logo
سال 3، شماره 8 - ( 6-1398 )                   سال 3 شماره 8 صفحات 126-109 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.30699/PJAS.3.8.109
‎ 20.1001.1.26455048.1398.3.8.7.7

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Zarei M E, Shabani M. (2019). Study and Analysis of Pottery Styles from the Beginning of the Islamic Era to the end of the Safavid Period in Hamadan. Parseh J. Archaeol. Stud.. 3(8), 109-126. doi:10.30699/PJAS.3.8.109
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-224-fa.html
زارعی محمدابراهیم، شعبانی محمد.(1398). بررسی و تحلیل گونه‌شناسی سفالینه‌های آغاز دوران اسلامی تا پایان دورۀ صفوی منطقۀ همدان مطالعات باستان‌شناسی پارسه 3 (8) :126-109 10.30699/PJAS.3.8.109

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-224-fa.html

بررسی و تحلیل گونه‌شناسی سفالینه‌های آغاز دوران اسلامی تا پایان دورۀ صفوی منطقۀ همدان
محمدابراهیم زارعی*1 ، محمد شعبانی2
1- استاد گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران ، me-zarei@basu.ac.ir
2- دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران.
چکیده:   (9504 مشاهده)
وجود مسیرهایی مانند شاهراه خراسان و راه‌ فرعی شاهی در منطقۀ همدان باعث شده است که این منطقه به‌عنوان یک چهارراه منطقه‌ای در طول دوران مختلف تاریخی شناخته شود. در دوران اسلامی این مسیرهای تجاری و زیارتی باعث پیدایش انواع فرهنگ‌های مختلف سفالگری می‌شوند. باتوجه به تأثیرپذیری فرهنگ‌های سفالگری منطقۀ همدان از مناطق بزرگ تولید سفالینه‌های اسلامی، در این پژوهش سعی شده به پرسش‌هایی از قبیل: گونه‌های سفالگری دوران اسلامی همدان کدام‌اند؟ کدام گونه‌های سفالی منطقۀ همدان از ویژگی‌های بومی و محلی برخوردارند؟ پاسخ داده شود. هدف اصلی نیز شناسایی انواع گونه‌های سفالی منطقه است که این فرآیند ازطریق مطالعۀ داده‌های باستان‌شناختی حاصل از بررسی‌ها و کاوش‌‌های علمی صورت گرفته است. درطول این پژوهش تعداد بیش از 12 گونۀ سفالی دوران اسلامی در منطقه شناسایی گردید. تمامی این گونه‌ها در بازۀ زمانی قرون نخستین اسلامی، قرون میانی و قرون متأخر قرار می‌گیرند. در قرون نخستین اسلامی منطقه، انواع سفالینه‌های سادۀ بدون لعاب، گونۀ منقوش گلی و سفالینه‌های اسگرافیاتو به‌دست آمده است. دورۀ بعدی مربوط به سفالینه‌های قرون میانی است. ازجمله گونه‌های سفالی این دوران منطقه، می‌توان به انواع سفالینه‌های تک‌رنگ، سفالینه‌های بدون لعاب با نقوش قالبی، سفالینه‌های قلم‌مشکی، سیلوئت (سایه‌نما)، سفالینه‌های سلطان‌آباد، سفالینه‌های زرین‌فام و گونۀ آبی و سفید قرون میانی اشاره نمود. آخرین گروه از سفالینه‌های دوران اسلامی همدان مربوط به سفالینه‌های قرون متأخر است. در این دوران، تولید گونه‌هایی مانند آبی و سفیدهای دوران صفوی و سفالینه‌های منقوش روی لعاب با نقوش ناشیانه رواج پیدا می‌کند. 
واژه‌های کلیدی: همدان، گونه‌های سفالی، دوران اسلامی.
متن کامل [PDF 952 kb]   (1512 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1398/2/4 | پذیرش: 1398/3/23 | انتشار: 1398/6/30
فهرست منابع
1. - آقاخانی، مهدی (1392). «گزارش گمانه‌زنی به‌منظور تعیین حریم امامزاده هادی‌ابن علی»، همدان: بایگانی ادارۀ کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
2. - القاشانی، ابوالقاسم عبدالله‌بن محمد (1384). تاریخ اولجایتو. تصحیح: مهین همبلی، تهران: علمی و فرهنگی.
3. - آلن، جیمز ویلسون (1383). سفالگری اسلامی. ترجمۀ مهناز شایسته‌فر، تهران: مؤسسۀ مطالعات هنر اسلامی.
4. - بختیاری، ذبیح‌الله (1387). «بررسی، شناسایی و مستند‌سازی آثار باستانی بخش سامن شهرستان ملایر». همدان: بایگانی ادارۀ کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
5. - بختیاری، ذبیح‌الله (1388). «بررسی، شناسایی و مستند‌سازی آثار باستانی بخش شراء و فامنین شهرستان همدان (فصل دوم)». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
6. - بلمکی، بهزاد (1388). «بررسی و شناسایی باستان‌شناختی بخش شیرین‌سو و تکمیل بخش مرکزی شهرستان کبودراهنگ». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
7. - توحیدی، فائق (1379). فن و هنر سفالگری. تهران: سمت.
8. - جانجان، محسن (1391). «گزارش بررسی و شناسایی آثار تاریخی بخش زند و مرکزی شهرستان ملایر». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
9. - چوبک، حمیده (1391). «سفالینه‌های اسلامی-شهر کهن جیرفت». مطالعات باستان‌شناسی. دورۀ 4. شمارۀ 1. صص: 112-83.
10. - خاکسار، علی (1387). «فصل اول کاوش‌های باستان‌شناختی مجموعۀ دستکند زیرزمینی سامن». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
11. - خاکسار، علی (1389). «اولین فصل از پژوهش‌های باستان‌شناختی مجموعه دستکندزیرزمینی ارزانفود». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
12. - خاکسار، علی (1390الف). «دومین فصل از پژوهش‌های باستان‌شناختی مجموعۀ دستکند زیرزمینی ارزانفود». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
13. - خاکسار، علی (1390ب). «فصل چهارم کاوش‌های باستان‌شناختی مجموعۀ دستکند زیرزمینی سامن». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
14. - خاکسار، علی (1391). «سومین فصل از پژوهش‌های باستان‌شناختی مجموعۀ دستکند زیرزمینی ارزانفود». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
15. - خدادوست، جواد؛ موسوی‌حاجی، سیدرسول؛ و پورعلی‌یاری گوکی، شهین (1394). «بررسی و مطالعۀ سفالینه‌های محوطۀ مالین؛ شهرستان باخزر». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شمارۀ 13، صص: 172-157.
16. - دژم‌خوی، مریم (1386). «نظری اجمالی به سفال قالب‌زدۀ عصر سلجوقی». باستان‌پژوهی. سال نهم، شمارۀ 15، صص: 31-27.
17. - دوری، عبدالعزیز (1375). بغداد؛ چند مقاله در تاریخ و جغرافیایی تاریخی. ترجمۀ اسماعیل دولتشاهی و ایرج پروشانی‌، تهران: بنیاد دائرهالمعارف اسلامی‌.
18. - رحمانی، اسماعیل (1392). «کاوش و پیگردی قلعۀ باستانی باشقورتاران کبودرآهنگ». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
19. - رنجبران، محمدرحیم (1382). «فصل دوم کاوش‌های باستان‌شناختی صحن مسجد جامع همدان». همدان: بایگانی پایگاه هگمتانه (منتشر‌نشده).
20. - رنجبران، محمدرحیم؛ و بختیاری، ذبیح‌الله (1392). «گزارش نهایی فصل اول و دوم، از دور چهارم کاوش‌های باستان‌شناختی تپه‌هگمتانه». همدان: بایگانی پایگاه هگمتانه (منتشر‌نشده).
21. - رهبر، مهدی (1390). «گزارش مقدماتی دومین فصل گمانه‌زنی در نهاوند به‌منظور شناسائی معبد لائودیسه». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
22. - رهبر، مهدی (1391). «گزارش سومین فصل گمانه زنی در نهاوند بمنظور شناسائی معبد لائودیسه». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
23. - زارعی، محمد‌ابراهیم (1391). «گزارش نهایی کاوش باستان‌شناسی شهر دورۀ اسلامی درگزین». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
24. - زارعی، محمد‌ابراهیم؛ خاکسار، علی؛ مترجم، عباس؛ امینی، فرهاد؛ و دینی، اعظم (1393). «بررسی و مطالعه سفال‌های دورۀ ایلخانی به‌دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی ارزانفود». مطالعات باستان‌شناسی. دورۀ 6، شمارۀ 2، پاییز و زمستان، صص: 90-73.
25. - شعبانی، محمد (1394). «بررسی الگوهای استقراری قرون نخستین اسلامی تا اواخر دوران صفوی حوزۀ مرکزی همدان». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه بوعلی سینا (منتشر‌نشده).
26. - شعبانی، محمد (1396). «گزارش کاوش اضطراری کوچۀ جراحان همدان». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
27. - شعبانی، محمد (1397). «گزارش کاوش اضطراری محوطۀ میدان امام‌خمینی شهر همدان». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
28. - شیروانی، زین‌العابدین‌بن اسکندر (1389)، بستان‌السیاحۀ. مصحح: منیژه محمودی، جلد اول، تهران: حقیقت.
29. - صالحی‌کاخکی، احمد؛ صدیقیان، حسین؛ و منتظرظهوری، مجید (1391). «بررسی روند تولید آبی و سفید در ایران طی ادوار مختلف اسلامی». پژوهش هنر، سال سوم، شمارۀ پنجم، صص: 13-1.
30. - کارگر، بهمن (1369). «گزارش گمانه‌زنی به‌منظور تعیین حریم امامزاده خضر همدان».همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
31. - کریمی، فاطمه؛ و کیانی، محمدیوسف (۱۳۶۴). هنر سفالگری دوره اسلامی ایران. وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول، تهران.
32. - کلایس، ولفرام (1385). «معماری بنای مغولی برروی دیوار ساسانی کنار رودخانه». مجموعه بیستون: کاوش‌ها و تحقیقات سال‌های 7-1963. به‌کوشش: ولفرام کلایس و پیتر کالمایر، ترجمۀ فرامرز نجد‌سمیعی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری. صص: 285-232.
33. - گروبه، ارنست (1384). سفال اسلامی. ترجمۀ فرناز حائری، تهران: کارنگ.
34. - محمدی، مریم؛ و شعبانی، محمد (1395). «معرفی و تحلیل سفالینه‌های دوران اسلامی محوطه زینوآباد-بهار». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران. شمارۀ 11، صص: 150-135.
35. - مرتضایی، محمد (1383). «گزارش مقدماتی نخستین فصل کاوش‌های باستان‌شناختی در محوطۀ جرجان». گزارش‌های باستان‌شناسی (3). تهران: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری. صص: 188-155.
36. - نظری‌ارشد، رضا (1386الف). «پروژه بررسی و شناسایی باستان‌شناختی بخش جوکار و مرکزی شهرستان ملایر». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
37. - نظری‌ارشد، رضا (1386ب). «پروژه بررسی و شناسایی باستان‌شناختی شهرستان کبودرآهنگ (فصل دوم)». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
38. - نظری‌ارشد، رضا (1391). «بررسی، شناسایی و مستندسازی تکمیلی آثار باستانی شهرستان همدان (بخش مرکزی) و شهرستان تویسرکان». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
39. - هژبری، علی (1385). «گزارش توصیفی مقدماتی کاوش لایه‌شناختی شبستان مسجد جامع همدان». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
40. - هژبری، علی (1389)، «بازنگری تعیین عرصه و حریم محوطۀ تاریخی هگمتانه». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر‌نشده).
41. - همتی‌ازندریانی، اسماعیل؛ خاکسار، علی؛ و شعبانی، محمد (1396). «بررسی و تحلیل سفال‌های دورۀ اسلامی مجموعۀ معماری دستکند زیرزمینی سامن ملایر». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران. شمارۀ 13، صص: 206-189.
43. - Caldwell, J. R. (1967). Investigation Tal-i-Iblis Illinois State Museum Preliminary Reports. No. 9, Springfield: Ill.
44. - Department of Ceramics and Ethnography, London.
45. - Fehervari, G. (2000). Ceramics Of The Islamic Word In The Tareq Rajab Museum. I. B Tauris Publishers London, New York.
46. - Haddon, R. A. W. (2011). “Fourteenth century fine glazed wares produced in the Iranian world, and comparisons with contemporary ones fromthe Golden Horde and Mamlūk Syria/Egypt”. Ph.D. Thesis, SOAS, University of London.
47. - Hobson, R. L. (1932). A Guide to the Islamic Pottery of the Near East. British Museum,
48. - Lane, A. (1939). “The so-called "Kubachi" wares from Persia”. The Burlington Magazine for Connoisseurs. 75 (439). pp: 156–7, 160–3.
49. - Luschey-Schmeisser, I. (1996). “Die Keramik aus dem Mongolischen Gebaüde”, In eds W Kleiss and P Calmeyer, Bisitun. Ausgrabungen und Forschungen in den Jahren 1963-1967. Teheraner Forschungen 7, Berlin: Gebr, pp: 221-40.
50. - Neyestani, J.; Hatamian, M., J. & Sedighain, H. (2012). “Does Sultān Abād Pottery Really Produced in Sultān Abād?”. Humanities, Vol 19(3). pp: 95-109.
51. - Treptow, T. (2007). Daily Life Ornamented the Medieval Persian City of Rayy. Chicago: The Oriental Institute Museum of the University of Chicago.
52. - Watson, O. (2004). Ceramics from Islamic Lands. Thames & Hudson Ltd, London.
53. - Weiss, H. & Young, T. C. Jr. (1975). “Merchants of Susa: Godin V and plateau-lowland relations in the late Fourth Millennium B.C.”. IRAN, 10: pp:1-17.
54. - Whithcomb, D. S. (1973). Before the Roses and Nightingales Excavations at Quasr i Abu Nasr Old Shiraz. The Metropolitan Museum of Art, New York.
55. - Wilkinson, C. U. (1973). Nishabur: Pottery of the Early Isiamic Period. The Metropolitan Museum of Art, New York.
56. - https://www.freersackler.si.edu/
57. - https://www.metmuseum.org/
58. - https://www.vam.ac.uk/
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.