کنکاشی در اصول خوشنویسی حاکم بر آثار چلیپا و کتیبه‌نگاری محمدصالح اصفهانی، براساس سه نظام کرسی، ترکیب و وزن بصری

آرین, ساناز

doi:10.22034/PJAS.7.26.313

EN FA

سال 7، شماره 26 - ( 12-1402 ) سال 7 شماره 26 صفحات 338-313 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/PJAS.7.26.313

Mendeley

Zotero

RefWorks

Arian S. (2024). Investigattion of Calligraphy Works of Chalipa and the Inscriptions of Mohammad Saleh Esfahani, Based on the Three Systems of Baseline, Composition and the Visual Weight. Parseh J. Archaeol. Stud.. 7(26), 313-338. doi:10.22034/PJAS.7.26.313
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-773-fa.html

آرین ساناز.(1402). کنکاشی در اصول خوشنویسی حاکم بر آثار چلیپا و کتیبه‌نگاری محمدصالح اصفهانی، براساس سه نظام کرسی، ترکیب و وزن بصری مطالعات باستان‌شناسی پارسه 7 (26) :338-313 10.22034/PJAS.7.26.313

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-773-fa.html

کنکاشی در اصول خوشنویسی حاکم بر آثار چلیپا و کتیبه‌نگاری محمدصالح اصفهانی، براساس سه نظام کرسی، ترکیب و وزن بصری

ساناز آرین^*

کارشناسی‌ارشد پژوهش‌هنر، پژوهشگر مستقل، تهران، ایران. ، s.a.sanazarian@gmail.com

چکیده: (1900 مشاهده)

محمدصالح اصفهانی، یکی از خوشنویسان و کتیبه‌‌‌نویسان مطرح دورۀ صفوی، حکومت شاه‌سلیمان و شاه‌سلطان‌حسین بوده است. براساس یافته‌ها، تعداد قابل‌توجهی از کتیبه‌های نستعلیق موجود در بناهای شهر اصفهان متعلق به وی است. افزون‌بر این، از محمدصالح، قطعات چلیپا نیز موجود است. بر این‌اساس، در مطالعات حوزۀ خوشنویسی و دست‌یابی به شیوه‌های تحلیل در آن، بررسی آثار وی حائز اهمیت است. هدف از این پژوهش، بررسی تفاوت‌های موجود میان قطعات چلیپا و کتیبه‌نگاری‌های محمدصالح اصفهانی در سه نظام کرسی، ترکیب و وزن بصری است. پرسش این است که، تفاوت‌های میان قطعات چلیپا و کتیبه‌نگاری‌های محمدصالح اصفهانی بنابر اصول حاکم‌بر خوشنویسی در سه نظام کرسی، ترکیب و وزن بصری چیست‌؟ و دلایل آن‌ها کدام‌اند؟ فرضیۀ این پژوهش بیانگر این است که میان قطعات چلیپا و کتیبه‌نگاری محمدصالح تفاوت‌هایی وجود دارد که با توجه به اصول حاکم در سه نظام خوشنویسی ذکرشده، قابل شناخت و بررسی است. این نوشتار به‌روش توصیفی-تحلیلی و با مطالعۀ نمونه‌ آثار محمدصالح اصفهانی، ازجمله کتیبه‌های موجود در سه بنای شهر اصفهان (مدرسۀ چهارباغ، امامزاده اسماعیل و سنگ قبر آرامگاه صائب‌تبریزی) و چند قطعه دست‌نویس (موجود در منابع موزه‌ای و کتابخانه‌ای) و استفاده از منابع کتابخانه‌ای تدوین شده است. نتایج پژوهش بیان می‌کند که تفاوت‌هایی در به‌کار بستن اصول خوشنویسی در سه نظام کرسی، ترکیب و وزن بصری در قطعات چلیپا و کتیبه‌ها وجود دارد که دلایل مختلفی ازجمله: محتوای متن، محدودیت‌های اجرا، دانگ قلم، سطح متناسب برای اجرای قطعه یا کتیبه و... بر آن تأثیرگذار است و محمدصالح اصفهانی با آگاهی و براساس دلایل مطرح‌شده، روش و اصول متفاوتی برای خوشنویسی آثار چلیپا و کتیبه‌نگاری آثار خود اتخاذ کرده است.

