سنت مُهرهای استامپی اولیه در زاگرس‌مرکزی (2500-5000 پ.م.): گسست یا تداوم؟

خایانی, علی; خسروی, شکوه

doi:10.61882/PJAS.1523.946.3

EN FA

سال 10، شماره 35 - ( 3-1405 ) سال 10 شماره 35 صفحات 53-27 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.61882/PJAS.1523.946.3

Mendeley

Zotero

RefWorks

Khayani A, Khosravi S. (2026). Early Stamp Seal Traditions in the Central Zagros (5000–2500 BCE): Continuity or Discontinuity?. Parseh J. Archaeol. Stud.. 10(35), 27-53. doi:10.61882/PJAS.1523.946.3
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1523-fa.html

خایانی علی، خسروی شکوه.(1405). سنت مُهرهای استامپی اولیه در زاگرس‌مرکزی (2500-5000 پ.م.): گسست یا تداوم؟ مطالعات باستان‌شناسی پارسه 10 (35) :53-27 10.61882/PJAS.1523.946.3

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1523-fa.html

سنت مُهرهای استامپی اولیه در زاگرس‌مرکزی (2500-5000 پ.م.): گسست یا تداوم؟

علی خایانی¹

، شکوه خسروی^*²

1- گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2- گروه معماری، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه کردستان، سنندج، ایران (نویسندۀ مسئول). ، sh.khosravi@uok.ac.ir

چکیده: (73 مشاهده)

مهرهای استامپی از پایدارترین اجزای سنت‌های اداری زاگرس‌مرکزی به‌شمار می‌روند. با این‌حال، ناهمگونی داده‌های باستان‌شناسی و کمبود شواهد دارای لایه‌نگاری مطمئن، به‌ویژه برای اواخر هزارۀ چهارم و اوایل هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد به بحث‌های جالب‌توجهی دربارۀ تداوم یا گسست این سنت‌ها دامن زده است. این پژوهش با بهره‌گیری از داده‌های تازه منتشر شده از: تپه تیلینه، گودین‌تپه، چغاماران و تپه دهسوار، سیر تحول سنت مهرهای استامپی در زاگرس‌مرکزی در فاصلۀ حدود 5000 تا 2500پ.م. را در چارچوب یک گاهنگاری منطقه‌ای به‌روز بازنگری می‌کند. پژوهش ازطریق بررسی تطبیقی سبک، نگاره‌شناسی و بافت باستان‌شناسی مُهرها و اثرمُهرهای استامپی، تفسیرهای مختلف دربارۀ تحول سنت‌های اداری در این منطقه را ارزیابی می‌کند. شواهد نشان می‌دهد که سنت مهرهای استامپی از دورۀ مس‌وسنگ قدیم (5000-4600پ.م.) تا مس‌وسنگ جدید 1-3 (4600-3700پ.م.) در زاگرس‌مرکزی رواج داشته و ضمن تحولات بومی، با شبکه‌های فرامنطقه‌ای نیز در تعامل بوده است؛ هم‌چنین پس از یک شکاف ظاهری در شواهد مربوط به مس‌وسنگ جدید 4-5 (3700-3100پ.م.)، این سنت در عصر مفرغ قدیم (3100-2500پ.م.) نیز تداوم یافته است؛ بنابراین، هرچند ساخت و استفاده از مهرهای استامپی در اواخر هزارۀ چهارم پیش‌ازمیلاد تحت‌الشعاع مهرهای استوانه‌ای و فناوری‌های اداری فرامنطقه‌ای قرار گرفت، سنت مهرهای استامپی زاگرس‌مرکزی در عصر مفرغ قدیم هم‌چنان به حیات خود ادامه داد. تحلیل مدارک موجود نشان می‌دهد که این شکاف ظاهری بیش از آن‌که ناشی از وقفه‌ای واقعی در تولید و استفاده از مهرهای استامپی باشد، نتیجۀ رویت‌پذیری و شرایط بقای مواد فرهنگی و دامنه و دقت محدود کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه‌های کلیدی منطقه است. نتایج این پژوهش از الگویی مبتنی‌بر تداوم نسبی همراه با تحول سبکی، نگاره‌شناسی و اداری در سنت مهرهای استامپی زاگرس‌مرکزی حمایت می‌کند. این یافته‌ها نقش فعال جوامع زاگرس‌مرکزی در شکل‌گیری و تحول شیوه‌های اداری را برجسته می‌سازد و در بحث‌های گسترده‌تر دربارۀ تداوم فرهنگی، برهم‌کنش‌های فرامنطقه‌ای و توسعۀ نهادهای اداری و سیاسی در جنوب‌غرب آسیا در دوران پیش‌از‌تاریخ سهیم می‌شود.

واژه‌های کلیدی: زاگرس‌مرکزی، مس‌وسنگ، مفرغ قدیم، سنت مهرهای استامپی، فنون مدیریت، تداوم فرهنگی، برهم‌کنش‌های فرامنطقه‌ای.

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1404/11/27 | پذیرش: 1405/1/29 | انتشار: 1405/3/31

فهرست منابع

1. - Abdi, K., (2003). “The early development of pastoralism in the Central Zagros Mountains”. Journal of World Prehistory, 17(4): 395–448. https://doi.org/10.1023/B: JOWO.0000020195.39133.4c

2. - Akkermans, P., (2023). “Earliest dates for seals and sealings in the Near East”. In: L. E. Bennison-Chapman (Ed.), Bookkeeping without writing: Early administrative technologies in context (pp. 35–55). Peeters. https://doi.org/10.2307/jj.12406176.8

3. - Alizadeh, A., (2006). The origins of state organizations in prehistoric Highland Fars, southern Iran: Excavations at Tall e Bakun. Oriental Institute Publications 128. University of Chicago.

4. - Alizadeh, A., Sarlak, S. & Aghili, S., (2013). “Highland–lowland interaction in the late 4th and early 3rd millennium BCE: The evidence from Qolī Darvīš”. Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan, 45: 149–168.

5. - Alizadeh, A., (2026). Lowland Susiana in the Fourth Millennium BCE: Excavations at KS-04, KS-59, and KS-108. Chicago: ISAC Publications.

6. - Amiet, P., (1971). “Tablettes lenticulaires de Suse”. Cahiers de la Délégation Archéologique Française en Iran, 1: 217–233.

7. - Amiet, P., (1972). “Glyptique susienne, des origines à l’époque des Perses achéménides: Cachets, sceaux cylindres et empreintes antiques découvertes à Suse de 1913 à 1967”. Mémoires de la Délégation Archéologique en Iran 43, Paul Geuthner.

8. - Bahranipoor, H., (2018). “Second season of rescue excavation at Tappeh Nad Ali Beig, Songhor”. In: R. Shirazi (Ed.), Proceedings of the 16th symposium on archaeological research in Iran (pp. 68–71). Iranian Center for Archaeological Research. (In Persian)

9. - Barnett, R., (1966). “Homme masque ou dieu ibex”. Syria, 43: 259–276. https://doi.org/10.3406/syria.1966.5875

10. - Caldwell, D., (1976). “The early glyptic of Gawra, Giyan and Susa, and the development of long-distance trade”. Orientalia, 45: 227–250.

11. - Contenau, G. & Ghirshman, R., (1935). Fouilles du Tépé Giyan près de Néhavend 1931 et 1932. CNRS.

12. - Frangipane, M., (2000). “The development of administration from collective to centralized economies in the Mesopotamian world”. In: G. Feinman & L. Manzanilla (Eds.), Cultural evolution: Contemporary viewpoints (pp. 215–232). Kluwer Academic/Plenum. [Boston: Springer] https://doi.org/10.1007/978-1-4615-4173-8_9

13. - Frangipane, M., (2016). “The origins of administrative practices and their developments in Greater Mesopotamia: The evidence from Arslantepe”. Archéo Nil, 26: 9–32. https://doi.org/10.3406/arnil.2016.1101

14. - Frangipane, M., (2018). “Different trajectories in state formation in Greater Mesopotamia: A view from Arslantepe (Turkey)”. Journal of Archaeological Research, 26(1): 3–63. https://doi.org/10.1007/s10814-017-9106-2

15. - Frangipane, M., (2021). “Cultures “in transition”: Interpreting time, persistence, and changes in the archaeological record”. In: W. H. Christian & F. Manuelli (Eds.), Bridging the gap: Disciplines, times, and spaces in dialogue (Vol. 1: 192–212). Archaeopress. https://doi.org/10.2307/jj.15135928.16

16. - Frangipane, M. & Pittman, H., (2007). “The fourth millennium glyptics at Arslantepe”. In: M. Frangipane (Ed.), An early centralised administrative system before writing (Arslantepe V) (pp. 175–354). Sapienza University of Rome.

17. - Fukai, S., Horiuchi, S. & Matsutani, T., (1974). Telul eth Thalathat: The excavation of Tell V; The fourth season. Tokyo University Iraq–Iran Archaeological Expedition Report 15. Institute of Oriental Culture, University of Tokyo.

18. - Ghirshman, R., (1938). Fouilles de Sialk près de Kashan 1933, 1934, 1937. Paul Geuthner.

19. - Haerinck, E. & Overlaet, B., (1996). The Chalcolithic period: Parchinah and Hakalan (Luristan Excavation Documents I). Royal Museums of Art and History.

20. - Hamlin, C., (1973). “The 1971 Excavations at Seh Gabi, Iran”. Archaeology, 26(3): 224–227.

21. - Hamlin, C., (1974). “Seh Gabi, 1973”. Archaeology, 27(4): 274–277. https://doi.org/10.1080/00438243.1973.9979539

22. - Henrickson, E. F., (1988). “Chalcolithic seals and sealings from Seh Gabi, central western Iran”. Iranica Antiqua, 23: 1–19. https://doi.org/10.2143/IA.23.0.2014044

23. - Henrickson, E. F., (1989). “The Late Chalcolithic period in the Central Zagros Highlands”. Paléorient, 15(1): 288.

24. - Herzfeld, E., (1933). “Aufsätze zur altorientalischen Archäologie II: Stempelsiegel”. Archäologische Mitteilungen aus Iran, 5: 49–124.

25. - Hessari, M. & Yousefi Zoshk, R., (2010). “Emergence of pre governmental institutions in Central Iranian Plateau: Ruling lords in the Proto Elamite period at Pishva’s Tepe Sophalin”. Journal of Archaeological Studies, 1(2): 1–22.

26. - Hole, F., (1982). “Symbols of religion and social organization at Susa”. In: T. C. Young Jr., P. E. L. Smith, & P. Mortensen (Eds.), The hilly flanks and beyond (pp. 315–331). University of Chicago Press.

27. - Hole, F., (2010). “A monumental failure: The collapse of Susa”. In: R. A. Carter & G. Philip (Eds.), Beyond the Ubaid (pp. 227–243). University of Chicago Press.

28. - Kaboli, M. A. (Ed.)., (2005). Excavations at Qara Tappe of Qomrud. Research Institute of Cultural Heritage and Tourism. (In Persian)

29. - Khayani, A., (2025). “Development of administrative and political institutions in the Central Zagros from the beginning to the mid third millennium BCE”. Unpublished doctoral dissertation, University of Tehran. (In Persian)

30. - Khayani, A. & Abdolahi, S., (2025). “A door sealing from Jameh Shuran Sofla, the Mahi Dasht Plain, western Central Zagros”. Journal of Iran National Museum, 1–2(4–5): 85–94.

31. - Khayani, A. & Matthews, R., (in press). Early bureaucracy in the Central Zagros: The administrative artifacts from Godin Tepe, Iran, ca. 3300–3150 BCE. Iran.

32. - Khayani, A. & Niknami, K., (2020). “Early Bronze Age clay sealings from Chogha Maran, the West Central Zagros: A preliminary analysis”. Journal of Near Eastern Studies, 79(1): 1–10. https://doi.org/10.1086/707612

33. - Khayani, A. & Niknami, K., (2023). “More Early Bronze Age seal impressions from Chogha Maran, western Central Zagros”. Iran, 61(1): 1–14. https://doi.org/10.1080/05786967.2020.1847000

34. - Khosravi, S., (2026). “The late prehistoric administrative artefacts from Tapeh Tyalineh, Kermanshah, western Iran”. Antiquity, 100(410), e17. https://doi.org/10.15184/aqy.2025.10259

35. - Khosravi, S. & Khayani, A., (in Press). “A preliminary analysis of administrative organization at Tepe Tyalineh: A late 4th–early 3rd millennium BCE node of exchange and bureaucracy in western Central Zagros”. Archaeological Research of Iran. https://doi.org/10.22084/nb.2026.32050.2829

36. - Khosravi, S., Alibaigi, S., Doosti, M., Pittman, H., Aminikhah, N. & Khayani, A., (2024). “Tapeh Tyalineh: A Proto Elamite administrative institution on the Great Khorasan High Road, Kermanshah, Iran”. Journal of the Royal Asiatic Society, 34(1): 233–260. https://doi.org/10.1017/S1356186322000803

37. - Langsdorff, A. & McCown, D. E., (1942). Tall-i-Bakun A: Season of 1932. Oriental Institute Publications 59. Chicago: University of Chicago Press.

38. - Le Breton, L., (1957). “The early periods at Susa: Mesopotamian relations”. Iraq, 19(2): 79–124. https://doi.org/10.2307/4199623

39. - Madjidzadeh, Y., (2008). Excavation at Tapeh Ghabristan. Rome: ISIAO.

40. - Matthews, R., (2013). “The power of writing: Administrative activity at Godin Tepe, Central Zagros”. In: C. A. Petrie (ed.), Ancient Iran and Its Neighbours, 337–351. Oxford: Oxbow. https://doi.org/10.2307/j.ctvh1dn46.21

41. - Moghimi, N. & Davoudi, H., (2020). “Evidence of administrative technology during the fourth millennium BC in the Qazvin Plain, Iran”. Journal of Archaeological Studies, 12(1): 221–241 (In Persian).

42. - Mortensen, P., (1976). “Chalcolithic settlements in the Hulailan Valley”. In: F. Bagherzadeh (ed.), Proceedings of the 4th Symposium on Archaeological Research in Iran: 42–62. Tehran: Iranian Center For Archaeological Research.

43. - Moucheshi, A. S., Niknami, K., Maskour, M., Fazeli, H. & Firouzmandi, H., (2012). “Relative and absolute chronology of Tepe Kalanan, Bijar”. Archaeological Research of Iran, 1(1): 31–56 (In Persian).

44. - Niakan, L., (2015). “Archaeological Finds from the Seymareh Dam Basin: The Site of Farash”. In: L. Niakan (ed.), Catalogue of Archaeological Finds of Seymareh: 30–47. Tehran: Iranian Center For Archaeological Research.

45. - Nokandeh, J. & Hosseinzadeh Sadati, J., (2024). “The first season of excavations of the third phase of Sialk Reconsideration Project”. In: M. Mosalla (ed.), A Collection of Archaeological Finds from Excavations in 2022–2023: 45–50. Tehran: Iranian Center For Archaeological Research.

46. - Pittman, H., (1994). The Glazed Steatite Glyptic Style: The Structure and Function of an Image System in the Administration of Protoliterate Mesopotamia. Berlin: D. Reimer.

47. - Pittman, H., (1997). “The administrative function of glyptic art in Proto-Elamite Iran”. Res Orientales, 10: 133–161.

48. - Pittman, H., (2001a). “Mesopotamian intraregional relations reflected through glyptic evidence”. In: M. Rothman (ed.), Uruk Mesopotamia and Its Neighbors: 403–444. Santa Fe: SAR.

49. - Pittman, H., (2001b). “Glyptic Art of Period IV”. In: C. C. Lamberg-Karlovsky & D. T. Potts (eds.), Excavations at Tepe Yahya, Iran 1967–1975: 231–268, Cambridge: Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Massachusetts: Harvard University.

50. - Pittman, H., (2014). “Chogha Maran in the Central Zagros”. In: Proceedings of the 8th International Congress of the Archaeology of the Ancient Near East: 48–63. Wiesbaden: Harrassowitz.

51. - Pollock, S., Bernbeck, R. & Kainert, C., (2020). “Seals and Sealings from Dehsavar”. In: F. Balossi Restelli, A. Cardarelli, G. M. Di Nocera, L. Manzanilla, L. Mori, G. Palumbi & H. Pittman. Pathways through Arsalantepe, Essays in Honor of Marcella Frangipane: 379–389. Roma: Sapienza Universita Di Roma.

52. - Porada, E., (2010). “Seals and related objects from Iran and Mesopotamia”. In: J. Curtis (ed.), Early Mesopotamia and Iran, 62–78. Tehran: SAMT (In Persian).

53. - Potts, D. T., (2009). “Bevel-rim bowls and bakeries: evidence and explanations from Iran and the Indo-Iranian Borderlands”. Journal of Cuneiform Studies, 61 (1): 1–23. https://doi.org/10.1086/JCS25608631

54. - Rashad, M., (1990). Die Entwicklung der vor- und frühgeschichtlichen Stempelsiegel in Iran. Berlin: Dietrich Reimer.

55. - Rashidi Arzandeh, M., (2019). “Report of Archaeological Delimitation Excavation at Surkh Dum-i Luri”. Tehran: Iranian Center For Archaeological Research (Unpublished, In Persian).

56. - Reichel, C., (2002). “Administrative complexity in Syria during the 4th millennium BC”. Akkadica, 123: 35–56. https://doi.org/10.21825/akkadica.99506

57. - Renette, S. & Mohammadi Ghasrian, S., (2020). “The central and northern Zagros during the Late Chalcolithic”. Paléorient, 46(1–2): 109–132. https://doi.org/10.4000/paleorient.366

58. - Renette, S., (2018). “Along the Mountain Passes”. PhD dissertation, University of Pennsylvania.

59. - Renette, S., (2022). “Defining Dalma: An incipient mountain identity?”. Paléorient, 48(1): 131–153. https://doi.org/10.4000/paleorient.1699

60. - Renette, S., (2024). “Sealings and Seal Impressions from Kani Shaie”. In: B. Couturaud (ed.) Early Bronze Age in Iraqi Kurdistan, BAH 226: 179–194. Beirut: Presses de l’Ifpo.

61. - Renette, S., Khayani, A. & Levine, L. D., (2021). “Chogha Maran: A local center of the Chalcolithic and Early Bronze Age in the Central Zagros”. Iranica Antiqua, 56: 1–169.

62. - Rothman, M., (2013). “Interpreting the role of Godin Tepe in the Uruk expansion”. In: C. A. Petrie (ed.), Ancient Iran and Its Neighbours: 75–92. Oxford: Oxbow. https://doi.org/10.2307/j.ctvh1dn46.9

63. - Rothman, M. S. & Badler, V. R., (2011). “Contact and development in Godin VI period”. In: H. Gopnik & M. Rothman (eds.), On the High Road: The History of Godin Tepe, Iran: 67–137. Toronto: ROM & Mazda Press.

64. - Rothman, M. S., (2002). Tepe Gawra: The Evolution of a Small, Prehistoric Center in Northern Iraq. Philadelphia: University of Pennsylvania Museum.

65. - Rothman, M. S., (ed.) (2001). Uruk Mesopotamia and Its Neighbors. Oxford: James Currey.

66. - Roustaei, K. & Azadi, A., (2017). “The Cultural Contact Between Central Zagros and Central Plateau During the 4th Millennium B.C.: Further Evidence from Shat-e Ghilah, Malayer”. Archaeological Research of Iran, 7(14): 39–58.

67. - Schmidt, E. F., (1937). Excavations at Tepe Hissar, Damghan. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. https://doi.org/10.9783/9781512818574

68. - Sharifi, M. & Motarjem, A., (2025). “Chalcolithic stamp seals from Tepe Gheshlagh”. Documenta Praehistorica, 52: 378–390. https://doi.org/10.4312/dp.52.16

69. - Sumner, W. M. (1976). “Excavations at Tall-i Malyan (Anshan)”. Iran, 14: 103–116. https://doi.org/10.2307/4300547

70. - Talai, H., (2013). Seal Making in Iran from the Earliest Times to the Beginning of the Islamic Era. Tehran: SAMT (In Persian).

71. - Teissier, B., (1987). “Glyptic evidence for a connection between Iran, Syro-Palestine and Egypt”. Iran, 25: 27–53. https://doi.org/10.1080/05786967.1987.11834335

72. - Tobler, A. J., (1950). Excavations at Tepe Gawra II: Levels IX–XX. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

73. - Valipour, H., Mostafapour, I., Behdadfar, R. & Kaka, G., (2010). “Preliminary report of the first season of excavation at Site 11 of the Talvar Dam”. Payam-e Bastanshenas, 7(13): 47–72 (In Persian).

74. - Valipour, H., Davoudi, H., Mostafapour, I. & Gręzak, A., (2013). “Tepe Khaleseh, a Late Neolithic Site in Zanjan Province”. In: R. Matthews & H. Fazeli (eds.), The Neolithisation of Iran: The Formation of New Societies: 147–77. Oxford: Oxbow Books. https://doi.org/10.2307/j.ctvh1dp0q.15

75. - Voigt, M. M., (1989). “Northwest Iran in the fourth millennium BC”. Paléorient, 15(1): 286–288.

76. - Weiss, H. & Young, T. C., (1975). “The merchants of Susa: Godin V and plateau-lowland relations”. Iran, 13: 1–17. https://doi.org/10.2307/4300522

77. - Wright, H. T., Miller, N. & Redding, R. W., (1980). “Time and process in an Uruk rural center”. In: M. T. Barrelet (ed.), L’Archéologie de l’Iraq: 265–284. Paris: CNRS.

78. - Young, T. C. & Levine, L. D., (1974). Excavations at Godin Tepe: Second Progress Report. Toronto: Royal Ontario Museum.

79. - Young, T. C., (2004). “The Kangavar Survey: Periods VI to IV”. In: A. Sagona (ed.), A View from the Highlands: 645–660. Herent: Peeters.

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.