سال 7، شماره 23 - ( 3-1402 )
سال 7 شماره 23 صفحات 264-243 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Akbari Z, Neyestani J, Hejebri nobari A, Nasiri M R. (2023). The Process of Changes in the Appearance and Structural Elements of Bulbous Domes During the Timurid and Safavid Period in Central Asia and Iran. Parseh J. Archaeol. Stud.. 7(23), 243-264. doi:10.30699/PJAS.7.23.243
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-597-fa.html
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-597-fa.html
اکبری زینب، نیستانی جواد، هژبری نوبری علیرضا، نصیری محمدرضا.(1402). فرآیند و چرایی تغییر در شکل ظاهری و عناصر سازهای گنبدهای شلجمیشکل از آغاز دورۀ تیموری تا پایان دورۀ صفوی در آسیایمرکزی و ایران مطالعات باستانشناسی پارسه 7 (23) :264-243 10.30699/PJAS.7.23.243
زینب اکبری1 
، جواد نیستانی*2 ، علیرضا هژبری نوبری3 ، محمدرضا نصیری4
، جواد نیستانی*2 ، علیرضا هژبری نوبری3 ، محمدرضا نصیری4
1- دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیتمدرس، تهران، ایران.
2- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیتمدرس، تهران، ایران ،jneyestani@modares.ac.ir
3- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیتمدرس، تهران، ایران
4- استاد گروه تاریخ، دانشگاه پیامنور، تهران، ایران.
2- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیتمدرس، تهران، ایران ،
3- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیتمدرس، تهران، ایران
4- استاد گروه تاریخ، دانشگاه پیامنور، تهران، ایران.
چکیده: (2695 مشاهده)
ساخت انواع گنبدها در دوران اسلامی، بهویژه در دورههای تیموری و صفوی بهنهایتِ کمال رسید. گنبدهای شلجمیشکل، از نمونههای قابلتأمل در فرهنگ معماری آسیایمرکزی و ایران است که در اوایل قرن 9ه.ق./ 15م. و همزمان با دورۀ تیموری رواج یافت. در این شکل جدید، در محل پیوستن پوستۀ بیرونی گنبد به ساقه، بیرونزدگی مختصری ایجاد شده که سبب تغییر در شکل ظاهری و جزئیات سازهای شده است. پرسش مطرح این است که، دلایل ایجاد این تغییرات در نمای ظاهری و نیز عناصر سازهای دخیل بین دو پوسته، پس از شکلگیری اولیۀ این گنبدها در آسیایمرکزی و سپس سیر تکامل آنها در ایران چگونه است؟ پژوهش حاضر با هدف دستیابی به جنبههای پنهان در سیر تحول گنبدهای شلجمیشکل و با تکیهبر مستندات تاریخی و باستانشناسی و پاسخ به چرایی و علل تحولات ایجادشده در آنها طی 4 قرن در حوزۀ ایران فرهنگی به نگارش درآمده است. افزونبر این، بازنمایی اندیشهها و باورهای حامیان و معماران پدیدآورندۀ این گنبدها با مطالعۀ تحولات انجامگرفته در این آثار موردتوجه است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی انجامشده و مطالعۀ گنبدهای منتخب نیز مبتنیبر فعالیت های میدانی، تحقیق در منابع و اسناد کتابخانهای است. فرآیند تغییر شکل ظاهری گنبدها، شامل حذف خیارۀ بیرونی، تعدیل در ارتفاع ساقه و ایجاد انحنای بیشتر در محل پیوستن پوستۀ بیرونی به گریو است. این پژوهش، در پیوند با تغییرات سازهای ایجادشده برای بهبود مقاومت و استحکام گنبدها، از ساخت باریکهطاقها برروی پوستۀ درونی و انتقال وزن دیوارهای خشخاشی به قسمتهای زیرین و پایههای گنبدخانه، تغییر در تعداد و تناسبات خشخاشیها برای جلوگیری از خرابی گنبد، بهویژه در بخش آوگون بههنگام زلزله و نیز شکل و ترتیب قرارگیری کلافهای چوبی برای افزایش انعطافپذیری آن در برابر تکانهای لرزشی، سخن گفته است.
واژههای کلیدی: گنبد شلجمی، آوگون، باریکهطاق، خشخاشی، کلافهای چوبی، دورۀ تیموری- صفوی، معماری آسیایمرکزی، معماری ایران.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
تخصصی باستانشناسی
دریافت: 1400/4/9 | پذیرش: 1400/9/2 | انتشار: 1402/3/1
دریافت: 1400/4/9 | پذیرش: 1400/9/2 | انتشار: 1402/3/1
فهرست منابع
1. - اکبری، زینب؛ نیستانی، جواد؛ و نصیری، محمدرضا، (1399). «دلایل سازهای استفاده و رواج گنبدهای شلجمیشکل در ایران: مطالعۀ موردی مسجد شاه مشهد». مطالعات باستانشناسی، 12(2): 39-23.
2. - بایرون، رابرت، (1387). «معماری دورۀ تیموری». در: سیری در هنر ایران: از دوران پیش از تاریخ تا امروز، ج 3 (معماری دوران اسلامی)، ترجمۀ باقر آیتاللهزاده شیرازی، زیرنظر: آرتور اپهام پوپ و فیلیس آکرمن، تهران: علمی و فرهنگی.
3. - برک، پیتر، (1389). تاریخ فرهنگی چیست؟ ترجمۀ نعمتالله فاضلی و مرتضی قلیچ، تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
4. - بیانکا، استفانو، (1395). برنامهریزی برای شهر تاریخی سمرقند، مؤسسۀ فرهنگی آقاخان (برنامه حمایت از شهرهای تاریخی). ترجمۀ مهدی پیرحیاتی، تهران: اول و آخر.
5. - پوپ، آرتور اپهام، (1390). معماری ایران. ترجمۀ غلامحسین صدریافشار، چ 9، تهران: دات.
6. - پوگاچنکوا، گالینا آناتولینا، (1387). شاهکارهای معماری آسیایمیانه (سدههای چهاردهم و پانزدهم میلادی). ترجمۀ سیدداود طبایی، تهران: فرهنگستان هنر.
7. - پیرنیا، محمدکریم، (1370)، «گنبد در معماری ایران». گردآورنده: زهره بزرگمهری، اثر، 9 (20): 139-5.
8. - تاورنیه، ژانباتیست، (1336). سفرنامه. ترجمۀ ابوتراب نوری، بهاهتمام: حمید شیرانی، تهران: انتشارات سنایی.
9. - حجازی، مهرداد؛ و میرقادری، رسول، (1383). «تحلیل لرزهای گنبدهای ایرانی». دانشکدۀ فنی، 38 (6): 757-747.
10. - حسینی، محسن، (1393). مساجد تاریخی خراسان. ج 1، مشهد: مؤسسه جاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
11. - رهرویپوده، ساناز؛ ولیبیگ، نیما؛ و رحیمیآریایی، افروز، (1395). «تحلیل جزئیات هندسی و اجرایی در گنبدهای دو پوستۀ گسسته نار شاخص شهر اصفهان». صفه، 26 (2): 104-85.
12. - زمرشیدی، حسین، (1389). گنبد و عناصر طاقی ایران. تهران: نشر زمان.
13. - کریُو، یولاند، (1380). «آسیایمرکزی و افغانستان». در: معماری جهان اسلام (تاریخ و مفهوم اجتماعی آن)، ویراستار: جرج میشل، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: مولی.
14. - کمپفر، انگلبرت، (1363). سفرنامه. ترجمۀ کیکاوس جهانداری، تهران: خوارزمی.
15. - گدار، آندره، (1368)، آثار ایران. ترجمۀ ابوالحسن سروقدمقدم، ج 4، مشهد: آستان قدس رضوی.
16. - گلمبک، لیزا؛ و ویلبر، دونالد، (1374). معماری تیموری در ایران و توران. ترجمۀ کرامتالله افسر و محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراثفرهنگی کشور.
17. - معماریان، غلامحسین، (1367). نیارش سازههای طاقی. ج. 1، تهران: جهاد دانشگاهی دانشگاه علم و صنعت ایران.
18. - معماریان، غلامحسین، (1391). معماری ایرانی نیارش. تدوین: هادی صفاییپور، 2 جلد، تهران: نغمه نواندیش.
19. - مینورسکی، ولادیمیر فیودورویچ، (1378). سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرهالملوک، ترجمۀ مسعود رجبنیا، بهکوشش: محمد دبیرسیاقی، تهران: امیرکبیر.
20. - ویلسن، پیندر، (1390). «معماری دورۀ تیموری». در: تاریخ ایران کمبریج (تیموریان). ج. 5، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: جامی.
21. - هیلنبراند، رابرت، (1380). معماری اسلامی (شکل، کارکرد و معنی). ترجمۀ باقر آیتاللهزاده شیرازی، تهران: روزنه.
23. - Akbari, Z.; Neyestani, J. & Nasiri, M. R., (2020). “An Analysis of Structural Reasons for the Use of Bulbous Domes and their Prevalence in Iran: A Case Study of Shah Mosque in Mashhad”. Journal of Archaeological Studies, 12 (2): 23-39.
24. - Allchin, F. R. & Norman, H., (1978). The Archaeology of Afghanistan (From Earliest Times to the Timurid Period. New York: Academic Press.
25. - Ashkan, M. & Ahmad, Y., (2012). “Discontinuous Double-shell Domes through Islamic Eras in the Middle east and Central Asia: History, Morphology, Typologies, Geometry, Construction”. Nexus Network Journal, 12 (1): 287-319.
26. - Ashkan, M. & Ahmad, Y., (2010). “Discontinuous Double-shell Domes through Islamic Eras in the Middle East and Central Asia: History, Morphology, Typologies, Geometry, Construction”. Nexus Network Journal, 12: 287-319.
27. - Bhalla, A. S., (2009). Royal Tombs of India (13th to 18th Century). India: Maphin Publishing.
28. - Bianca, S., (2016). Planning for the Historical City of Samarqand. Translated by: Mehdi Pir Hayati. Tehran: Aval & Akhar. (In Persian)
29. - Blair, Sh. & Bloom, J. M., (1994). The Art and Architecture of Islam (1250-1800). UK: Yale University Press.
30. - Bulatova, V. & Shishkina, G., (1986). Samarkand (A Museum in the Open). Published by Tashkent.
31. - Burke, P., (2008). What is Cultural History?. Translated by: Nematollah Fazeli & Morteza Ghelich, Tehran: Research Institute of Islamic History. (In Persian)
32. - Byron, R., (1967). “Timurid Architecture”. A Survey of Persian Art, from Prehistoric Times to the Present. Vol. 3, Translated by: Bagher Ayatollahzadeh Shirazi, B., New York: Oxford University Press. (In Persian)
33. - Ghasempourabadi, M.; Mahmoudabadi Arani, V.; Bahar, R. & Mahdavinejad, O., (2012). “Assessment of behavior of two-shelled domes in Iranian traditional architecture: The Charbagh School, Isfahan, Iran”. The Sustainable City, VII. (2): 1223-1233.
34. - Godard, A., (1989). The Art of Iran. Translated by: Abol-Hassan Sarvghad Moghadam, Fourth Volume, Mashhad: Astan Ghods Razavi. (In Persian).
35. - Golombek, L. & Wilber, D., (1988). The Timurid Architecture of Iran and Turan. Second Volume. Princeton University Press.
36. - Golombek, L. & Wilber, D., (1988). The Timurid Architecture of Iran and Turan. Vol. II. Princeton University Press.
37. - Golombek, L. & Wilber, D., (1995). The Timurid Architecture of Iran and Turan. Translated by: Keramatollah Afsar & Mohammad Yusof Kiani. Tehran: Cultural Heritage Organization of Iran. (In Persian).
38. - Hejazi, M. & Mirghaderi, R., (2004). “Seismic Analysis of Iranian Domes”. Technical Faculty, 38 (6): 747-757.
39. - Hejazi, M., (1997). Historical Building of Iran: Their Architecture and Structure. Southampton, UK: WIT Press.
40. - Hillenbrand, R., (2001). Islamic Architecture (Form, Function, and Meaning). Translated by: Bagher Ayatollahzadeh Shirazi, Tehran: Rozaneh. (In Persian).
41. - Hosseini, M., (2013). Historical Mosques of Khorasan. Vol. 1, Mashhad: printing Institute and Astan Quds Razavi Publishing House. (In Persian).
42. - Jairazbhoy, R. A., (1972). An Outline of Islamic Architecture. India: Asia Publishing House.
43. - Jalal Yaghan, M. A., (2003). “Gadrooned-Dome’s Muqarnas-Corbel: Analysis and Decoding Historical Drawings”. Architectural Science Review, 46 (1): 69-88.
44. - Kaempfer, E., (1985). Travelogue of Persia. Translated by: Keykavoos Jahandari. Tehran: Kharazmi. (In Persian).
45. - Korio, Y., (2001). “Central Asia and Afghanistan”. Architecture of Islamic world. Translated by: Yaghoob Ajand, Tehran: Mola. (In Persian)
46. - Man’kovskaia, L. Iu & Golombek, L., (1985). “Towards the Study of Forms in Central Asian Architecture at the End of the Fourteenth Century: The Mausoleum of Khvaja Ahmed Yasavi”. Iran, 23: 109-127.
47. - Manz, B. F., (1994). Central Asia in Historical Perspective. Boulder: Westview Press.
48. - Marefat, R., (1991). Beyond the Architecture Death: The Shrine of the Shah-I Zinda In Samarkand. Harvard University: The Graduate School of Arts and Sciences.
49. - Melaragno, M., (1991). An Introduction to Shell Structures (The Art and Science of Vaulting). New York: Van Nostrand Reinhold.
50. - Memarian, Gh. H., (1988). Niaresh of Arched Structures. First Volume. Tehran: University of Science and Technology.
51. - Memarian, Gh. H., (2012). Iranian Architecture: Niaresh. Edited by: Hadi Safaeipoor, First & Second Volume, Tehran: Naghmeh No-Andish.
52. - Minorsky, V. F., (1999). Tadhkirat al-Muluk: A Manual of Safavid Administration. Translated by: Masood Rajabnia, Tehran: Amir Kabir. (In Persian).
53. - O’Kane, B. (1987). Timurid Architecture in Khurasan. Mazda Publishers: Costa Mesa, California.
54. - Pirnia, M. K., (1991). “Dome in Iranian Architecture”. Asar, 9 (20): 5-139.
55. - Pogachenkova, G. A., (2008). The art of Central Asia (Fourteenth and Fifteen Centuries). Translation: Tabayi, D. Tehran: Academy of Art. (In Persian).
56. - Pope, A. U., (2011). Iranian Architecture. Translated by: Sadri Afshar, Gh. Tehran: Daat. (In Persian).
57. - Rahravi, S.; Valibeigi, N. & Rahimi Ariaei, A., (2016). “Survey of the Geometrical and Functional Details of the Double-Shell Discrete Nar Domes in Isfahan”. Soffeh. 26 (2): 85-104.
58. - Safaeipour, H. et al., (2011). “Typology of Khashkhashi in structure of double-sell domes”. International conference of domes in the world, Florence, Pp: 1-19.
59. - Tavernier, J.-B., (1957). Travelogue of Tavernier. Translated by: Hamid Arbab Shirani, Tehran: Niloofar. (In Persian).
60. - Wilson, P., (2011). “Timurid Architecture”. Cambridge History of Iran. Fifth Volume. Translated by: Yaghoob Ajand, Tehran: Jami. (In Persian).
61. - www.cemml.colostate.edu
62. - Yeomans, R., (1999). The Story of Islamic Architecture. Published by: Garnet Publishing Ltd.
63. - Zomarshidi, H., (2010). The dome and arch elements of Iran. Tehran: Zaman.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |