logo
سال 4، شماره 14 - ( 12-1399 )                   سال 4 شماره 14 صفحات 123-101 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.30699/PJAS.4.14.101
‎ 20.1001.1.26455048.1399.4.14.8.7

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Farjami M, Mahmoodi-Nasab A. (2021). Analysis of Archaeological Findings of the Fourth Excavation Season in Kahnek Site, Sarbisheh City - South Khorasan. Parseh J. Archaeol. Stud.. 4(14), 101-123. doi:10.30699/PJAS.4.14.101
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-395-fa.html
فرجامی محمد، محمودی‌نسب علی‌اصغر.(1399). بررسی و تحلیل یافته‌های باستان‌شناسی فصل چهارم کاوش محوطۀ کَهنِک، شهرستان سربیشه-خراسان جنوبی مطالعات باستان‌شناسی پارسه 4 (14) :123-101 10.30699/PJAS.4.14.101

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-395-fa.html

بررسی و تحلیل یافته‌های باستان‌شناسی فصل چهارم کاوش محوطۀ کَهنِک، شهرستان سربیشه-خراسان جنوبی
محمد فرجامی1 ، علی‌اصغر محمودی‌نسب*2
1- دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستا‌ن‌شناسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2- دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه مازندران، مازندران، ایران ، aliasqarmahmoodi@yahoo.com
چکیده:   (5099 مشاهده)
محوطۀ باستانی کَهنِک از جملۀ محوطه‌های اسلامی مهم در استان خراسان جنوبی است که ضعف الگوهای زیست‌محیطی و محدودیت‌های اقلیمی در شرق ایران، خصوصاً کمبود منابع آبی، موجب عدم شکل‌گیری محوطه‌ها و سکونت‌گاه‌های پرجمعیت و وسیع در این منطقه شده است. به‌همین دلیل، این محوطه در مطالعات باستان‌شناسی شرق کشور و ارتباطات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بین مناطق شمالی (خراسان) و جنوبی (منطقۀ سیستان) که در مسیر راه ارتباطی مهمی قرار دارد، از اهمیت بسیار برخودار است. مسیرهای اصلی از عوامل مهم در مکان‌گزینی گروه‌های انسانی در طول تاریخ بوده است و این امر در مناطقی بیشتر تأثیرگذار بوده که زیست‌بوم‌هایش در مجاورت مسیرهای اصلی تجاری و شاهراه‌های ارتباطی قرار گرفته بوده‌اند. محوطۀ کَهنِک سربیشه به‌عنوان محلی برای فعالیت‌های آموزشی گروه باستان‌شناسی دانشگاه بیرجند درنظر گرفته شده و از سال 1392 تا سال 1397 ه‍.ش. به‌مدت شش فصل و به‌طور مستمر فعالیت کاوش در این محوطه تداوم داشته است. در این تحقیق، به معرفی فصل چهارم کاوش و یافته‌های کشف‌شده از آن پرداخته می‌شود که با هدف شناسایی و خواناسازی فضاهای معماری موسوم به «قلعه کَهنِک» در قسمت شرقی این محوطه در زمستان 1395 انجام شد. محوطۀ کَهنِک با توجه به داده‌های سطحی و کاوش‌های صورت‌گرفته، متعلق به قرون سوم و چهارم هجری‌قمری تا دورۀ تیموری است و بیشترین داده‌های به‌دست‌آمده‌اش را سفال و سازه‌های معماری مربوط به قرون میانۀ اسلامی دربر می‌گیرند. سازه‌های معماری یافت‌شده در این فصل از کاوش، عمدتاً سازه‌های مربوط به فضاهای معماری قلعه‌اند. این مقاله ضمن معرفی محوطۀ کَهنِک ، به توصیف و تحلیل داده‌های به‌دست‌آمده از چهارمین فصل کاوش این محوطه می‌پردازد. پژوهش حاضر، بر اساس روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تاریخی-فرهنگی بوده و روش کار در این تحقیق به‌صورت میدانی و کتابخانه‌ای است. پرسش‌های پژوهش عبارتنداز: 1- فضاهای معماری کاوش‌شدۀ قلعۀ کهنک از چه نقشه‌ای برخوردار است؟ 2- آیا تأثیر فرهنگ‌های مجاور را در سفال محوطۀ کَهنِک می‌توان دید؟ فرضیه‌های پژوهش عبارتند از: 1- قلعۀ کهنک با توجه به کاوش‌های انجام‌شده دارای نقشه‌ای نسبتاً مدور و فضاهای معماری محدود با اطاق‌هایی مربع‌شکل است. 2- محوطۀ کَهنِک به‌دلیل قرارگیری در مسیر ارتباطی مهمی که از شمال به جنوب در امتداد است، تحت‌تأثیر مناطق همجوار است؛ به‌طوری که سفال سبک نیشابور، از جمله سفال‌های شاخص قرون اولیۀ این محوطه است.
واژه‌های کلیدی: استقرار دورۀ اسلامی، کاوش باستان‌شناسی، ‌ سربیشه، محوطه کَهنِک.
متن کامل [PDF 2336 kb]   (911 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1399/5/16 | پذیرش: 1399/7/29 | انتشار: 1399/12/9
فهرست منابع
1. - آلن، جیمز ویلسن، (1387). سفالگری اسلامی؛ از آغاز تا دوران ایلخانی. ترجمۀ مهناز شایسته‌فر، تهران: انتشارات مؤسسۀ مطالعات هنر اسلامی.
2. - الله‌پور، اسماعیل؛ وثوقی عابدینی، منصور؛ پورمعافی، سیدمحمد؛ و هویس آسبیشلر، ثریا، (1390). «سنگ‌شناسی و بررسی ترکیب شیمیایی کانی‌های مافیک سنگ‌های آذرین خروجی منطقه‌ی شمال شرق بیرجند». مجلۀ بلورشناسی و کانی‌شناسی ایران، سال 19، شمارۀ 3، پاییز، صص: 477-496.
3. - امیرانی‌پور، محجوبه، (1395). «بررسی باستان‌شناختی سفال دوران اسلامی نرماشیر با تکیه بر شهر قدیم نرماشیر (چغوک‌آباد)». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه جیرفت (منتشر‌نشده).
4. - امیرانی‌پور، محجوبه؛ امیر‌حاجیلو، سعید؛ و سقایی، سارا، (1397). «مطالعۀ سفال منقوش بدون‌لعاب (شبه پیش‌‌از‌تاریخی) در محوطۀ دولت اسلامی دشت نَرماشیر کرمان». مجلۀ مطالعات باستان‌شناسی پارسه، شمارۀ 3، سال 2، بهار، صص: 165-149.
5. - انوری‌مقدم، امیر؛ مبینی، مهتاب؛ و فرجامی، محمد، (1398). «مقایسۀ تطبیقی نقوش سفالینه‌های محوطۀ کَهنِک شهرستان سربیشه با نقوش سنتی گلیم و قالیچه‌های ذهنی‌باف معاصر این شهرستان در استان خراسان جنوبی». مجلۀ مطالعات تطبیقی هنر، سال 9، شمارۀ 17، بهار و تابستان، صص: 135-123.
6. - توحیدی، فائق، (1387). فن و هنر سفالگری. تهران: انتشارات سمت.
7. - چوبک، حمیده، (1391). «سفالینه‌های دوران اسلامی-شهر کهن جیرفت». مجلۀ مطالعات باستان‌شناسی، دورۀ 4، شمارۀ 1، بهار و تابستان، صص: 112-83.
8. - حمزه، حمزه، (1395). «پاکسازی و استحکام‌بخشی سکه به‌دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی محوطه کَهنِک»، بیرجند: بخش مرمت آثار و اشیاء اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی (منتشر‌نشده).
9. - خدادوست، جواد، (1393). «بررسی باستان‌شناختی محوطه مالین باخرز». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی. دانشگاه مازندران (منتشر‌نشده).
10. - خدادوست، جواد؛ موسوی‌حاجی، سیدرسول؛ تقوی، عابد؛ و پور‌علی‌یاری گوکی، شهین، (1396). «بررسی و مطالعۀ تحلیلی سفالینه‌های محوطۀ مالین؛ شهرستان باخرز (خراسان رضوی)». مجلۀ پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شمارۀ 13، دورۀ 7، تابستان، صص: 172-157.
11. - خزائلی، رویا؛ مشکور، مرجان؛ فتحی، هما؛ و گراوند، مرتضی، (1398)، «مطالعات باستان جانورشناسی محوطۀ غار بتخانه در زاگرس مرکزی». مجلۀ مطالعات باستان‌شناسی، دورۀ 11، شمارۀ 1، بهار و تابستان، صص: 94-75.
12. - رجبی، نوروز، (1394). «یافته‌های باستان‌شناسی فصل دوم کاوش محوطۀ ماد‌آباد الف- مرودشت»، مجلۀ پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شمارۀ 9. دورۀ 5، پاییز، صص: 194-175.
13. - رضانژاد، حسین، (1380). «شناخت و معرفی سفال‌های ارگ تابران توس». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی دانشگاه تهران (منتشرنشده).
14. - رفیعی؛ لیلا، (1377). سفال ایران از دوران پیش‌ازتاریخ تا عصر حاضر. تهران: انتشارات یساولی.
15. - زارعی، علی، (1392). «گزارش فصل اول کاوش باستان‌شناختی محوطۀ کَهنِک (کهنج) سربیشه»، بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
16. - زارعی، علی، (1394). «برونداد اولین فصل کاوش‌های باستان‌شناسی محوطۀ کهنگ سربیشه». دومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، بیرجند: انتشارات چهار درخت، ص: 135.
17. - زارعی، محمد‌ابراهیم؛ عامریان، حمید؛ و نیک‌گفتار، احمد، (1395). «طبقه‌بندی گونۀ سفالینه‌های لعاب‌دار قرن 2 تا 4 هـ.ق. کشف‌شده از شهر تاریخی بلقیس (اسفراین کهن)». مجلۀ مطالعات باستان‌شناسی، دورۀ 8، شمارۀ 1، بهار و تابستان، صص: 76-57.
18. - زعفرانلو، رقیه، (1384). «گزارش گمانه‌زنی و تعیین حریم تپه قلعه‌گیو». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
19. - سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، (1388). فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان جنوبی-شهرستان سربیشه. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
20. - سروش، محمدرضا، (1385). «گزارش کاوش شهر قدیم قاین». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
21. - سروش، محمدرضا، (1387). «گزارش آواربرداری قلعه‌کوه قاین». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
22. - صدیقیان، حسین؛ و غلامی، حسین، (1391). «سفال اسلامی منقوش بدون لعاب (شبه پیش‌از‌تاریخ) ایران». مجلۀ پژوهش‌های باستان-شناسی مدرس، سال 3 و 4؛ شمارۀ 6 و 7، بهار و تابستان، صص: 143-134.
23. - صدیقیان، حسین، (1394). «بررسی باستان‌شناسی بخش قهستان و بخش گزیک شهرستان درمیان». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
24. - عطایی، مرتضی؛ موسوی‌حاجی، سیدرسول؛ و کولابادی، راحله، (1391). «سفال منقوش گلابه‌ای؛ انواع، گستردگی، تاریخگذاری». فصلنامۀ نگره، دورۀ 7، شمارۀ 23، پاییز، صص: 78-71.
25. - فرجامی، محمد، (1388). «گزارش آواربرداری قلعه‌کوه قاین». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
26. - فرجامی، محمد، (1392). «بررسی باستان‌شناختی شهرستان سربیشه». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
27. - فرجامی، محمد، (1396). بررسی باستان‌شناختی شهرستان سربیشه. بیرجند: انتشارات چهار درخت.
28. - فرجامی، محمد؛ و محمودی‌نسب، علی‌اصغر، (1394الف). «گزارش فصل دوم کاوش باستان‌شناختی محوطه کَهنِک سربیشه- خراسان جنوبی». دومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران. بیرجند: انتشارات چهار درخت، ص. 230.
29. فرجامی، محمد؛ و محمودی‌نسب، علی‌اصغر، (1395). «فصل چهارم کاوش باستان‌شناختی محوطۀ کَهنِک سربیشه». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
30. - فرجامی، محمد؛ حمزه؛ حمزه؛ و محمودی‌نسب، علی‌اصغر، (1395). «بررسی، شناخت و حفاظت پیشگیرانه در کاوش‌ باستان‌شناسی محوطۀ تاریخی کَهنِک سربیشه خراسان جنوبی». دوازدهمین همایش دو سالانۀ حفاظت و مرمت، ص. 82.
31. - قائینی، فرزانه، (۱۳۷۹). سفا‌لینه‌‌ها‌ی جرجا‌ن‌: موزه‌ آبگینه‌ و سفا‌لینه‌‌ها‌ی ایران‌. چاپ اول، تهران: انتشارات سا‌زما‌ن‌ میراث‌ فرهنگی.
32. - کاشانی، ابوالقاسم، (1345). عرایس الجواهر و نفایس الأطایب. ویرایش: ایرج افشار، تهران: دانشگاه تهران.
33. - کامبخش‌فرد، سیف‌الله، (1389). سفال و سفالگری در ایران. تهران: انتشارات ققنوس، چاپ چهارم.
34. - کمال‌هاشمی، رضا، (1390). «مطالعه سفال‌های دوران اسلامی مکشوفه از شهر بلقیس». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان (منتشر‌نشده).
35. - کیانی، محمد‌یوسف؛ و کریمی، فاطمه، (1364). هنر سفالگری در دورۀ اسلامی. تهران: انتشارات مرکز باستان‌شناسی ایران.
36. - گروبه، ارنست، (1384). سفال اسلامی. جلد هفتم از گزیده آثار هنر اسلامی؛ گردآوری: ناصر خلیلی. ترجمۀ فرناز حائری، تهران: انتشارات کارنگ.
37. - لباف‌خانیکی، رجبعلی، (1386). «گزارش گمانه‌زنی شهر قدیم قاین». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
38. - لباف‌خانیکی، رجبعلی، (1387). «گزارش کاوش شهر قدیم قاین». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
39. - محمدی، سید‌سعید، (1391). «مطالعۀ زمین‌شناسی و پترولوژی سنگ‌های آتشفشانی ترشیری منطقه معدن پرلیت سربیشه (شرق ایران) با نگرشی بر کاربرد صنعتی آن». مجلۀ زمین‌شناسی اقتصادی. دورۀ 4، شمارۀ 1، تابستان، صص: 59-76.
40. - محمودی‌نسب، علی‌اصغر، (1397). «بررسی باستان‌شناختی بخش دیهوک و دهستان پیرحاجات شهرستان طبس». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
41. - مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی.
42. - موسوی‌حاجی، سید‌رسول؛ توسلی، محمد‌مهدی؛ شیرازی، روح الله؛ و زور، مریم، (1392). «گونه‌شناختی و معرفی سفالینه‌های دوران اسلامی بلوچستان (مکران جنوبی)». مجلۀ پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دورۀ 3، شمارۀ 5، پاییز، صص: 140-121.
43. نجفی، عالیه، (1392). «پژوهشی در سفالینه‌های زیرلعابی دورۀ اسلامی ایران». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی دانشگاه کاشان (منتشر‌نشده).
44. - نخعی، آسیه؛ جلالی، زهرا؛ و مهر پویا، حسین، (1395). «معرفی محوطۀ باستان حسین‌آباد دهدار در مسیر جیرفت به هرمز در سده‌های میانی اسلام». دومین همایش ملی فرهنگ-گردشگری و هویت شهری، صص: 8-1.
45. - نصرآبادی، علیرضا، (1381). «گزارش پیشنهاد ثبت اثر تاریخی بقایای محوطه باستانی کهنج (کَهنِک)». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
46. - نصرآبادی، علیرضا، (1385الف). «گزارش گمانه‌زنی و تعیین حریم تپه تاریخی کَهنِک سربیشه». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
47. - نصرآبادی، علیرضا، (1385ب). «گزارش بررسی باستان‌شناختی شهرستان سربیشه». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
48. - ویتکمب، دونالد، (1382). «سفال‌های پیش‌از‌تاریخ دروغین از جنوب ایران». ترجمۀ محسن زیدی، مجلۀ باستان‌پژوهی (دورۀ قدیم)، شمارۀ 11، پاییز، صص: 95-84.
49. - هاشمی‌زاده، سید‌عبدالحسین، (1385). سربیشه گوهر ناشناخته کویر. مشهد: انتشارات نی‌نگار.
50. - یوسفی، صاحب، (1385). «گزارش آواربرداری قلعه نهبندان». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
51. - یوسفی، صاحب، (1386الف). «گزارش تعیین حریم تپه بیچند». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
52. - یوسفی، صاحب، (1386). «گزارش کاوش شهر قدیم قاین». بیرجند: مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده).
54. - Blair, S. & Bloom, J. M., (1995). The art and architecture of Islam 1250-1800 (Vol. 46). Yale University Press.
55. - Fehérvári, G., (2000). Ceramics of the Islamic World. IB Tauris.
56. - Watson, O., (2004), Ceramics from Islamic Lands. Thames & Hudson Ltd, London.
57. - Wilkinson, C., (1973). Nishapur: pottery of the early Islamic period. New York: Metropolitan Museum of Art.
58. - https://fa.wikipedia.org.
59. - https://Google Earth.Com
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.