logo
سال 7، شماره 26 - ( 12-1402 )                   سال 7 شماره 26 صفحات 382-363 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/PJAS.7.26.363

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Daneshzadeh R, Oladi R, Pourtahmasi K, Rahmani G. (2024). Identification of the Timbers used in Saqanefars of Mazandaran (Case Study: Qaemshahr City). Parseh J. Archaeol. Stud.. 7(26), 363-382. doi:10.22034/PJAS.7.26.363
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-810-fa.html
دانش‌زاده رضا، اولادی رضا، پورطهماسی کامبیز، رحمانی غلامرضا.(1402). گو‌نه‌‌شناسی‌‌ چوب‌های به‌کار رفته در سقانفارهای مازندران (مطالعۀ موردی: شهرستان قائم‌شهر) مطالعات باستان‌شناسی پارسه 7 (26) :382-363 10.22034/PJAS.7.26.363

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-810-fa.html

گو‌نه‌‌شناسی‌‌ چوب‌های به‌کار رفته در سقانفارهای مازندران (مطالعۀ موردی: شهرستان قائم‌شهر)
رضا دانش‌زاده1 ، رضا اولادی*2 ، کامبیز پورطهماسی3 ، غلامرضا رحمانی4
1- دانشجوی دکتری بیولوژی و آناتومی چوب، گروه علوم و صنایع چوب و کاغذ، دانشکدۀ منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
2- دانشیار گروه علوم و صنایع چوب و کاغذ، دانشکدۀ منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران ، oladi@ut.ac.ir
3- استاد گروه علوم و صنایع چوب و کاغذ، دانشکدۀ منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
4- استادیار پژوهشکدۀ حفاظت و مرمت آثار تاریخی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران
چکیده:   (1727 مشاهده)
 سقانفار، نوعی بنای چوبی با کارکرد مذهبی در استان مازندران بوده که احداث بیشتر این بناها به دورۀ قاجار برمی‌گردد. در این بناها، هرسـاله در ماه محرم مراسـم عـزاداری برگـزار می‌شود. باوجود اهمیت فرهنگی سقانفارهای مازندران، تاکنون نوع چوب‌های مورداستفاده در آن‌ها بررسی نشده و پژوهش‌ها محدود به معماری و نقاشی‌های آن‌ها بوده است. در این پژوهش، چوب‌های به‌کار‌رفته در اجزای مختلف پنج سقانفار قائم‌شهر (ریکنده، سیدابوصالح، قادیکلای نوکنده‌کا، وسطی‌کلا و آهنگرکلای بیشه‌سر) به‌صورت ماکروسکوپی و میکروسکوپی مورد بررسی قرار گرفتند. پس از استخراج فهرست ویژگی‌های آناتومی چوب از مقاطع میکروسکوپی رنگ‌آمیزی‌شده، هر نمونه شناسایی شد. در بررسی ماکروسکوپی، تمام چوب‌ها بخش‌ روزنه‌ای بودند. ‌غیر از نمونۀ قادیکلای نوکنده‌کا، سایر نمونه چوب‌ها پس از غوطه‌وری، آب را به‌رنگ طلایی درآوردند. گونۀ استفاده‌شده در سقانفارهای وسطی‌کلا، ریکنده، سیدابوصالح و آهنگرکلای بیشه‌سر، آزاد (Zelkova carpinifolia) و چوب‌های سقانفار قادیکلای نوکنده‌کا، بلوط اوری (Quercus macranthera) شناسایی شدند. هر دو چوب، بادوام بوده، نم‌پذیری کمی ‌داشته و درصورت استفاده در ساختمان نیاز چندانی به مراقبت و تعمیر ندارند. پراکنش بلوط و سایر گونه‌های درختی با چوب ساختمانی باکیفیت در جنگل‌های نزدیک سقانفار‌ها، به‌اندازه یا بیش از آزاد بوده است؛ از این‌رو، ترجیح این چوب نمی‌تواند صرفاً به در دسترس بودن و کیفیت فنی آن مربوط باشد. با توجه به این‌که از قرن 16م.، به‌بعد چوب آزاد یکی از محبوب‌ترین چوب‌ها برای ساخت بناهای تاریخی و مذهبی در شرق دور (به‌خصوص در کره و ژاپن) بوده و با توجه به تأثیرپذیری معماری و  نقاشی سقانفارهای چوبی قدیمی‌تر از فرهنگ شرقی، می‌توان انتخاب چوب آزاد برای ساخت این اماکن را تا حدی متأثر از تبادلات فرهنگی دانست.    
واژه‌های کلیدی: سازۀ چوبی، میراث‌فرهنگی، بنای مذهبی، شناسایی چوب، ایران.
