logo
سال 7، شماره 26 - ( 12-1402 )                   سال 7 شماره 26 صفحات 283-257 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/PJAS.7.26.257

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Balali Oskoyi A, Sheikhol Hokamaei M. (2024). Recognition of Side Yards in Robats and Caravanserais in Central Iranian Plateau. Parseh J. Archaeol. Stud.. 7(26), 257-283. doi:10.22034/PJAS.7.26.257
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-623-fa.html
بلالی اسکویی آزیتا، شیخ‌الحکمایی محمد.(1402). بازشناسی حیاط فرعی در رباط و کاروانسراهای فلات‌مرکزی ایران مطالعات باستان‌شناسی پارسه 7 (26) :283-257 10.22034/PJAS.7.26.257

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-623-fa.html

بازشناسی حیاط فرعی در رباط و کاروانسراهای فلات‌مرکزی ایران
آزیتا بلالی اسکویی*1 ، محمد شیخ‌الحکمایی2
1- دانشیار گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران ، a.oskoyi@tabriziau.ac.ir
2- دانشجوی کارشناسی‌ارشد معماری اسلامی، گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران
چکیده:   (1540 مشاهده)
اقامتگاه‌های میان‌راهی در دوره‌های تاریخی از هخامنشیان تا دورۀ قاجاریه با اهداف مختلفی ازجمله نظامی، سیاسی، تجاری و اقامتی ساخته می‌شد. در مناطق مرکزی ایران محل اقامت ساکنین این ابنیه، گرداگرد حیاط شکل می‌گرفت و حیاط ‌مرکزی به‌عنوان عنصر محوری در این ابنیه ایفای نقش می‌کرد. برخی از اقامتگاه‌های میان‌راهی علاوه‌بر دارا بودن حیاط مرکزی، در پیرامون خود حیاط‌های دیگری نیز داشته که در ارتباط با حیاط اصلی فعالیت می‌کردند. با توجه به اهمیت حیاط‌های جانبی در تأمین نیاز ساکنان اقامتگاه‌ها ضرورت دارد این فضاها در رباط‌ها و کاروانسراها مورد بررسی قرار گیرد. هدف از نگارش این پژوهش، بررسی نقش و عملکرد عناصر پیرامون حیاط‌های فرعی در رباط‌ها و کاروانسرا‌ها است. پژوهش حاضر این پرسش را مطرح می‌کند که، چه عواملی موجب شکل‌گیری حیاط‌های چندگانه در این ابنیه شده است؟ و دلیل شباهت یا تفاوت حیاط فرعی در رباط‌ها و کاروانسراها چیست؟ این مطالعه از طریق بررسی منابع کتابخانه‌ای هم‌چون کتب، مقالات و اسناد انجام گرفته که با استفاده از مبانی نظری به الگویابی فضاها در رباط و کاروانسراها با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی خواهد پرداخت. یافته‌ها نشان می‌دهند در شکل‌گیری این بناها چهار عامل اقلیمی، خلوت و محرمیت (اقامتی) و خدماتی نقش‌ مهمی در ایجاد حیاط‌های فرعی را داشته که ذیل هرکدام از این گونه‌ها ریزفضاهایی را شامل خواهد شد. رباط‌ها و کاروانسرا ازمنظر ماهیت تشکیل متفاوت هستند و در گذر زمان این دو بنا به‌لحاظ کارکردی به یک‌دیگر نزدیک شده‌اند. مقایسۀ کارکردی حیاط‌های فرعی نمایانگر فضاها و کارکردهای مشابه بوده که به‌لحاظ ساختاری و چیدمان فضایی با یک‌دیگر متفاوت هستند. نتایج بیان می‌دارند که رباط‌ها معمولاً در ساخت خود از هیچ‌گونه طرح از پیش تعیین‌شده‌ای پیروی نکرده و برحسب نیاز در دوره‌های مختلف حیاط‌هایی به‌صورت متوالی در کنار هم شکل می‌گرفته‌اند، اما کاروانسراها دارای یک طرح از پیش‌ تعیین‌شده بوده که فضاهای آن برحسب طرح آماده شده و در جای خود قرار می‌گرفتند.
واژه‌های کلیدی: رباط، کاروانسرا، حیاط فرعی، بازشناسی، الگوهای فضایی.
متن کامل [PDF 2136 kb]   (438 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1400/5/22 | پذیرش: 1400/7/12 | انتشار: 1402/12/10
فهرست منابع
1. - اصطخری، ابواسحق ابراهیم، (1373). مسالک و ممالک. به‌کوشش: ایرج افشار، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
2. - اردلان، نادر؛ و بختیار، لاله، (1380). حس وحدت. ترجمۀ حمید شاهرخ، اصفهان: نشرخاک.
3. - امینی، ندا؛ و نوروزیان‌پور، هیربد، (1393). «خلوت و محرمیّت شناخت تفاوت‌ها و شباهت‌های این دو مفهوم در معماری و شهرسازی». مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 15: 99-107. https://www.sid.ir/paper/177455/fa
4. - اوکین، برنارد، (1386). معماری تیموری در خراسان. مترجم: علی آخشینی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
5. - بزرگمهری، زهره؛ و خدادای، آناهیتا، (1392). سیر تحول معماری ایران از آغاز دوران اسلامی تا پیش از حمله مغول. تهران: سروش دانش.
6. - زمانی محبوب، حبیب، (1392). «رباط‌های ماواءالنهر». تاریخ اسلام، 14 (4): 183-204. https://hiq.bou.ac.ir/article_11101.html
7. - حاجی‌قاسمی، کامبیز، (1394). گنجنامه (کاروانسرا‌ها، بناهای بازار). تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دانشکدۀ معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی انتشارات روزنه.
8. - راوندی، مرتضی، (1372). تاریخ اجتماعی ایران. تهران: روزبهان.
9. - زارعی، محمدابراهیم، (1396). معماری ایران (از عصر صفوی تا عصر حاضر). همدان: دانشگاه بوعلی سینا؛ و تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
10. - رفیع فر، جلال‌الدین؛ و لرافشار، احسان، (1382). «بررسی انسان‌شناختی کاروان‌سراهای عصر صفوی». مجلۀ انسان‌شناسی (نامۀ انسان‌شناسی)، 2 (4): 37-60. https://www.sid.ir/paper/66445/fa
11. ـ سلطان احمدی، بهمن؛ و سیدحمزه، مریم، (1395). «الگو و شاخصه‌های معماری کاروانسراهای دورۀ سلجوقی شاهراه خراسان». نشریۀ اثر، 37 (73): 21-42. http://journal.richt.ir/athar/article-1-596-fa.html
12. - سیرو، ماکسیم، (1353). کاروان‌سراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان راه‌ها. ترجمۀ‌ عیسی بهنام، تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران.
13. - سیوری، راجر، (1374). ایران عصر صفوی. ترجمۀ‌ کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
14. - شانواز، بلال؛ و خاقانی، راضیه، (1394). کاروانسرای ایران زمین. تهران: پازینه.
15. - صارمی، علی‌اکبر، (1374). «عناصر پایدار و متغیر در معماری». مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
16. - طلس، محمداسعد، (1337). «آموزش و پرورش در اسلام». مجله آموزش و پرورش، (29).
17. - فرقانی، دنیا؛ و شیبانی، مهدی، (1389). «نقش حیاط مرکزی در شکل‌گیری خانه‌های سنتی کاشان». نشریۀ تفکر معماری، (23): 46-51. https://civilica.com/doc/785211/
18. - فریادی، شهرزاد، (1383). «پیشنهاد اصول و قواعد طراحی شهری پایدار شهرهای ایران در فرآیند جهانی شدن با تاکید بر نیازهای زیستی». مجلۀ محیط شناسی، (۳۳): 29-45. 20.1001.1.10258620.1383.30.33.4.5 DOR:؛ https://jes.ut.ac.ir/article_11073.html
19. - کالج، مالکوم، (1358). پارتیان. ترجمۀ‌ مسعود رجب‌نیا، تهران: انجمن آثار ملی ایران.
20. - کریمی، فاطمه، (1374). «مقدمه‌ای بر شناخت رباط در ایران». مجموعه مقالات اولین کنگره تاریخ هنر معماری و شهرسازی ایران ارگ بم-کرمان. تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
21. - کاویان، مجتبی؛ و غلامی، غلامحسین، (1396). «بررسی سیر تحول معماری کاروانسراهای حیاط دار مرکز ایران». نشریۀ اثر، 37 (75): 49-66. http://journal.richt.ir/athar/article-1-717-fa.html
22. - کیانی، محمدیوسف؛ و کلایس، ولفرام، (1368). فهرست کاروانسراهای ایران. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
23. - لنگ، جان، (1388). آفرینش نظریه معماری: نقش علوم رفتاری در طراحی محیط. ترجمۀ‌ علیرضا عینی‌فرد، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
24. - لباف‌خانیکی، رجبعلی، (1379). «دگریستی در مفهوم و کاربری رباط». نشریه تحقیقات جغرافیایی، 15 (1و2): 89-101.
25. - لباف‌ خانیکی، رجبعلی؛ بختیاری شهری، محمود؛ و نعمتی، بهزاد، (1392). کاروانسراهای خراسان. تهران: پژوشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری.
26. - مشبکی اصفهانی، علیرضا، (1397). «مقایسه تطبیقی فضای معماری کاروانسراهای عصر صفوی با رویکرد کالبدی». معماری سبز، 4 (12): 11-24. http://greenarchitecture.ir/post.aspx?id=558
27. - مشکور، محمدجواد، (1347). تاریخ اجتماعی ایران در عهد باستان. تهران: دانشسرای عالی.
28. - معین، محمد، (1386). فرهنگ دو جلدی معین. گردآورنده: عزیزالله علیزاده، تهران: اَدِنا
29. - مقدسی، جرج، (1994). نشأه الکلیات معاهد العلم عند المسلمین و فی ‌الغرب. ترجمۀ‌ محمد سید محمد، جده: جامعه الملک عبدالعزیز.
30. - مقریزی، احمد بن علی، (1997). الرباطات و الزوایا فی التاریخ المغرب. تنسیق نفیسه الذهبی، بی‌جا: منشورات کلیه الاداب و العلوم الانسانیه بالرباط.
31. - ویلبر، دونالد؛ و گلمبک، لیزا، (1365). معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانیان. ترجمۀ عبدالله فریار، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
32. - هیلن براند، رابرت، (1380). معماری اسلامی: شکل کارکرد معنی. ترجمۀ‌ باقر آیت‌الل‌زاده شیرازی، تهران: روزنه.
33. - هادی‌زاده‌کاخکی، سعید، (1393). کاروانسرا در ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های میراث‌فرهنگی.
35. - Amini, N. & Norouzianpour, H., (2014). “The privacy and confidentiality of identifying the differences and similarities between these two concepts in architecture and urban planning”. Islamic Iranian of Urbanism, (15): 99-108 (in Persian).
36. - Ardalan, N. & Bakhtiar, L., (2001). The sense of unity. Translated by: Hamid Shahrokh, Isfahan: publication of Khak (in Persian).
37. - Bozorgmehri, Z. & Khodadi, A., (2012). History of Iranian Architecture (Through 651-1291CE). Tehran: Soroush Danesh (in Persian).
38. - Colledge, M., (1979). Glledse. Partwans. Translated by: Massoud Rajabnia, Tehran: Iranian National Works Association (in Persian).
39. - Estakhri, A. E., (1994). Masalak and Mamalak. By: Iraj Afshar, Tehran: Scientific and Cultural Publishing, Third Edition (in Persian).
40. - Faryadi, Sh., (2004). “Proposing the principles and rules of sustainable urban design of Iranian cities in the process of globalization with emphasis on biological needs”. Journal of Environmental Studies, 30(33): 29-45. DOR: 20.1001.1.10258620.1383.30.33.4.5 (in Persian). https://jes.ut.ac.ir/article_11073.html?lang=en
41. - Forghani, D. & Sheybani, M., (2008). “The role of the central courtyard in the formation of traditional Kashan houses”. Journal of Architectural Thinking, 23: 46-51 (in Persian).
42. - Hadizadeh Kakhki, S., (2014). Caravanserais in Iran. Tehran: Office of Cultural Heritage Research (in Persian).
43. - Haji Ghasemi, K., (2015). Ganjnameh (Caravanserais, Bazaar Buildings). Tehran: Documentation and Research Center of the Faculty of Architecture and Urban Planning, Shahid Beheshti University, Rozaneh of Publications (in Persian).
44. - Hillenbrand, R., (2001). Islamic architecture: form, function, meaning. Translated by: Bagher Ayatollah Zadeh Shirazi, Tehran: Rozaneh (in Persian).
45. - Karimi, F., (1995). “Introduction to Cognition of Robat in Iran”. Proceedings of the First Congress on the History of Iranian Art, Architecture and Urbanism, Bam-Kerman Citadel, Tehran: Cultural Heritage Organization (in Persian).
46. - Kavian, M. & Gholami, G., (2018). “Study of the architectural evolution of courtyard caravanserais in central Iran”. Athar Magazine, 37(75): 49-66 (in Persian). http://journal.richt.ir/athar/article-1-717-en.html
47. - Kiani, M.Y. & Kleis, V., (1989). List of Caravanserais in Iran. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance (in Persian).
48. - Labaf Khaniki, R., (2000). “Changes in the Concept and Use of Robat”. Journal of Geographical Research, 56 & 57 (1 & 2): 89-101 (in Persian).
49. - Labaf Khaniki, R.; Bakhtiari Shahri, M. & Nemati, B., (2013). The Caravanserai`s of Khorasan. Tehran: Cultural Heritage and Tourism Expedition (in Persian).
50. - Lang, J., (2009). Creation of Architectural Theory: The Role of Behavioral Sciences in Environmental Design. Translated by: Alireza Eyni Fard. Tehran: Tehran University Press and Publishing Institute (in Persian).
51. - Maghrizi, A. A., (1997). Robat and Zawiyyah in History Morocco. Nafisa Al-Thahabi Coordination, Publications of the College of Arts and Humanities in Robat, BJ: Bi Na (in Arabic).
52. - Moein, M., (2007). Moein’s Two-Volume Dictionary. Compiled by: Azizollah Alizadeh, Tehran: Adena Publications.
53. - Moghadasi, J., (1994). The establishment of colleges, institutes of science for Muslims and in the West. Translated by: Mohammad Seyyed, Jaddeh: King Abdulaziz University (in Arabic).
54. - Moshabbki Esfahani, A., (2018). “Comparative study of Architectural Space of Safavid Caravansaries with Physical Approach”. Green Architecture, 4 (12): 11-24 (in Persian).
55. - Mashkoor, M. J., (1969). Social History of Iran in Ancient Ages. Tehran: Higher University (in Persian).
56. - O'kane, B., (2007). ‎Timurid architecture in khurasan. Translated by: Ali Akhshini, Mashhad: Islamic Research Foundation (in Persian).
57. - Rafi Far, J. & Lorafshar, E., (2003). “Anthropological study of Safavid caravanserais”. Anthropology Journal (Anthropology Letter), 2(4): 37-60 (in Persian).
58. - Ravandi, M., (1993). Social History of Iran. Tehran: Roozbehan (in Persian).
59. - Savory, R., (1995). Period of Safavid Iran. Translated by: Kambiz Azizi, Tehran: Markaz Publishing (in Persian).
60. - Shanvaz, B. & Khaghani, R., (2015). Iran caravanseries. Tehran: Pazineh (in Persian).
61. - Siro, M., (1974). Iranian Caravanserai and Small Buildings Between Roads. Translated by: Issa Behnam, Tehran: National Organization for the Protection of Antiquities of Iran (in Persian).
62. - Saremi, A., (1995). “Stable and Variable Elements in Architecture”. Proceedings of the Congress of the History of Architecture and Urbanism of Iran, Tehran: Cultural Heritage Organization (in Persian).
63. - Soltan Ahmadi, B. & Seyed Hamzeh, M., (2016). “Model and architectural features of the caravanserais of the Seljuk period on the Khorasan highway”. Athar Magazine, 37(73): 21-42 (in Persian). http://journal.richt.ir/athar/article-1-596-En.html
64. - Tales, M., (1958). “Education in Islam”. Journal of Education, 29: 28 (in Persian).
65. - Wilber, D., (1986). The Architecture of Islamic Iran: The Ilkhanid period. Translated by: Abdullah Faryar, Tehran: Scientific and Cultural Publishing Company (in Persian).
66. - Zamani-Mohboub, H., (2013). “Caravanserais in Transoxiana”. The History of Islam, 14 (4): 183-204 (in Persian). https://hiq.bou.ac.ir/article_11101.html?lang=en
67. - Zarei, M. E., (2016). Iranian architecture from Safavid period to the present‬. Hamadan: Bu-Ali Sina University and Tehran: Organization for Studying and Compiling Humanities Books of Universities (Samt) (in Persian).
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.