واژه‌های کلیدی: اصول خوشنویسی، محمد‌صالح اصفهانی، چلیپا، کتیبه‌نگاری، نستعلیق، دورۀ صفوی.

متن کامل [PDF 1687 kb] (586 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1401/5/12 | پذیرش: 1401/9/21 | انتشار: 1402/12/10

فهرست منابع

1. - آژند، یعقوب، (1383). «خوشنویسی در قلمرو مکتب هرات: دوره پیشین (با تأکید بر خط نستعلیق)». کتاب ماه هنر، (69 و 70): 37-24. https://www.magiran.com/paper/1620050

2. - اسکارچیا، جان‌روبرتو، (1376). تاریخ هنر ایران 10 هنر صفوی، زند و قاجار. ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: انتشارات مولی، چاپ اول.

3. - آقا‌داوودی، محی‌الدین؛ و زکریایی کرمانی، ایمان؛ و خواجه احمد عطاری، علیرضا، (1397). «گونه‌شناسی کتیبه‌های مسجد-مدرسۀ چهارباغ اصفهان با تأکید بر ویژگی‌های ساختاری». ی پژوهش هنر، 8(15): 85-71. Doi: 20.1001.1.23453834.1397.8.15.1.6

4. - الاصفهانی، باباشاه، (1391). آداب المشق. پژوهش دکتر حمیدرضا قلیچ‌خانی با همکاری دکتر معین نظامی، نسخۀ دانشگاه پنجاب لاهور، تهران: پیکره، چاپ اول.

5. - انجمن خوشنویسان ایران، (1368). یادنامۀ محمد‌رضا کلهر (به مناسبت یکصدمین سالگرد درگذشت کلهر). تهران: انتشارات انجمن خوشنویسان ایران، چاپ دوم.

6. - انجمن خوشنویسان ایران، (1364). مرقع رنگین (منتخبی از آثار نفیس خوشنویسان بزرگ ایران تا نیمه قرن چهاردهم). تهران: انتشارات انجمن خوشنویسان ایران.

7. - انوری، حسن، (1386). فرهنگ بزرگ سخن. جلد 4، تهران: سخن، چاپ سوم.

8. - امیرخانی، غلامحسین، (1374). آداب‌الخط امیرخانی. تهران: انجمن خوشنویسان ایران، چاپ سوم.

9. - پاکباز، رویین، (1378). دایره‌المعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر، چاپ سوم.

10. - جباری‌کلخوران، صداقت؛ و شایسته‌فر، مهناز؛ و صفاران، الیاس؛ و رضوی‌فرد، حسین، (1391). «سبک‌شناسی خط نستعلیق سلطانعلی مشهدی». مطالعات هنر اسلامی، 9(17): 92-79. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1269470

11. - حسینی، سید‌سعید؛ و نادعلیان، احمد، (1396). «مقایسۀ شیوۀ اظهر تبریزی، میرعماد حسنی و محمدرضا کلهر در قالب کتابت نستعلیق». نگره، 12(43): 101-89. Doi: 10.22070/NEGAREH.2017.569

12. - حسینی‌رشتخوار، فرشته؛ قلیچ‌خانی، حمیدرضا؛ و نعمتی‌بابای‌لو، علی، (1396). «مطالعۀ تطبیقی شیوۀ خوشنویسی چلیپایی مشابه از میرزاغلامرضا اصفهانی و غلامحسین امیرخانی». مطالعات تطبیقی هنر، 7(14): 29-17. Doi: 20.1001.1.23453842.1396.7.14.4.0

13. - خسروی‌بیژائم، فرهاد، (1395). «پیدایش کتیبه‌نگاری نستعلیق در تزئینات معماری دورۀ تیموری ایران و سیر تحول آن در دورۀ صفوی». رسالۀ دکتری دانشگاه هنر اصفهان (منتشر نشده).

14. - خسروی‌بیژائم، فرهاد، (1386). «نستعلیق در کتیبه‌های مکتب اصفهان با تکیه بر آثار محمدصالح اصفهانی». در: مجموعه مقالات خوشنویسی گردهمایی مکتب اصفهان. گردآوری: مهدی صحراگرد، تهران: فرهنگستان هنر، چاپ اول.

15. - رسولی، آتوسا، (1384). «تأثیر خط شکسته‌نستعلیق بر طرح‌های مکتب اصفهان». هنر، (65): 119-84. https://www.magiran.com/paper/304244

16. - رضوی‌فرد، حسین؛ و پورمند، حسن‌علی، (1396). «تحلیل و بررسی سبک‌های خط نستعلیق قدما». مبانی نظری هنرهای تجسمی، 2(4): 70-53. Doi: 10.22051/JTPVA.2018.3985

17. - شهیدانی، شهاب، (1397). «ملاحظاتی چند دردانش کتیبه‌نگاری و ضرورت کاربرد اصول و قواعد خوشنویسی در تحلیل کتیبه‌ها». پژوهش‌های معماری اسلامی، 6(1): 110-87. http://jria.iust.ac.ir/article-1-944-fa.html

18. - صالحی‌کاخکی، احمد؛ کیانمهر، قباد؛ قلیچ‌خانی، حمیدرضا؛ و خسروی بیژائم، (1396). «طبقه‌بندی مضمونی کتیبه‌های نستعلیق در آرایه‌های چوبی وابسته به معماری دوره صفوی ایران». مرمت و معماری ایران، 7(13): 133-123. Doi: ‎ 20.1001.1.23453850.1396.7.13.5.9

19. - فضائلی، حبیب‌الله، (1387). تعلیم خط. تهران: سروش، چاپ دهم.

20. - قطاع، محمدمهدی، (1380). «تحلیلی بر کرسی خط نستعلیق شیوه میرعماد». فصلنامۀ پژوهشی فرهنگ اصفهان، 20: 87-82. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/306473

21. - قلیچ‌خانی، حمیدرضا، (1388). فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی و هنرهای وابسته. تهران: روزنه، چاپ دوم.

22. - قلیچ‌خانی، حمیدرضا، (1392). درآمدی بر خوشنویسی ایرانی. تهران: فرهنگ معاصر، چاپ اول.

23. - معنوی‌راد، میترا، (1393). بن‌مایه‌های زیبایی‌شناسی در آثار خوشنویسی خطوط پهلوی و شکسته‌نستعلیق. تهران: دانشگاه الزهرا، چاپ اول.

24. - مایل‌هروی، نجیب، (1372). کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی (مجموعه رسائل، در زمینه خوشنویسی، مرکب‌سازی، کاغذگیری، تذهیب و تجلید). مشهد: مؤسسۀ چاپ و انتشارات آستان‌قدس رضوی.

25. - مایل‌هروی، نجیب، (1379). تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

26. - مکی‌نژاد، مهدی، (1386). «طبقه‌بندی کتیبه‌ها در معماری دورۀ صفوی». در: مجموعه مقالات خوشنویسی گردهمایی مکتب اصفهان. گردآوری: مهدی صحراگرد، تهران: فرهنگستان هنر، چاپ اول.

27. - مکی‌نژاد، مهدی، (1388). «سیر تحول کتیبه‌های ثلث در ایران (صفویه تا قاجار)». نگره، (13): 39-29. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1377613

28. - هنرفر، لطف‌الله، (1348الف). «فهرست کتیبه‌های تاریخی در آثار باستانی اصفهان». ماهنامه معارف اسلامی(سازمان اوقاف)، (9): 63-55. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/254897

29. - هنرفر، لطف‌الله، (1350). گنجینه آثار تاریخی اصفهان. تهران: زیبا، چاپ دوم.

30. - هنرفر، لطف‌الله، (1348ب). «امامزاده اسماعیل». ماهنامۀ معارف اسلامی(سازمان اوقاف). (8): 99-93. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/254867

32. - Abifares, H. S., (2001). Arabic Typography: A Comprehensive Source Book. London: Soqi Book.

33. - Aghadavoudi, M.; Zakariaee, I. & KHajeh Ahamd Atari, A, R., (2018). “Typology of the inscriptions Chaharbagh Mosque-school of Isfahan with an emphasis on structural features”. Scientific Journal of Reaserch of Art, 8 (15): 71-85. Doi: 20.1001.1.23453834.1397.8.15.1.6 (in Persian).

34. - Anjomane khoshnevisan Iran, (1989). Yadname Mohamaad Reza Kalhor(be monasebat yeksadomin salgard dargozasht Kalhor). Tehran: Anjoman Khoshnevisan-e Iran, second edition.

35. - Anjoman Khoshnevisan Iran. (1985). Moragh-e Rangin (Montakhabi az Asar-e Nafis-e Khoshnevisan Bozorg-e Iran ta nimey-e gharn-e chehardahom). Tehran: Anjoman khoshnevisan Iran.

36. - Amirkhani, Gh. H., (1995). Adab-ol-khate Amirkhani. Tehran: Anjoman Khoshnevisan-e Iran, third edition.

37. - Anvari, H., (2007). Sokhan comprehensive dictionary persian to persian. vol 4. Tehran: Sokhan, third edition.

38. - Azhand, Y., (2004). “Calligraphy in the territory of the Herat school: the previous period (with emphasis on the Nastaliq script)”. Ketab-mah- honar Journal, 69 & 70: 24-37. https://www.magiran.com/paper/1620050 (in Persian).

39. - Esfahani, B., (2012). Adab- al-mashgh. Researched by: Hamidreza Ghelich khani and Moein Nezami, Tehran: Peykareh, first edition.

40. - Fazaeli, H., (2008). Taʼlium -e Khatt Persian calligraphy: a manual of instruction. Tehran: Soroush, thenth edition.

41. - Ghataa, M. M., (2001). “An analysis on the baseline’s Nastaliq script of Mir Emad style”. Farhang-e Isfahan, 20: 82-87. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/306473 (in Persian).

42. - Ghelichkhani, H. R., (2009). Dictionary of Vocabulary and Terms of Calligraphy and Related Arts. Tehran: Rozaneh, second edition.

43. - Ghelichkhani, H. R., (2009). Introduction to Iranian Calligraphy. Tehran: Farhang-e Moaser, first edition.

44. - Honarfar, L., (1971). A treasure of the historical monuments of Isfahan. Tehran: ziba, second edition.

45. - Honarfar, L., (1969). “Emamzadeh Esmaeil”. Maaref Islami(Sazman-e Oghaf) Journal, 8: 93-99. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/254867 (in Persian).

46. - Honarfar, L., (1969). “List of historical inscriptions in the ancient works of Isfahan”. Maaref Islami(Sazman-e Oghaf) Journal, 8: 93-99. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/254897 (in Persian).

47. - Hosseini, S. H. & Nadian A., (2017). “A comparative Study of ketabat format of Nastaliq in the Calligraphyic style of Jafar Tabrizi, Mir Emad and Mohammad Reza Kalhor”. Negareh Journal, 12(43): 89-101. Doi: 10.22070/NEGAREH.2017.569 (in Persian).

48. - Hosseini Roshtkhar, F.; Ghelichkhani, H. R. & Nemati babaylou, A., (2018). “Comparative Study of Analogous Cross Calligraphic Style by Gholam Reza Isfahani and Gholam Hossein Amir Khani”. Scientific Jornal of Motaeat-e Tatbighi-e Honar, 7(14): 17-29. Doi: 20.1001.1.23453842.1396.7.14.4.0 (in Persian).

49. - Jabari Kalkhoran, S.; Shayesteh Far, M.; Safaran, E. & Razavifard, H., (2012). “Stylistics of Nastaliq Calligraphy of Sultan Ali Mashhadi”. Islamic Art Journal, 9(17): 79-92. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1269470 (in Persian).

50. - Khosravi Bizhaem, F., (2007). “Nastaliq in the inscriptions of the Isfahan school based on the works of Mohammad Saleh Isfahani”. In: Proceedings of Calligraphy in International Congress on Isfahan School. Tehran: Farhangestan Honar, first edition.

51. - Khosravi Bizhaem, F., (2016). “The development of Nastaliq inscriptions in the architectural embellishments during the Timurid era in Iran and their subsequent evolution in the Safavid period”. Isfahan Art University (unpublished).

52. - Manavirad, M., (2014). Bonmaye-haye Zibayishenasi dar Asar-e khoshnevisi khotot-e Pahlavi va Shekaste Nastaliq. Tehran: Daneshgah-e Al-Zahra, first edition.

53. - Mayil Hiravi, N., (1993). The art of bibliopegy in Islamic Civilization: A collection of Articles on Penmanship Ink making, paper. Mashhad: Astan Quds Razavi. Islamic research Foundation.

54. - Mayil Hiravi. N., (2000). History of Islamic Codicology. Tehran: Ketabkhane, Mozeh va Markaz Asnad Majles-e Shoraye Islami.

55. - Makinezhad, M., (2009). “The evolution of Thuluth inscription in Iran(Safavid to Qajar period)”. Negareh Journal, 5(13): 29-39. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1377613 (in Persian).

56. - Makinezhad, M., (2007). “Classification of inscriptions in Safavid period architecture”. In: Proceedings of Calligraphy in International Congress on Isfahan School. Tehran: Farhangestan Honar, first edition.

57. - Nasr, H., (1974). “Religion in Safavid Persia”. Iranian Studies, proceedings of the Isfahan (Informa UK Limited), 7: 1-2: 271-286. Cambridge University Press.

58. - Pakbaz, R., (1999). Encyclopedia of art one-volume. Tehran: Farhang-e Moaser, third edition.

59. - Rasoli, A., (2005). “The effect of Shekasteh Nastaliq script on Isfahan school designs”. Faslname-ye Honar, 65: 84-119. https://www.magiran.com/paper/304244 (in Persian).

60. - Razavifard, H. & Pourmand, H. A., (2018). “An Analysis & Examination of Nastaliq Calligraphy Style of the Old Master”. Mabani-e Honarha-ye Tajasomi Journal, 2(2): 53-70. Doi: 10.22051/JTPVA.2018.3985 (in Persian).

61. - Salehi, K. A.; Kianmehr, Q.; Ghelichkhani, H. & Khosravi Bizhaem, F., (2017). “Content classification of Nastaliq Inscriptions In the Wooden Arrays of Architectural Safavid Iran”. Maremat & memari-e Iran Journal, 7 (13): 123-134. Doi: 20.1001.1.23453850.1396.7.13.5.9 (in Persian).

62. - Scarcia, G., (1997). Encyclopedia of world art: Safavid, Zand and Qajar art. Translated by: Yaghoub Azhand. Tehran: Mola, first edition.

63. - Shahidani, S., (2018). “Some considerations on inscription and the necessity of applying the principles and rules of calligraphy in the analysis of inscription”. Researches in Islamic Architecture Journal, 6(1): 87-109. http://jria.iust.ac.ir/article-1-944-fa.html (in Persian).

64. - Soucek, P., (2003). “Calligraphy in the Safavid Period 1501-1576”. In: Hunt for paradise : court arts of Safavid Iran, 1501-1576, by: Jon Thompson and Sheila R Canby: 48-71. New York: Milan: Skira.

65. - www.malekmuseum.org

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.