logo
سال 3، شماره 7 - ( 3-1398 )                   سال 3 شماره 7 صفحات 114-95 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.30699/PJAS.3.7.95
‎ 20.1001.1.26455048.1398.3.7.6.4

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Velayati R, Karamipour H, Saadati Rad F. (2019). Formation, Development and Collapse of Ujan Islamic City, According to Comparative Studies on Sources and Archaeological Excavations. Parseh J. Archaeol. Stud.. 3(7), 95-114. doi:10.30699/PJAS.3.7.95
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-162-fa.html
ولایتی رحیم، کرمی‌پور حمید، سعادتی‌راد فرزانه.(1398). شکل‌گیری، توسعه و فروپاشی شهر دوران اسلامی اوجان براساس مطالعۀ تطبیقی متون و کاوش باستان‌شناسی مطالعات باستان‌شناسی پارسه 3 (7) :114-95 10.30699/PJAS.3.7.95

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-162-fa.html

شکل‌گیری، توسعه و فروپاشی شهر دوران اسلامی اوجان براساس مطالعۀ تطبیقی متون و کاوش باستان‌شناسی
رحیم ولایتی*1 ، حمید کرمی‌پور2 ، فرزانه سعادتی‌راد3
1- استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم‌انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران ، velayati@ut.ac.ir
2- استادیار گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم‌انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3- دانشجوی کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم‌انسانی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
چکیده:   (9576 مشاهده)
اوجان، یکی از شهرهای معرف دورۀ اسلامی در منطقۀ آذربایجان با مساحت حدود 90 هکتار در فاصلۀ پنج کیلومتری شهر کنونی بستان‌آباد واقع است. ساختار اولیۀ این شهر متعلق به سده‌های4 تا 6 ه‍.ق. و مصادف با دورۀ حکومت سلجوقیان در ایران بوده و گسترش اولیۀ این شهر در سده‌های7 و 8  ه‍.ق. و اوج شکوفایی آن متعلق به اواسط دورۀ ایلخانی به بعد تا دورۀ صفوی بوده است.  نابودی و انحطاط کامل این شهر در دورۀ قاجار روی داده است. در این مقاله با استفاده از رویکرد توصیفی-تحلیلی و روش تحقیق تاریخی و با تکیه برمنظر باستان-زیست‌بوم‌شناسی به مطالعۀ مؤلفه‌های مؤثر در شکل‌گیری شهر اسلامی اوجان و به‌دنبال آن پی‌بردن به عملکرد شهر و علت تشکیل آن و در نهایت به علل فروپاشی این شهر پرداخته شده است. پژوهش مورد نظرکه برپایۀ مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی انجام شده است، مشخص می‌سازد، ساختمان شهر به‌واسطۀ موقعیت بین راهی آن به وجود آمده است و از این گذر عملکرد شهر نیز مشخص می‌شود. این شهر درمسیر شبکه‌های اصلی ارتباطی با سایر شهرهای عمده از جمله تبریز و زنجان ساخته شده و با توجه به موقعیت جغرافیایی از منابع طبیعی خوبی برخوردار بوده است و تا اواخر دورۀ صفوی پر رونق بود، اما با شروع دورۀ قاجار از اهمیت این شهر کاسته و درنهایت متروک شد. این مطالعۀ تاریخ سیاسی و اجتماعی شهر اوجان، آثار برجای مانده از شهر، شامل آثار: معماری، شهر سازی، آثار  فرهنگی به‌جاماندۀ بخش‌های مختلف شهر شامل قبرستان، کهن‌دژ آشکار می‌سازد.
واژه‌های کلیدی: اوجان، سلجوقی، ایلخانی، شهرسازی، بستان‌آباد.
متن کامل [PDF 996 kb]   (1240 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1398/5/1 | پذیرش: 1398/5/1 | انتشار: 1398/5/1
فهرست منابع
1. - آجورلو، بهرام (1395). «گزارش کاوش محوطۀ ارک علیشاه تبریز»، تهران: بایگانی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی. پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشرنشده).
2. - آجورلو، بهرام (1396). «گزارش کاوش ربع‌رشیدی تبریز»، تهران: بایگانی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی. پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشرنشده).
3. - امیر‌احمدی، بهرام (1370). «اوجان (قسمت اول)». رشد آموزش جغرافیا. شمارۀ 25 و 26. صص: 53-49.