متن کامل [PDF 2034 kb]   (616 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1401/10/6 | پذیرش: 1401/11/24 | انتشار: 1402/12/10
فهرست منابع
1. - احمدی، حسین؛ پورطهماسی، کامبیز؛ و محمدی‌آچاچلویی، محسن، ‌(1397)‌‌‌. «شناسایی ‌‌چو‌ب‌‌ها‌ی به‌کاررفته در اجزای سازها‌ی هفت بنای تاریخی مربو‌ط به دو‌ران صفو‌ی و‌ قاجار». نشریۀ علمی مرمت و معماری ایران، 8 (15): 118-107. DOR: 20.1001.1.23453850.1397.8.15.1.6؛ https://mmi.aui.ac.ir/article-1-161-fa.html
2. - اخگری، محمد؛ و امیرکلائی، ابراهیم، (1383). «سقانفار، یادمان مذهبی و سنتی مازندران». فصلنامه فرهنگ و مردم ایران، 5: 108-85.
3. - اولادی، رضا؛ نیارمی، تقی‌شعبان؛ زارع‌حسین‌آبادی، حمید؛ و رستمی، مصطفی، (1401). «ویژگی‌های ممتازِ چوب‌های مورد استفاده در هنر چوتاشی (ظروف چوبی سنتی در شمال ایران)». نشریۀ جنگل و فرآورده‌های چوب، 75 (2): 167-155. 10.22059/JFWP.2021.333179.1193
4. - پیرنیا، ‌‌‌‌‌‌‌‌محمدکریم؛ و ‌‌‌‌‌‌‌‌‌معماریان‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ غلامحسین،‌‌‌ (1387)‌‌‌‌‌‌‌‌. سبک‌‌شناسی معماری‌‌ایرانی. ‌تهران:‌ سرو‌ش دانش.
5. - رحمن‌پور، نسترن؛ و شهبازی، مجید، (1395). «بررسی کاربرد چوب در معماری ایران (قبل و بعد از اسلام)». سومین کنفرانس علمی پژوهشی افق‌های نوین در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی معماری و شهرسازی ایران، تهران.
6. - رحیم‌زاده، معصومه، (1372). «سقانفارها، نوعی معماری آئینی». نشریۀ وقف میراث جاویدان، 5: 136-132.
7. - رحیم‌زاده، معصومه، (1382). سقاتالارهای مازندران. تهران: انتشارات سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
8. - رحیم‌زاده، معصومه، (1383). سقاتالارهای مازندران، منطقۀ بابل، وجهی از معماری آئینی. تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
9. - رفیعی، زهرا، (1390). «روند تحولات نفار در معماری بومی مازندران». باغ نظر، 8 (19): 64-55. https://www.bagh-sj.com/article_720.html?lang=fa
10. - زمرشیدی‌‌‌، حسین،‌‌‌ ‌‌(1373)‌‌. ‌‌‌‌‌‌‌‌معماری ‌‌ایران مصالح‌شناسی سنتی. ‌تهران: ‌زمرد.
11. - شیرازی، زهره، (1397). «مطالعات زغال‌شناسی در غار علی‌تپۀ مازندران: درآمدی بر منابع گیاهی در دوران فراپارینه‌سنگی در البرز شرقی». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 8 (18): 24-7. DOI: 10.22084/NBSH.2018.13417.1586
12. - صفدری، وحیدرضا؛ حمصی، سیدامیرهومن؛ و حسینی‌هاشمی، سیدخلیل، (1386). «کلید شناسایی 10 گونه از مهم‌ترین چوب‌های بخش روزنه‌ای شمال ایران با کمک لنز». علوم کشاورزی، 13 (4): 991-973.
13. - صفدری، وحیدرضا؛ و گلچین‌فر، میثم، (1390). «مقایسۀ آناتومی چوب‌های ملج، اوجا، آزاد و داغداغان به‌منظور شناسایی آن‌ها از یکدیگر». ‌‌‌‌‌‌‌ تحقیقات علوم چوب و کاغذ ایران، 26 (3): 578-564. https://doi.org/10.22092/ijwpr.2011.117237
14. - عزیزپور‌شوبی، عارف؛ هاشم‌پور، پریسا؛ و نژاد‌ابراهیمی، احد، (1400). «جستاری بر شناخت زمینۀ فرهنگی معماری از نفار تا سقانفار». فصلنامۀ پژوهش‌های معماری اسلامی، 9(2): 60-39. 10.52547/jria.9.2.39
15. - کاظمی، سیدمحمود؛ عنایتی، علی‌اکبر؛ و رحیمیان، حشمت‌الله، (1382). «ارتباط بین مواد استخراجی چوب و پوسیدگی قارچی». تحقیقات علوم چوب و کاغذ ایران، 18 (2): 154-132. https://doi.org/10.22092/ijwpr.2003.117542
16. - کریمی، زهره، (1399). «بررسی سیستماتیک تشریح چوب برخی گونه‌های تیرۀ راش با تفسیر اکولوژیک». رستنی‌ها، 21(1): 13-1. DOI: 10.22092/BOTANY.2019.127289.1166
17. - کلانتر، علی‌اصغر، (1399). «کارکردشناسی تحلیلی سقانفارهای مازندران براساس مضامین تزئینات با رویکرد ادبیات تعلیمی». نگره، 56: 78-71. DOI: 10.22070/NEGAREH.2020.3122
18. - محمودی‌، فتانه، (١٣٩0). «بررسی مضامین تصویری هنر دورۀ قاجار در نقوش سقانفارهای مازندران». نشریۀ هنرهای زیبا، 36: 76-67.
19. - معماریان، غلامحسین؛ و پیرزاد، احمد، (۱۳۹۱). «نگاهی به معماری بومی سقانفارها». صفه، 58: 44-29.
20. - ملکی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گلندو‌ز‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مصطفی؛ ‌‌‌‌‌‌‌و حسینخانی‌‌‌، ‌‌‌‌‌‌‌حسین، (1392). «‌‌‌‌‌‌‌شناسایی و تشخیص چوب‌های منبر تاریخی مشکو‌ل»‌‌‌. نشریۀ الکترونیکی آستان قدس، 5 (19): 1-12. https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_59859.html
21. - وولف، هانس، (1384). صنایع‌دستی کهن ایران. ترجمۀ سیروس ابراهیم‌زاده، تهران: علمی و فرهنگی.
22. - یوسف‌نیا پاشا‌، وحید‌، (1385). «فضاهای نال و ستون‌دار در معماری مازندران». مجلۀ آبادی، 50: 97-87.
24. - Ahmadi, H.; Poortagmasebi, L. & Mohammadi Achachluei, M., (2018). “Wood Identification of Structural Elements of Seven Historical Buildings Related to Safavid and Qajar Periods”. Maremat & Me’mari-e Iran, 8 (15): 107-118. DOR: 20.1001.1.23453850.1397.8.15.1.6 (In Persian). URL: https://mmi.aui.ac.ir/article-1-161-en.html
25. - Azizpour shoubi, A.; Hashempour, P. & Nezhad ebrahimi, A., (2021). “The Inquiry to Identify the Cultural Contex of Architecture from Nefar to Saqa-Nefar”. JRIA, 9 (2) :39-60. http://dx.doi.org/10.52547/jria.9.2.39 (In Persian).
26. - Blair, Sh. S. & Jonathan M, B., (2009). The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Mosul to Zirid. Oxford: Oxford University Press.
27. - Browicz, K., (1982). Chorology of Trees and Shrubs in South-West Asia and Adjacent Regions. Polish Scientific Publishers, Warsawa.
28. - Cai, W.; Cheng, Y. K.; Tseng, H. H.; Tai, H. C. & Lo, S. F., (2022). “Identification and Characterization of Wood from Antique Chinese Guqin Zithers”. Journal Of Cultural Heritage, 53: 72-79. https://doi.org/10.1016/j.culher.2021.11.005
29. - Čufar, K.; Bizjak, M.; Kuzman, M. K.; Merela, M.; Grabner, M. & Brus, R., (2014). “Castle Pišece, Slovenia–Building History and Wood Economy Revealed by Dendrochronology, Dendroprovenancing and Historical Sources”. Dendrochronologia, 32(4): 357-363. https://doi.org/10.1016/j.dendro.2014.08.002.
30. - Davoodi, A. & Davoodi, A., (2013). “Considering the Role of Wood and Timber Roof in Persepolis Architecture”. Advanced Materials Research, 778: 11-18. https://doi.org/10.4028/www.scientific.net/AMR.778.11 (In Persian).
31. - Djamali, M.; Chaverdi, A. A.; Balatti, S.; Guibal, F. & Santelli, C., (2017). “On the Chronology and Use of Timber in the Palaces and Palace-Like Structures of the Sasanian Empire in “Persis”(SW Iran)”. Journal of Archaeological Science: Reports, 12: 134-141. https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2017.01.030
32. - Hueto-Escobar, A.; Vegas López-Manzanares, F. & Mileto C., (2023).“Microscopic Identification of 24 Timber Samples Obtained from Half-Timber Walls in Northern Spain—Considerations on the Relationship Between Species and Constructive Needs”. Forests, 14(2): 1-22. https://doi.org/10.3390/f14020352
33. - Hwang, K.; Park, B. S.; Park, J. H. & Chong, S. H., (2009). “Identification of Wood Used for Column Members of Historic Korean Timber Structures”. Journal of Asian Architecture and Building Engineering, 8(2): 525-529. https://doi.org/10.3130/jaabe.8.525
34. - Kalantar, A. A., (2020). “Analytical Study of the Function of Mazandaran Saqanefars Based on Themes of Decorations with an Educational Literature Approach”. Negareh Journal, 15(56): 71-87. doi:10.22070/negareh.2020.3122 (In Persian).
