fars”. Bastanpazhohi, 14-15: 89-102 (in Persian).
24. - Ataiy, M. & Zare, Y., (2019). “Dozhabad Complex: Water resources and discussion on the Choronologhy of the Band-e- Amir”. In: Afarin Nameh: Essays on the Archaeology of Iran in honour of Mehdi Rahbar, Edited by: Yousef Moradi with the assistance of Susan Cantan, Edward J Keall and Rasoul Boroujeni, Tehran: Richt: 167-177 (in Persian).
25. - Bergner, K., (1937). “Bericht über unbekannte achaemenidsche Ruinen in der Ebene Von Persepolis”. Archäologische Mitteilungen aus Iran, 8: 1-8.
26. - Boucharlat, R., (1989). “Cairns et pseudo-cairns du Fars”. In: L. de Meyer et E. Haerinck (eds.), Archaeologia Iranica et Orientalis. Miscellanea in Honorem Louis Vanden Berghe, Vol. 2: 675-712, Gent.
27. - Boucharlat, R. & Feizkhah, M., (2007). “Joint Iranian-French Expedition in Marvdasht Plain, Fars”. A Report of the Autumn 2005-Spring 2006 Seasons, in [Anonymous], ed.: 7-25.
28. - Boucharlat, R. & Mohammadkhani, K., (2008). Archaeological Surveys and Investigations in Marvdasht Plain. A Short Report of the Joint Iranian-French Mission, A Brief Technical Report for the Iranian Center for Archaeological Research and the Parsa-Pasargad Research Foundation.
29. - Boucharlat, R., De Schacht, T. & Gondet, S., (2012). “Surface Reconnaissance in the Persepolis Plain (2005-2008): New Data on the City Organisation and Landscape Management”. In: Basello G.P. & Rossi A.V. (eds.), Persepolis and His Settlements. Territorial System and Ideology in the Achaemenid State. Proceedings of the Conference Held in Viterbo, 16-17th December 2010, Università Degli Studi di Napoli “L’Orientale” - Series Minor 77, Napoli: 123-166.
30. - Briant, P., (2009). Achaemenid Empire. Translated by: Nahid Foroughan, Tehran: Farzan Rouz Publishing and Research- Fitra Publishing house (in Persian).
31. - Doroudi, M., (2016). “A Survey on Historical and Ceremonial works in the Doroudzan Plain of Fars”. M.A Thesis in ancient Iranian Language and Culture, Shiraz University (in Persian).
32. - Dandamayev, M. A., (1975). “Forced Labour in the palace Economy in Achaemenid Iran”. Altorientalische Forschungen, 2: 71–78.
33. - Djamali, M., De Beaulieu, J. L., Miller, N. F., Andrieu-Ponel, V., Ponel, P., Lak, R., Sadeddin, N., Akhani, H. & H. Fazeli, H., (2009). “Vegetation History of the SE Section of the Zagros Mountains during the last five Millennia; a Pollen Record from the Maharlou Lake, Fars Province, Iran”. Vegetation History and Archaeobotany, 18 (2): 123-136.
34. - Gondet, S., (2011). “Occupation de la Plaine de Persépolis au Ier millénaire av. J.-C. (Fars Central, Iran)”. PhD dissertation, Université de Lyon 2.
35. - Hallock, R.T., (1969). Persepolis Fortification Tablets. Chicago: The University of Chicago Press.
36. - Hartnell, T. M., (2012). “Persepolis in Context: A Landscape Study of Political Economy in Ancient Persia”. Ph.D. Thesis, Department of Near Eastern Language and Civilizations, University of Chicago.
37. - Henkelman, W. F. M. & Kleber, K., (2007). “Babylonian Workers in the Persian Heartland: Palace building at Matannan during the Reign of Cambyses”. In: Tuplin, C., (ed.), Persian Responses. Political and Cultural Interaction with (in) the Achaemenid Empire, Swansea: Classical Press of Wales: 163–176.
38. - Herodotus, (1975). History. With an English Translation by: A. D. Godley. Cambridge MA: Harvard University Press and W. Heinemann 1975.
39. - Herzfeld, E., (1929). “Rapport sur l’état actuel des ruines de Persépolis et propositions pour leur conservation”. Archäologische Mitteilungen aus Iran, 1: 17-40.
40. - Javaheri, P. & Javaheri, M., (2008). Chare-e- Ab dar Tarikh Fars. (Vol 1), Shiraz: Iranian National Committee on Irrigation & Drainage (in persian).
41. - Karami, H. & Zarei Kordsholi, F., (2016). The narrow arch dam of Arsanjan Mill is an example of Achaemenid dam engineering. Pasarga 2, Tehran: Ketab Bahar (in Persian).
42. - Kehl, M., Frechen, M. & Skowronek, A., (2009). “Nature and Age of Late Quaternary basin fill deposits in the Basin of Persepolis/Southern Iran”. Quaternary International, 196/1-2: 57-70.
43. - Kleiss W., (1976), “Beobachtungen in der Umgebung von Persepolis und Naqs-i Rustam”. Archaeologische Mitteilungen aus Iran, (N.S.) 9: 131-150.
44. - Kleiss W., (1992). “Beobachtungen auf dem Burgberg von Persepolis”. Archaeologische Mitteilungen aus Iran, (N.S.) 25: 155-167.
45. - Kokh, H. M., (2007). Es Kundet Dareios der Konig. Translated by: Parviz Rajabi, Tehran: Karang Publication (in Persian).
46. - Krefter, F., (1967). Zur Steinmetztechnik von Persepolis. In: Wiessner, G., (ed.), Festschrift fur Wilhelm, Wiesbaden: 429-441.
47. - Kuhrt, A., (2007). The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period. 2 Vols. London and New York: Routledge.
48. - Mohammadifar, Y. & Karami, H. R., (2023). “Achaemenid Water Structures in the Catchment Area of Pelvar River- Pasargad District”. Parseh J. Archaeol Stud., 6 (22): 113-159. (in Persian). https://dx.doi.org/10.30699/PJAS.6.22.113
49. - Nicol, M. B., (1970). “Rescue Excavations near Dorudzan”. East and West, 20 (3): 245-284.
50. - Pruesser, C., (1954). Die Wohnhäuser in Assur, Gebr. Mann Publishers, Berlin.
51. - Reza, A., Korous, Kh. R., Emam shoshtari, M. A. & Entezami, A. A., (1973). Water and irrigation technique in the anicient Iran. Tehran: ministry of Water and Electricity (in Persian).
52. - Rigot, J. B., (2010). “Dynamique et Morphogenèse de la Rivière Poulvar et de la Plaine de Tang-i Bulaghi (Fars, Iran) à l’Holocène. Premiers Résultats, Géomorphologie: Relief, Processes”. Environment, 2010/1: 57-72.
53. - Shobairi, A., (2017). “Introduction on the irrigation and Agriculture in the ancient Pars: Parsa-Pasargad Plains in the Achaemenid Period”. Pasargad 2, Tehran: Ketab Bahar, 58-78 (in Persian).
54. - Siahi, A., (2012). “Achaemenid Dams and Water Suply Structures of the North of fars”. M. A Thesis, Mohaghegh Ardabili University (in Persian).
55. - Stolper, M. W., (1985). Entrepreneurs and Empire. The Murašû Archive, the Murašû Firm, and Persian Rule in Babylonia. Istanbul: Nederlands HistorischArchaeologisch Instituut.
56. - Stronach, D., (1978). Pasargadae: a Report on the Excavations Conducted by the British Institute of Persian Studies from 1961 to 1963. Oxford.
57. - Sumner, W., (1972). “Cultural development in the Kur River Basin, Iran. An Archaeological Analysis of Settlement Patterns”. Ph.D. Dissertation, University of Pennsylvania.
58. - Sumner, W., (1986). “Achaemenid Settlement in the Persepolis Plain”. American Journal of Archaeology, 90 (1): 3-31.
59. - Sumner, W., (1994). “Archaeological measures of continuity and the arrival of the Persians in Fars”. In: H. Sancisi-Weerdenburg, A., Kuhrt, & M.C., Root (eds.), Continuity and Change, Achaemenid History 8, Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, Leiden, pp.97-105.
60. - Tajvidi, A., (1976). New Knowledes on the Art and Archaeology of the Achaemenid Period: Based on Five years Excavations in the Persepolis. Tehran: ministry Culture and Art (in Persian).
61. - Tilia, A. B., (1972). Studies and Restorations at Persepolis and Other Sites of Fars. Vol. 1. Rome.
62. - Tuplin, C., (1996). Achaemenid Studies, (Historia Einzelschriften 99). Stuttgart: Franz Steiner.
63. - Uchitel, A., (1997). “Persian Paradise: Agricultural Texts in the Fortification Archive”. Iranica Antiqua, 32: 137–144.
64. - Whitcomb, D., (1985). Before the Roses and Nightingales: Excavations of Qasr-i Abu Nasr, old Shiraz. The Metropolitan Museum of Art, New York, 270 p.
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.