4. - اولیاء‌چلبی، محمد‌ظلی بن‌درویش (1314). اولیاء‌چلبی سیاحتنامه‌سی. استانبول: اقدام مطبع‌سی.
5. - پاپلی‌یزدی، حسین؛ و رجبی‌سناجردی، حسین (1387). نظریه‌های شهر و پیرامون. تهران: سمت.
6. - ترابی‌طباطبائی، جمال (1355). آثار باستانی آذربایجان. ج۲، تبریز، نشر ترابی‌طباطبایی.
7. - توحیدی، فائق (1378). فن و هنر سفالگری، تهران، انتشارات سمت.
8. - توحیدی، فائق؛ کبیری، احمد؛ و مهریار، محمد (1365). «بررسی و پیگردی برج و باروی ارگ شهر قدیم سلطانیه». اثر. شمارۀ 12، 13 و 14. سازمان ملی حفاظت از آثار باستانی ایران. صص: 264-209.
9. - حسینی، غیاث‌الدین (خواندمیر)، (1362). حبیب‌السیر فی اخبار افراد بشر. جلد 4، تصحیح: محمد دبیر سیاقی، مقدمه: جلال‌الدین همایی، تهران: نشر خیام.
10. - خانعلی، حمید (1392). «مطالعۀ آثار دورۀ اسلامی شهرستان کوثر استان اردبیل براساس بررسی باستان‌شناسی منطقه». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. باستان‌شناسی. دانشگاه تربیت‌مدرس (منتشرنشده).
11. - خواند‌میر (1333). حبیب‌السیر فی‌اخبار افراد بشر. جلد 4. تصحیح محمد دبیر‌سیاقی. مقدمۀ جلال‌الدین همایی، تهران: نشر خیام.
12. - خیرآبادی، مسعود (1376). شهرهای ایران. ترجمۀ حسین حاتمی‌نژاد و عزت‌الله مافی، مشهد: انتشارات مهشید.
13. - رضوی، ابوالفضل (1387). «نگرشی بر حیات شهری در ایران دوران اسلامی (از آغاز تا قرن هفتم ه‍.ق.)». مجلۀ پژوهش‌های تاریخی دانشگاه سیستان و بلوچستان. صص: 134-105.
14. - زیاری، کرامت‌الله (1382). «تأثیر فرهنگ در ساخت شهر (با تأکید بر فرهنگ اسلامی)». مجلۀ جغرافیا و توسعه. دورۀ 1. شمارۀ 2. صص: 105-95.
15. - سرافراز، علی‌اکبر (1361). «گزارش کاوش در محوطه مسجدجامع علیشاه در تبریز». تهران: آرشیو سازمان میراث‌فرهنگی کشور (منتشرنشده).
16. - سلطان‌زاده، حسین (1365). مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران. تهران: نشر آبی.
17. - سلطان‌زاده، حسین (1372). «تاًثیر اسلام در ساخت شهر». مجلۀ معماری شهرسازی. شمارۀ 25. صص: 52-37.
18. - عثمان .محمدعبد‌الستار (1376). مدینۀ اسلامی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
19. - کامبخش‌فرد، سیف‌الله (1380). آثار تاریخی ایران. تهران: نشرمؤسسۀ تعاون سازمان میراث‌فرهنگی تهران.
20. - کریمیان، حسن (1384). «ضرورت بهره‌گیری از تئوری‌های جدید در تحلیل ساختار فضایی بافت‌های کهن». مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم‌انسانی دانشگاه تهران. دورۀ 56. شمارۀ 172. صص: 121-111.
21. - پطروشفسکی، ایلیا پاولوویچ (1357). کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول. ترجمۀ کریم کشاورز، تهران: نیل.
22. - کی‌نژاد، محمدعلی؛ و بلالی اسکویی، آزیتا (1390). بازآفرینی ربع رشیدی براساس متون تاریخی. نشر متن.
23. - کیانی، محمد‌یوسف (1365). نظری اجمالی به شهر و شهرنشینی در ایران. تهران: انتشارات ارشاد اسلامی.
24. - کیانی، محمد‌یوسف (1393). تاریخ هنر معماری ایران در دورۀ اسلامی. تهران: انتشارات سمت.
25. - گروبه، ارنست. ج (1384). سفال اسلامی. جلد هفتم از گزیدۀ ده‌جلدی مجموعه هنرهای اسلامی. گردآوری ناصر خلیلی. ترجمۀ فرناز حائری، تهران، نشر کارنگ.
26. - لسترنج، گی (1377). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمۀ عرفان، تهران: نشر علمی و فرهنگی.
27. - مستوفی، حمدالله (1362). نزهه‌القلوب. به‌اهتمام و تصحیح گای لیسترانج، تهران: نشر دنیای کتاب.
28. - مطراقچی، نصوح (1379). بیان منازل. ترجمه و تعلیق رحیم رئیس‌نیا، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
29. - معصومی، غلامرضا (1383). تاریخچه علم باستان‌شناسی. تهران: انتشارات سمت.
30. - همدانی، خواجه رشیدالدین فضل‌الله (1388). تاریخ مبارک غازانی. به‌تصحیح کارل یان، تهران: نشر پرسش.
31. - هویدا رحیم (1354). «معرفی شهر تاریخی گمشدۀ اوجان». مجلۀ بررسی‌های تاریخی. شمارۀ 59، صص: 111-142.
32. - ورجاوند، پرویز (1366). کاوش رصدخانه مراغه. تهران: امیرکبیر.
33. - وصاف‌الحضره (1338). تاریخ وصاف: در احوال سلاطین مغول. تهران: نشر ابن‌سینا.
34. - شیرازی، فضل‌الله (1338). وصاف الحضره. تاریخ وصاف: در احوال سلاطین مغول. تهران: نشر ابن‌سینا.
35. - ولایتی، رحیم (1395). «گزارش بررسی باستان‌شناسی منطقۀ بستان‌آباد». مرحلۀ دوم، با همکاری: سازمان میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری استان آذربایجان شرقی و مؤسسۀ باستان‌شناسی دانشگاه تهران (منتشر نشده).
36. - ولایتی، رحیم، (1396). «کاوش و گمانه‌زنی به‌منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم شهر تاریخی اوجان-بستان آباد». آذربایجان شرقی (چاپ نشده).
37. - ولایتی، رحیم (1385). «گزارش بررسی باستان‌شناسی منطقۀ بستان‌آباد. مرحلۀ اول، با همکاری سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان آذربایجان‌شرقی و مؤسسۀ باستان‌شناسی دانشگاه تهران، تهران: بایگانی پژوهشکدۀ باستان‌شناسی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی (منتشرنشده).
38. - ولایتی، رحیم (1392). «گزارش بررسی باستان‌شناسی منطقۀ بستان‌آباد. مرحلۀ دوم، با همکاری سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌‌دستی و گردشگری استان آذربایجان‌شرقی و مؤسسۀ باستان‌شناسی دانشگاه تهران، تهران: بایگانی پژوهشکدۀ باستان‌شناسی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی (منتشرنشده).
39. - ولایتی، رحیم (1393). «گزارش بررسی باستان‌شناسی منطقۀ بستان‌آباد. مرحلۀ سوم، با همکاری سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان آذربایجان‌شرقی و مؤسسۀ باستان‌شناسی دانشگاه تهران، تهران: بایگانی پژوهشکدۀ باستان‌شناسی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی (منتشرنشده).
40. - ویلسن‌آلن، جیمز (1383). سفالگری اسلامی. مجموعه آثار هنر اسلامی جلد8. ترجمۀ مهناز شایسته‌فر، تهران: انتشارات مؤسسۀ مطالعات هنر اسلامی.
41. - یوسفی‌فر، شهرام (1385). «بررسی ویژگی‌ها و مؤلفه‌های تاریخی مفهوم شهر در سده‌های میانۀ تاریخ ایران». مجلۀ فرهنگ. شمارۀ 60. صص: 263-304.
43. - Fehervari, G., (1973). Islamic pottery A comprehensive staudy based on the Barlow collection. faber & faber limited.
44. - Fehervari, G., (2000). Ceramics of the Islamic world, In the Tareq Rajab museum.London- New York, l. B Tauris Publishers.
45. - DeMorgan, J., (1905). “Recherches au Talych Persaen. 1901. In Necropoles des ages du Bronye et du fer”. MDP. VIII. pp: 251-345.
46. - Kroll, S., (1984). “Archaologische fundplateze in Iranisch-ost-Azarbaidjan”. AMI. 17. pp:13-135.
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.