35. - Karimi, Z., (2020). “A Systematic Study of the Wood Anatomy of Some Species of The Fagaceae Family with an Ecological Interpretation”. Rostaniha, 21(1): 1-13. https://doi.org/10.22092/botany.2019.127289.1166 (In Persian).
36. - Kazemi, S. M.; Enayati, A. & Rahymian, H., (2003). “Relationship Between Wood Extractives and Wood Decay”. Iranian Journal of Wood and Paper Science Research, 18(2): 139-154. https://doi.org/10.22092/ijwpr.2003.117542 (In Persian).
37. - Kim, S. C. & Choi, J., (2016). “Study on Wood Species Identification for Daeungjeon Hall of Jeonghyesa Temple, Suncheon”. Journal of the Korean Wood Science and Technology, 44(6): 897-902. https://doi.org/10.5658/WOOD.2016.44.6.897
38. - Kristjansdottir, S.; Lazzeri, S. & Macchioni, N., (2001). “An Icelandic Medieval Stave Church Made of Drift Timber: The Implications of the Wood Identification”. Journal Of Cultural Heritage, 2(2): 97-107. https://doi.org/10.1016/S1296-2074(01)01112-8
39. - Lee, H. M. & Bae, J. S., (2021). “Major Species and Anatomical Characteristics of the Wood Used for National Use Specified in Yeonggeon-Uigwes of the Late Joseon Dynasty Period”. Journal of the Korean Wood Science and Technology, 49(5): 462-470. http://dx.doi.org/10.5658/WOOD.2021.49.5.462
40. - Memarian, G. & Pirzad, A., (2013). “The Architecture of Saqqa-Nefar Structures”. Soffeh, 22(3): 29-44. https://soffeh.sbu.ac.ir/article_100158.html?lang=en (In Persian).
41. - Mertz, M., (2016). Wood and Traditional Woodworking in Japan. Kaiseisha Press.
42. - Mohammadi Achachluei, M. & Vatankhah, G., (2011). “Structural Degradation of Third Millennium B.C.E. Archaeological Wood from Shahr-i Sukhta, Iran”. MRS Online Proceedings Library: 1319.
43. - Oladi, R.; Niarami, T. S.; Zarea Hosseinabadi, H. & Rostami, M., (2022). “Superior Properties of Timbers Used in the Art of Chutashi (Traditional Wooden Kitchen Utensils in the north Of Iran)”. Forest and Wood Products, 75(2): 155-167. https://doi.org/10.22059/jfwp.2021.333179.1193 (In Persian).
44. - Omura, H., (2004). “Trees, Forests and Religion in Japan”. Mountain Research and Development, 24(2): 179-182. https://doi.org/10.1659/0276-4741(2004)024[0179:TFARIJ]2.0.CO;2
45. - Rafiee, Z., (2012). “Transformation Process of "Nefar" in Vernacular Architecture of Mazandaran”. The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar, 8(19): 55-64. https://www.bagh-sj.com/article_720.html?lang=en (In Persian).
46. - Rybníček, M.; Kočár, P.; Muigg, B.; Peška, J.; Sedláček, R.; Tegel, W. & Kolář, T., (2020), “World's Oldest Dendrochronologically Dated Archaeological Wood Construction”. Journal of Archaeological Science, 115: 105082. https://doi.org/10.1016/j.jas.2020.105082
47. - Safdari, V. R. & Golchinfar, M., (2011). “Comparative Wood Anatomy Oof Wych Elm, English Elm, Caucasian Elm and Hackberry”. Iranian Journal of Wood and Paper Science Research, 26(3): 564-578. https://doi.org/10.22092/ijwpr.2011.117237 (In Persian).
48. - Shirazi, Z., (2018). “Charcoal Studies at Ali Tappeh Cave (Mazandaran): An Introduction to the Herbal Sources in the Epipaleolithic Period in the Eastern Alborz”. Pazhoheshha-ye Bastan Shenasi Iran, 8(18): 7-24. https://doi.org/10.22084/nbsh.2018.13417.1586 (In Persian).
49. - Tazuru, S. & Sugiyama, J., (2019). “Wood Identification of Japanese Shinto Deity Statues in Matsunoo-Taisha Shrine in Kyoto by Synchrotron X-Ray Microtomography and Conventional Microscopy Methods”. Journal of Wood Science, 65(1): 1-7. https://doi.org/10.1186/s10086-019-1840-2
50. - Wheeler, E. A.; Baas, P. & Gasson P. E, (1989). “IAWA List of Microscopic Features for Hardwood Identification”. IAWA Journal, 10(3): 219–332. https://doi.org/10.1163/22941932-90000496
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.