سال 7، شماره 26 - ( 12-1402 )
سال 7 شماره 26 صفحات 362-339 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Moradi H, Nikzad M. (2024). Human Interaction with Arid and Semi-Arid Environments: A Reflection on Traditional Methods of Water Management and Exploitation in Neyriz Plain, Fars Province, Iran. Parseh J. Archaeol. Stud.. 7(26), 339-362. doi:10.22034/PJAS.7.26.339
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-451-fa.html
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-451-fa.html
مرادی حسن، نیکزاد میثم.(1402). برهمکنش انسان با محیطهای گرم و خشک: تأملیبر شیوههای سنتی مدیریت و بهرهبرداریِ از آب در دشت نیریز مطالعات باستانشناسی پارسه 7 (26) :362-339 10.22034/PJAS.7.26.339
برهمکنش انسان با محیطهای گرم و خشک: تأملیبر شیوههای سنتی مدیریت و بهرهبرداریِ از آب در دشت نیریز
حسن مرادی*1 
، میثم نیکزاد2
، میثم نیکزاد2
1- دکترای باستانشناسی دوران اسلامی، موزه ملّی ایران، تهران، ایران ، hmoradi25@gmail.com
2- استادیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ باستانشناسی و مرمت، دانشگاه هنر شیراز، شیراز، ایران
2- استادیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ باستانشناسی و مرمت، دانشگاه هنر شیراز، شیراز، ایران
چکیده: (2158 مشاهده)
دشت نیریز در شرق استان فارس، ازجمله مناطق خشک و فاقد رودخانۀ دائمی است که بارش سالانۀ اندک دارد. این دشت در سال 1396ه.ش. طی یک فصل با رهیافت باستانشناسی چشمانداز مورد بررسی قرار گرفت. با توجه به وضعیت زیستبومی منطقه و نتایج حاصل از بررسی مشخص شد که سیر تطور سکونت جوامع انسانی از گذشته تا به امروز در این دشت وابسته به توسعه و مدیریت سامانههای آبرسانی بوده است. در نتیجه، در بررسی مزبور شواهد مربوط به نظارت، مدیریت و توسعۀ منابع آب با توجه به وضعیت زمینشناسی و زمینریختی منطقه مورد پژوهش قرار گرفت. در یک نگاه کلی منابع آب دشت نیریز شامل چشمهها و قناتهایی است که با توجه به آبخوان (منابع زیرزمینی آب) در مناطق مختلف شکلگرفتهاند. این منابع الگویی متأثر از ویژگیهای زمینشناسی، ازجمله جنس و شیب سازند و لایۀ غیرقابل نفوذ، دارند که میزان آبدهی آنها را تحتتأثیر قرار میدهد. سازند تاربور در ارتفاعات شرقی نیریز باعث تشکیل منابع آب زیرزمینی مناسبی در مخروطافکنه دهانۀ پلنگان شده که پرآبترین قناتهای نیریز، از آن تغذیه میشوند. دیگر واحدهای زمینشناسی باعث تشکیل آبخوانهای محدودی در دامنۀ ارتفاعات و دشت نیریز شدهاند که چشمهها و قناتها از آنها بهرهبرداری میکنند. چشمهها با آبدهی محدود اغلب به سطح دشت نمیرسند و با ساخت نهر و استخر در مسیر برخی از آنها، به مزارع هدایت شدهاند. اما قناتها بهعنوان مهمترین منبع تأمینکنندۀ آب دشت نیریز به سه گروه قناتهای کوهستانی، نیمهکوهستانی و دشت طبقهبندی میشوند. دو گروه قناتهای کوهستانی و نیمهکوهستانی آبدهی محدودی دارند و استخری برای ذخیره و بهرهوری در مسیر نهر آنها ساخته شده است. نتایج این مطالعه ارتباط مستقیم بین تاریخ سکونت در دشت و توسعه و مدیریت منابع آب را نشان میدهد که بر پراکندگی و نوع استقرارها (کوچنشین یا یکجانشین) بسیار تأثیرگذار بوده است.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
تخصصی باستانشناسی
دریافت: 1400/8/24 | پذیرش: 1400/12/10 | انتشار: 1402/12/10
دریافت: 1400/8/24 | پذیرش: 1400/12/10 | انتشار: 1402/12/10
فهرست منابع
1. - اصغریمقدم، اصغر، (1389). اصول شناخت آبهای زیرزمینی. تبریز: دانشگاه تبریز.
2. - افراسیابی، بنفشه؛ و صدقیاصل، محمد، (۱۳۹۴). «ارزیابی روشهای زمین آماری جهت تخمین کیفی آبهای زیرزمینی دشت نیریز، استان فارس». دهمین کنگره بینالمللی مهندسی عمران، تبریز، دانشگاه تبریز دانشکده مهندسی عمران. https://www.civilica.com/Paper-ICCE10-ICCE10_1090.html.
3. - پیشاهنگ، محمدعلی، (1379). «قناتهای شهرستان نیریز». مجموعه مقالات قنات (جلد دوّم)، یزد: شهرک سهامی آب منطقهای یزد: 559-543.
4. - حسنشاهی، حسن، (1377). «مطالعات خاکشناسی اجمالی دشت نیریز (استان فارس)». مرکز اسناد مؤسسۀ تحقیقات خاک و آب، وزارت کشاورزی، نشریه فنی شمارۀ 1533، (منتشرنشده).
5. - سبزهای، مصیب، (1375). ورقۀ زمینشناسی نیریز، مقیاس۱:۱۰۰۰۰۰. تهران: انتشارات سازمان زمینشناسی کشور.
6. - سمساریزدی، علیاصغر؛ و علمدار، محمدحسین، (1379). «واژگان قنات در یزد». مجموعه مقالات قنات (جلد دوّم)، یزد: شهرک سهامی آب منطقهای یزد: 360-347.
7. - روستایی، کوروش، (1388). «توسعه و تحول استقرارها در منطقۀ شاهرود». مجلۀ باستانشناسی و تاریخ، 47: 35-3.
8. - طباطبایی، سیدمصطفی؛ و خزیمهنژاد، حسین، (1397). «ارزیابی روشهای حفاظتی و افزایش آبدهی قناتها در ایران». مجلۀ آبخوان و قنات، 2 (1): 28-17. DOI: 10.22077/JAAQ.2018.1600.1006
9. - کاستانی، ژیلبرت، (1357). بررسی و بهره برداری آبهای زیرزمینی. تهران: دانشگاه تهران، چاپ دوّم.
10. - (گزارش یک) «مطالعات بههنگامسازی اطلس منابع آب حوزه آبریز دریاچه طشک-بختگان و مهارلو»، جلد دوّم: بررسی و مشخصات عمومی، بهار، (1390). مهندسین مشاور فارساب صنعت، شیراز: کتابخانه و مرکز اسناد آب منطقهای فارس (معاونت مطالعات پایه منابع آب)، (منتشرنشده).
11. - (گزارش دو) «گزارش ادامه مطالعۀ دشت نیریز»، آذرماه، (1379). معاونت مطالعات سازمان مدیریت آبهای زیرزمینی (وزارت نیرو، سازمان آب منطقهای فارس، بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد)، شیراز: کتابخانه و مرکز اسناد آب منطقهای فارس، (منتشرنشده).
12. - لمتون، آن، (1362). مالک و زارع در ایران. ترجمۀ منوچهر امیری، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم.
13. - مرادی، حسن؛ نیکزاد، میثم؛ و عمادی، حبیب، (1397). «گزارش فصل اول بررسی باستانشناسی در دهستان رستاق، شهرستان نیریز، استان فارس». گزارشهای شانزدهمین گردهمایی سالانۀ باستانشناسی ایران (مجموعه مقالات کوتاه 1395)، بهکوشش: روحالله شیرازی، تهران: پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری: 341-337.
14. - ناصری، احمد؛ و پورمیرزایی، احمد، (1384). طرح شناخت مناطق اکولوژیک کشور: تیپهای گیاهی منطقۀ نیریز. تهران: مؤسسۀ تحقیقات جنگلها و مراتع.
16. - “Geographical dictionary of the country's mountains: Sistan and Baluchestan, Kerman, Yazd, Fars, Hormozgan and Bushehr provinces”. (1998). Publisher: Geographical Organization of the Armed Forces: 283-236. [In Persian]
17. - “Report on the continuation of the Neyriz plain study, December (2019). Studies of the Groundwater Management Assistance Organization (Ministry of Energy, Fars Regional Water Organization, Bushehr, Kohgiluyeh, va Boyer Ahmad)”. Shiraz: Fars Regional Water Library and Documentation Center. (Unpublished). [In Persian]
18. - “Studies on synchronization of the water resources atlas of Tashk-Bakhtegan and Maharlo lake catchment area,” volume two: survey and general characteristics, Spring, (2018). Farsab Sanat Consulting Engineers, Shiraz: Fars Regional Water Library and Documentation Center (Office of Basic Studies of Water Resources), (unpublished). [In Persian]
19. - Adeel, Z., (2008). “Promoting traditional water management in drylands: Adapting traditional knowledge to meet today’s challenges”. What Makes Traditional Technologies Tick? A Review of Traditional Approaches for Water Management in Drylands: 1-35.
20. - Afrasiabi, B. & Sedghi-Asl, M., (2014). “Evaluation of geostatistical methods to estimate the quality of groundwater in Neyriz Plain, Fars province”. 10th International Congress of Civil Engineering, Tabriz: Tabriz University, Faculty of Civil Engineering: 8-1. [In Persian]
21. - Anschuetz, K.; Wilshuen, R. & Scheick, C., (2001). “An archaeology of landscapes: perspectives and directions”. Journal of Archaeological Research, 9 (2): 157-208. https://doi.org/10.1023/A:1016621326415
22. - Arzani, N., (2010). “Water harvesting and urban centers in Dryland Alluvial Megafans: environmental issues and examples from central Iran”. Int. J. Environ. Sci. Dev, 1 (5): 387-391, https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2011.11.023
23. - Asghari-Moghadam, A., (2009). Principles of Groundwater Knowledge. Tabriz: Tabriz University. [In Persian]
24. - Bailiff, I. K.; Jankowski, N.; Snape, L. M.; Gerrard, C. M.; Gutierrez, A. & Wilkinson, K. N., (2018). “Luminescence dating of Qanat technology: prospects for further development”. Water History, 10/1: 73-84, https://doi.org/10.1007/s12685-018-0213-x
25. - Barker, G., (2012). “The desert and the Sown: nomad-Farmer interactions in the Wadi Faynan, Southern Jordan”. Journal of Arid Environments, 86: 82-96, https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2011.11.023
26. - Beck, L., (2003). “Qashqa'I nomadic pastoralists and their use of land”. in: N. F., Miller and K. Abdi (eds.), Yeki Bud, Yeki Nabud, essay on the archaeology of Iran in honor of William M. Sumner, 289-304, Los Angeles: Cotsen Institute of Archaeology at UCLA.
27. - Beckers, B.; Berking, J. & Schütt, B., (2013). “Ancient water harvesting methods in the drylands of the Mediterranean and Western Asia”. eTopoi. Journal for Ancient Studies, 2: 145–164, http://dx.doi.org/10.17169/refubium-23389
28. - Castani, G., (1996). Investigation and exploitation of groundwater. Tehran: University of Tehran, second edition. [In Persian]
29. - Challis, K.; Priestnall, G.; Gardner, A.; Henderson, J. & O’Hara, S., (2004). “Corona remotely-sensed imagery in dryland archaeology: The Islamic city of Al-Raqqa, Syria”. Journal of Field Archaeology, 29 (1-2): 139-153, https://doi.org/10.1179/jfa.2004.29.1-2.139
30. - Charbonnier, J., (2015). “Groundwater management in Southeast Arabia from the Bronze Age to the Iron Age: a critical reassessment”. Water History, 7:39–71, https://doi.org/10.1007/s12685-014-0110-x
31. - Costa, P. M., (1983). “Notes on traditional hydraulics and agriculture in Oman”. World Archaeology, 14 (3): 273-295, https://doi.org/10.1080/00438243.1983.9979869
32. - Downing, T. & Gibson, M., (1974). Irrigation's impact on society. Arizona: University of Arizona Press.
33. - Estaji, H. & Raith, K., (2016). “The role of Qanat and irrigation networks in the process of city formation and evolution in the central Plateau of Iran, the Case of Sabzevar”. Urban Change in Iran: Stories of Rooted Histories and Ever-accelerating Developments, 9-18, https://doi.org/10.1007/978-3-319-26115-7_2
34. - Fattahi, M., (2015). “OSL dating of the Miam Qanat (KĀRIZ) system in NE Iran”. Journal of Archaeological Science, 59: 54-63, https://doi.org/10.1016/j.jas.2015.04.006
35. - Goes, M.; Parajuli, U. N.; Haq, M. & Wardlaw, R. B., (2017). “Karez (qanat) irrigation in the Helmand River Basin, Afghanistan: a vanishing indigenous legacy”. Hydrogeology Journal, 25(2): 269, DOI: 10.1007/s10040-016-1490-z
36. - Hassan Shahi, H., (1998). “Brief pedology science studies of Neyriz Plain (Fars Province)”. Soil and Water Research Institute Document Center, Ministry of Agriculture, technical publication number: 1533, (unpublished). [In Persian]
37. - Hritz, C., (2010). “Tracing settlement patterns and channel system in southern Mesopotamia using remote sensing”. Journal of Field Archaeology, 35 (2): 184-204, https://doi.org/10.1179/009346910X12707321520477
38. - Kennedy, D., (1995). “Water supply and use in the southern Hauran, Jordan”.Journal of Field Archaeology, 22: 275-290, https://doi.org/10.1179/009346995791974198
39. - Kouchoukos, N., (2001). “Satellite images and Near Eastern landscapes”. Near Eastern Archaeology, 64: 79-91, https://doi.org/10.2307/3210823
40. - Kuros, G. R. & Labbaf Khaneiki, M., (2007). Water and irrigation techniques in ancient Iran. Translated by: M. Meschi and M. Labbaf Khaneiki, Tehran: Iranian National committee in irrigation and drainage (IRNCID).
41. - Labbaf Khaneiki, M., (2019). “Qanat and territorial cooperation in Iran, case study: Qanat of Hasan Abad, Yazd”. Water History, 11: 185-206, https://doi.org/10.1007/s12685-019-00236-1
42. - Lambton, A., (1983). Owner and Farmer in Iran. Translated by: Manouchehr Amiri, Tehran: Elmi Farhangi Publications, third edition. [In Persian]
43. - Lightfoot, D. R., (2000). “The origin and diffusion of qanats in Arabia: new evidence from the northern and southern peninsula”. Geographical Journal, 166(3): 215-226, https://doi.org/10.1111/j.1475-4959.2000.tb00021.x
44. - Magee, P., (2005). “The chronology and environmental background of Iron Age settlement in Southeastern Iran and the question of the origin of the Qanat irrigation system”. Iranica Antiqua, 40: 217-231, DOI: 10.2143/IA.40.0.583210
45. - Manuel, M.; Lightfoot, D. & Fattahi, M., (2018). “The sustainability of ancient water control techniques in Iran: an overview”. Water History, 10, 1-18, https://doi.org/10.1007/s12685-017-0200-7
46. - Manuel, M.; Lightfoot, D. & Fattahi, M., (2018). “The sustainability of ancient water control techniques in Iran: an overview”. Water History, 10 (1): 13–30, https://doi.org/10.1007/s12685-017-0200-7
47. - Moradi, H., (2016). “Report of the first chapter of Neyriz city survey, Rostaq district (Fars province)”. with the cooperation of Habib Emadi and Meysam Nikzad, Tehran: Archeological Research Center and Library (unpublished). [In Persian]
48. - Moradi, H.; Nikzad, M. & Emadi, H., (2018). “The first chapter of the archaeological investigation report in Rastaq village, Neyriz City, Fars Province”. Reports of the 16th annual Conference of Iranian Archeology (collection of short articles 2016), by: Rouhollah Shirazi, Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism of Iran: 341-337. [In Persian]
49. - Naseri, A. & Pourmirzaei, A., (2014). Identification of ecological regions of the country project: Neyriz region Vegetation types. Tehran: Institute of Forestry and Pasture Research of Iran. [In Persian]
50. - Neely, J. & Wright, H., (1994). Early settlement and irrigation on the Deh Luran plain. Technical Report 26, Michigan: Ann Arbor
51. - Neely, J., (1974). “Sassanian and early Islamic water-control and irrigation systems on the Deh Luran plain, Iran”. in: T. Downing and M. Gibson (eds.), Irrigation's impact on society: 21-43, Arizona: University of Arizona Press.
52. - Pishahang, M. A., (2000). Neyriz City qanats, collection of qanat articles (Volume II). Yazd: Yazd regional corporation. [In Persian]
53. - Raushi, K., (2018). “Development and evolution of settlements in Shahrood region”. Archeology and History magazine, 24: 3-35. [In Persian]
54. - Rosen, S. A., (2011). “The desert and pastoralist: an archaeological perspective”. Annals of Arid Zone, 50 (3-4): 1-15.
55. - Sabzeyi, M., (1996). Geological plate of Neiriz, scale 1:100000, Tehran: Publications of the Geological Organization of Iran. [In Persian]
56. - Scarborough, V. L., (2003). The Flow of Power: Ancient Water Systems and Landscapes. Santa Fe: School of American Research Press.
57. - Semsar Yazdi, A. A. & Alamdar, M. H., (2000). Vocabulary of qanat in Yazd, Collection of qanat Articles (Volume II). Yazd: Yazd regional corporation. [In Persian]
58. - Spooner, B., (1974). “Irrigation and society the Iranian Plateau”. in: T. Downing and M. Gibson (eds.), Irrigation's impact on society, 43-59, Arizona: University of Arizona Press.
59. - Tabatabaei, S. M. & Khozeymeh Nejad, H., (2017). “Evaluation of protection methods and increasing the water supply of qanats in Iran”. Aquifer and Qanat Magazine, 2 (1): 17-28. [In Persian]
60. - Thomas, D. & Kidd, F., (2017). “On the margins: enduring pre-modern water management strategies in and around the Registan Desert, Afghanistan”. Journal of Field Archaeology, 42/1: 29-42, https://doi.org/10.1080/00934690.2016.1262188
61. - Wenke, R., (1976). “Imperial investments and agricultural developments in Parthian and Sassanian Khuzistan: 150 B.C to A.D. 640”. Mesopotamia, X-XI: 31-221.
62. - Wilkinson, T. J. & Rayne, L., (2010). “Hydraulic landscapes and imperial power in the Near East”. Water History, 2: 115-144, https://doi.org/10.1007/s12685-010-0024-1
63. - Wilkinson, T. J., (2003). Archaeological landscapes of the Near East. University of Arizona Press.
64. - Wilkinson, T.; Boucharlat, R.; Ertsen, N. W.; Gilmore, G.; Kennet, D.; Magee, P.; Rezakhani, K. & De Schacht, T., (2012). “From human niche construction to imperial power: long-term trends in ancient Iranian water systems”. Water History, 4 (2): 155-176, https://doi.org/10.1007/s12685-012-0056-9
65. - Wittfogel, K., (1957). Oriental despotism, a comparative study of total power. New Haven: Yale University Press.
66. - Yazdi, A. A. S. & Labbaf Khaneiki, M., (2016). Qanat knowledge: Construction and maintenance. Springer.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |