تبادلات فرهنگی جنوب‌شرق و مرکز ایران با عمان براساس شواهد باستان‌شناختی

جاوری, محسن

doi:10.30699/PJAS.6.19.109

EN FA

سال 6، شماره 19 - ( 3-1401 ) سال 6 شماره 19 صفحات 133-109 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.30699/PJAS.6.19.109

‎ 20.1001.1.26455048.1401.6.19.7.0

Mendeley

Zotero

RefWorks

Javeri M. (2022). Cultural Exchanges of Southeastern Iran with Oman based on Archaeological Evidences. Parseh J. Archaeol. Stud.. 6(19), : 6 doi:10.30699/PJAS.6.19.109
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-721-fa.html

جاوری محسن.(1401). تبادلات فرهنگی جنوب‌شرق و مرکز ایران با عمان براساس شواهد باستان‌شناختی مطالعات باستان‌شناسی پارسه 6 (19) :133-109 10.30699/PJAS.6.19.109

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-721-fa.html

تبادلات فرهنگی جنوب‌شرق و مرکز ایران با عمان براساس شواهد باستان‌شناختی

محسن جاوری^*

استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران (سرپرست هیأت باستان‌شناسی اعزامی از پژوهشگاه میراث‌فرهنگی کشور به عمان). ، javeri@kashanu.ac.ir

چکیده: (2752 مشاهده)

گسترۀ ایران فرهنگی با توجه به شواهد تاریخی، بقایای باستان‌شناختی و ویژگی‌های فرهنگی، مانند: زبان، آداب و رسوم محدوده‌ای وسیع را شامل می‌شود که از آسیای‌مرکزی تا بخش‌هایی از شبه‌قارۀ هند گرفته تا قفقاز و آسیای‌صغیر و سراسر خاورمیانه و بخش‌هایی از شمال آفریقا را دربر می‌گیرد. افزون‌بر تسلط و نفوذ سیاسی، تجارت و بازرگانی نیز درکنار کارکرد اقتصادی خود نقش مهمی در انتقال فرهنگ، علوم و فنون از ایران به سایر نقاط را برعهده داشته‌اند؛ در همین‌راستا، قطعاتی از تزئینات کاشی شامل: زرین‌فام، تک‌رنگ‌های فیروزه‌ای و لاجوردی، چلیپایی و خشتی کتیبه‌دار و لاجوردینه در بندر قلهات طی بررسی باستان‌شناسی هیأت ایرانی در زمستان 1386ه‍.ش.، به‌دست آمد که مصادیقی روشن در این زمینه محسوب می‌شوند. فن پیچیده و پر رمز و راز زرین‌فام یکی از مصادیقی است که حضور آن در مناطق دیگر، مصداق بارز نفوذ فرهنگ و هنر ایران در آن محدوده است. آثار باقی‌ماندۀ زرین‌فام اعم‌از انواع کاشی و سفال، رواج استفاده از این فن در محدودۀ ایران طی دوره‌های سلجوقی و ایلخانی را نشان می‌دهد. نمونه‌های تحت مطالعه در این مقاله به‌عنوان دورترین مکان به‌کارگیری این عنصر تزئینی نسبت به موطن خود ایران، در بندر باستانی قلهات در عمان از اهمیت خاصی برخوردار است. بندر باستانی قلهات در عمان یکی از سرزمین‌هایی است که بخشی از تاریخ آن مرهون حضور عنصر ایرانی در آنجاست، حضوری که براساس شواهد تاریخی، هم‌زمان با ابتدای دورۀ تاریخی ایران، یعنی دورۀ هخامنشی آغاز شده و قرن‌ها ادامه یافته است. در این مقاله برآنیم تا ضمن معرفی این بندر باستانی به این پرسش که، تزئینات کاشی به‌دست‌آمده از بررسی باستان‌شناسی هیأت ایرانی در قلهات چگونه تبادل تجاری میان ایران و این بندر تأیید می‌نماید(؟) و این پرسش که این کاشی‌ها از کدام مراکز تولیدی به‌عنوان یک کالا به آنجا تجارت شده است(؟)، را به بحث بگذاریم. این پژوهش از نوع توصیفی تاریخی است و با رویکرد باستان‌شناسی برمبنای شواهد و بقایای حاصل از بررسی سطحی و مطالعات کتابخانه‌ای شامل رجوع به متون تاریخی و سایر منابع به‌دنبال پاسخ به پرسش تحقیق است. در نتیجۀ این تحقیق مشخص‌شد کاشی‌های گوناگون موجود در قلهات در قالب کالاهای تجاری از دو مرکز کاشان در مرکز ایران و کرمان به قلهات حمل و در بناهای موردنظر نصب شده‌اند.

شماره‌ی مقاله: 6

واژه‌های کلیدی: بندر قلهات، بی‌بی‌مریم، کاشی زرین‌فام، هیأت باستان‌شناسی ایرانی، کاشان.

متن کامل [PDF 1495 kb] (575 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1400/8/17 | پذیرش: 1400/11/24 | انتشار: 1401/3/10

فهرست منابع

1. - ابن‌بطوطه، محمد، (1361). سفرنامه ابن‌بطوطه. ترجمۀ محمد‌علی موحد، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

2. - ابن‌المجاور، یاقوت، (1996). تاریخ المستبصر. القاهره: الناشر مکتبه الثقافه الدینیه.

3. - اصلانی،حسام، (1387). «فن‌شناسی تزئینات کُپ‌بری در کاخ هشت‌بهشت اصفهان». مجموعه مقالات نخستین گردهمایی گنجینۀ هنرهای از یاد رفته، جلد اول، تهران: نشر شاد‌رنگ، صص: 70-57.

4. - امیرحاجلو، سعید، (1399). «معرفی، طبقه‌بندی و ساختار‌شناسی کاشی‌های زرین‌فام یافت‌شده از قلعه‌دختر شهر کرمان». پژوهه باستان‌سنجی، دورۀ 6، شمارۀ 2، صص: 23-1.

5. - پوپ، آرتور اپهام؛ و اکرمن، فیلیس، (1387). سیری در هنر ایران از دوران پیش‌از‌تاریخ تا امروز، جلد4. سفال‌گری، خوشنویسی و کتیبه‌نگاری. ترجمۀ نجف دریابندری و دیگران، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

6. - ترابزاده، عباس، (1384). «بازنگری مردم‌شناسی استان بوشهر». کاشان: مرکز اسناد اداره میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری کاشان (منتشرنشده)

7. - جاوری، محسن، (1386). «پیربکران». دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. جلد چهاردهم، صص: 119-114.

8. - جاوری، محسن، (1387). «گزارش اولیه بررسی محوطۀ قلهات عمان». تهران: مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری کشور (منتشرنشده).

9. - جاوری، محسن، (1390). «میراث ایرانی در بندر قلهات عمان». پژوهشنامۀ خلیج‌فارس (دفتر سوم)، به‌کوشش: عبدالرسول تبریزی‌نیا، تهران: خانۀ کتاب.

10. - جاوری، محسن، (1392). «گزارش فصل اول کاوش در قلهات عمان». تهران: مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستان‌شناسی میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری کشور (منتشر‌نشده).

11. - حصاری، مرتضی، (1400). «سنت آرامگاه‌ها در هزارۀ سوم قبل از میلاد در دمب‌کوه مکران، استان سیستان و بلوچستان». مطالعات باستان‌شناسی، دورۀ 13، شمارۀ 2، صص: 224-202.

12. - مارکوارت، یوزف، (1373). ایرانشهر. ترجمۀ مریم میراحمدی، تهران: مؤسسۀ اطلاعات.

13. - مکوندی، لیلا، (1391). «رقم بر سفالینه‌های دورۀ اسلامی ایران از سدۀ یکم تا نهم هجری». کاشان: دانشکدۀ معماری و هنر دانشگاه کاشان (منتشرنشده).

14. - میلیونه، امیل، (1371). سفرنامۀ مارکوپولو. ترجمۀ سیدمنصور سجادی، تهران: بوعلی.

15. - نارمن‌شارپ، رالف، (1388). فرمان‌های شاهنشاهان هخامنشی. تهران: پازینه.

16. - ویلسن‌آلن، جیمز، (1386). سفالگری اسلامی. ترجمۀ مهناز شایسته‌فر، تهران: مؤسسۀ مطالعات هنر اسلامی.

18. - Al Atwabi., (1984). Ketab Ansab al Arab. Muscat.

19. - Al Zadjali., (1997). “Qalhat The Azdites Capital”. PDO News, 1-2

20. - Al Zadjali., (1997). “Qalhat The Golden Age”. PDO News, 2.

21. - Al Zadjali., (1998). “Qalhat The Portuguese Aggression”. PDO News, 1.

22. - Amirhajloo, S. et al., (2020). “Lustre Production in Kerman; Typology and Elemental analysis of Lustrewares founded from Qaleh Dokhtar of Kerman city”. Archaeometry, No. 6(2), Pp: 1-23

23. - Aslani, H., (2009).”Decoration technology of Kopbori in Hasht Behesht palace of Isfahan”. Proceedings of the first congress of treasures of forgotten arts, Vol 1. Tehran, Shadrang publication, Pp: 57-70

24. - Bhacker, M. R & Bhacher, B., (2004). Qalhat in Arabian history: context and chronicles. JOmS.

25. - Curatola, G., (2021). Persian Ceramics. Published by Skira, Italy.

26. - Degeorge, G. & Porter, Y., (2002). The art of the Islamic art. Flammarion publication.

27. - Döppler, S., (2021). “The middle and new insights from Tawi Said, Al Mudhairib and Walayat al Mudhybi”. Arabian Archaeology and Epigraphy, No. 32 (Suppl. 1), Pp: 313-237.

28. - Fehrevari, G., (2000). Ceramics of the Islamic world in the Tariq Rajab museum. New York, Tauis and co Ltd press.

29. - Hesari, M., (2020). “The Architectural Tradition of Tombs in the Third Millennium BC in Dambe Kou, Makran, Sistan and Baluchestan Province”. Journal of archaeological studies, Vol. 13, No. 2, Pp: 202-224.

30. - Ibn Battute, (1982), Teravelugue of Ibn Battuta. Translate by: Mohammad Ali Movahid, Tehran: Elami va Farhangi publication.

31. - Javeri, M., (1999), “Permilinary report of Qalhat site survey”. Archive of the archaeology re-search center of cultural, artifact and tourism (unpublished).

32. - Javeri, M., (2007). “Pirbakran”. The Great Encyclopedia of Isalam, Vol. 14, Pp: 114-116.

33. - Javeri, M., (2011). Pazhuheshnameh khalij Fars. (Vol.3), “Iranian heritage in port of Qalhat”, edited by: Abdrasul Tabrizinia, Tehran: Khane Ketab publication.

34. - Javeri, M., (2013). “The first season excavation of Qalhat site report”. Archive of the archae-ology research center of cultural, artifact and tourism (unpublished).

35. - Joseph, M., (1994). Iranshahr. Translated by: Maryam Mirahmadi,Tehran: Etelaat Institute publication.

36. - Makvandi, L., (2012), “Signature on Islamic pottery of Iran from early Islam to 9th Islamic cen-tury”. Faculty of architecture and art of Kashan university (unpublished).

37. - Milione, E., (1992). Teravelugue of Marco polo. Translated by: Mansur Sajadi, Tehran: Bu-Ali publication.

38. - Norman, S. Sh., (2009). The inscriptions in old Persian cuneiform of the Achamenian emperors. Tehran: Pazineh publication.

39. - Pickett, D., (1997). Early Persian Tilework: The Mediaval Floweing of Kashi. Fairleigh Dickinson University Press, First Edition.

40. - Pop, A. & Akerman, Ph. N., (2008). The survey of Iranian art from prehistory to nowa-days. Vol. 4, “Pottery and Calligraphy”, Translated by: Najaf Daryabandari, Tehran: Elami va Farhangi publication.

41. - Porter, V., (1995). Islamic Tiles. The British museum press, London.

42. - Porter, Y., (2021). “Talking Tiles from Vanished Ilkhanid Palaces (Late Thirteenth to Early Fourteenth Centuries) Frieze Luster Tiles with Verses from the Shah-nama”. Journal of Material Cultures in the Muslim World, Pp: 149-297.

43. - Rougeulle, A., (2007). “The Qalhat Project Perliminary Report of 2007. Mission”. Unpublished, Archive of Archaeology Ministry (AM), Muscat.

44. - Rougeulle, A., (2017). “Medieval Qalhāt, historical vs archaeological data”.Arabain Humanities, No. 9, Pp: 1-58.

45. - Torabzadeh, A., (2005). “Ethnografical review of Bushehr province”. Archive of cultural heritage organiza-tion (unpublished).

46. - Vosmer, T., (2004). “Qalhat an ancient port of Oman: the result of first mission”.Proceeding of the seminar of Arabian studies, No. 34, Pp: 389-404.

47. - Watson, O., (2020). Persian ceramics of Iran. Yale University press.

48. - Wilson. A. J., (2007). Islamic pottery. Translated by: Mahnaz shayestefar, Tehran: Islamic art research institute.

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.