تحلیلی‌بر یافته‌های باستان‌شناسی محوطۀ پیرمکائیل (در حوضۀ آبگیر سد سیمره)

سجادی, علی

doi:10.66224/PJASPJAS.1451.713.5

EN FA

سال 10، شماره 36 - ( 6-1405 ) سال 10 شماره 36 صفحات 129-105 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.66224/PJASPJAS.1451.713.5

Mendeley

Zotero

RefWorks

Sajadi A. (2026). An Analysis of Archaeological Findings from the Pir-Meka’il Site. Parseh J. Archaeol. Stud.. 10(36), 105-129. doi:10.66224/PJASPJAS.1451.713.5
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1451-fa.html

سجادی علی.(1405). تحلیلی‌بر یافته‌های باستان‌شناسی محوطۀ پیرمکائیل (در حوضۀ آبگیر سد سیمره) مطالعات باستان‌شناسی پارسه 10 (36) :129-105 10.66224/PJASPJAS.1451.713.5

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1451-fa.html

تحلیلی‌بر یافته‌های باستان‌شناسی محوطۀ پیرمکائیل (در حوضۀ آبگیر سد سیمره)

علی سجادی^*

گروه باستان‌شناسی، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران. ، sajadi.ali86@gmail.com

چکیده: (76 مشاهده)

باتوجه‌ به احداث سد سیمره و خطر غرقاب‌شدن محوطۀ باستانی موسوم به «پیر میکائیل»، انجام کاوش‌های نجات‌بخشی در این محوطه به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل شد. در بلندترین نقطه تپه، سازه‌ای سنگی با پلان نامنظم قرار داشت که در ابتدا به‌عنوان یک چهارطاقی ساسانی فرض شد. پراکندگی سفال‌های سطحی نیز شواهدی از استقرار در دوره‌های ساسانی و اسلامی را نشان می‌داد. براین‌اساس، کاوش باهدف شناسایی ماهیت سازه، درک الگوی استقرار در محوطه و بررسی آثار پیرامون و تعاملات آن‌ها با هم انجام شد. پژوهش حاضر، براساس روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد میدانی و مقایسه‌ای و منابع تاریخی بوده است. پرسش‌های پژوهش عبارتنداز: ۱) ماهیت سازۀ سنگی واقع‌در رأس تپه چیست، این سازه یک چهارطاقی ساسانی است یا آرامگاهی از دوران اسلامی؟ ۲) این محوطه حاوی چه آثار دیگری است و این آثار چه تعامل و کارکردی با همدیگر و یا سایر محوطه‌های هم‌جوار داشته‌اند؟ ۳) چه عواملی در شکل‌گیری استقرارهای انسانی و معماری در این منطقه مؤثر بوده‌اند؟ نتایج کاوش‌ها نشان‌داد که سازۀ اصلی برخلاف فرضیۀ اولیه، چهارطاقی ساسانی نبوده، بلکه آرامگاهی متعلق به دورۀ میانی اسلامی است. اگرچه در تپۀ اصلی لایه‌های استقراری ساسانی مشاهده نشد، اما در بخش جنوبی محوطه، بقایای یک مجموعۀ معماری منسجم متعلق به دورۀ ساسانی شناسایی گردید. این مجموعه شامل فضاهایی با طاق هلالی و پوشش آهنگ و تالاری با جرزهای (ستون‌های سنگی گچی) است که با یافته‌های محوطه «برزقبالۀ سیمره» مشابهت دارد. علاوه‌بر این، شواهد نشان می‌دهد که این محوطه با مجموعۀ «شهر ویران» و یک مسیر ارتباطی که شمال، جنوب، شرق و غرب منطقه را به‌هم متصل می‌کرد، مرتبط بوده است. درمجموع، یافته‌ها حاکی از تداوم توالی استقراری در محوطۀ پیر میکائیل از دورۀ ساسانی تا سده‌های آغازین اسلامی و استمرار فعالیت در بخش مرکزی آن تا اواخر قرون میانۀ اسلامی است.

واژه‌های کلیدی: باستان‌شناسی، سیمره، ساسانی، محوطۀ پیر مکائیل، کوهدشت.

متن کامل [PDF 1807 kb] (39 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1404/8/28 | پذیرش: 1404/12/3 | انتشار: 1405/6/25

فهرست منابع

1. - ابن‌حوقل، ابوالقاسم محمد، (۱۳64). سفرنامه ابن حوقل (صوره‌الارض). ترجمۀ جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

2. - ابن‌خردادبه، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله، (1370). المسالک و الممالک. ترجمۀ حسین قره‌چانلو، تهران: بی‌نام.

3. - اشمیت، اریک. ف.، (۱۳۷۶). پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران. ترجمۀ آرمان شیشه‌گر، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی (پژوهشگاه).

4. - اصطخری، ابواسحاق ابراهیم، (1373). الممالک و المسالک. ترجمۀ محمد بن اسعد بن عبدالله تستری، به‌کوشش: ایرج افشار، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

5. - امیری، مصیب، (1389). «گزارش مقدماتی دومین فصل کاوش تپۀ چارآرو». سیمره، لرستان، آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

6. - بروجنـی، سید رسول، (۱۳۸۶). «بررسی‌ و ‌شناسایی حـوزه آبگیر سد سیمره، از تنگه سازبن تا سد سیمره». تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

7. - بروجنی، سید رسول، (۱۳۸۹). «گزارش کاوش فصل نخست تپه چغا مامی، حوضۀ آبگیر سد سیمره»، تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

8. - حسن‌پور، عطا؛ دلفان، فاطمه؛ و بیرانوند، الهام، (۱۳۹۵). «تحلیلی بر معماری مکشوف از نخستین فصل کاوش بنای قلاگوری». اثر، ۳۷ (۷۴): 37-60. http://journal.richt.ir/athar/article-

9. - حصاری، مرتضی، (۱۳۸۹). «گزارش فصل دوم کاوش نجات‌بخشی محوطه چیا سبز شرقی».تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده). (منتشرنشده).

10. - راولینسون، هنری، (۱۳۶۲). گذر از زهاب به خوزستان. ترجمۀ سکندر امان الهی بهاروند، تهران: انتشارات آگاه‍.

11. - سجادی، علی، (1394). «گزارش پژوهش‌های باستان‌شناختی به‌منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم تپه زاغه رومشگان». مرکز اسناد میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری لرستان، (منتشرنشده).

12. - سجادی، علی، (1395). «گزارش کاوش نجات بخشی محوطۀ پیرمکائیل رودبار حوضۀ آبگیر سد سیمره». آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

13. - شرفی، سیامک؛ و صادقی‌راد، مسعود، (1394). تأثیر پیامدهای محیطی ابر زمین‌لغزش جهان بر زیستگاه‌های باستانی. پیام باستان‌شناس، 12 (23): 1-22. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20084285.1394.12.23.1.7

14. - طبری، محمد بن جریر، (1353). تاریخ الرسل الملوک. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ.

15. - کامبخش‌فرد، سیف اله، (۱۳۶۳). «گزارش دره‌شهر ایلام (شمارۀ ۲۷۰)». تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

16. - کامبخش‌فرد، سیف‌الله، (۱۳۶۸). «دره‌شهر». در: شهرهای ایران، ج. ۳، به‌کوشش: محمد یوسف کیانی، تهران: جهاد دانشگاهی.

17. - کرمیان، غلامرضا، (1394). شهر ساسانی رماوند لرستان (کاوش‌های باستان‌شناسی برزقواله). تهران: خانۀ تاریخ و تصویر ابریشمی.

18. - کرمیان، غلامرضا، (1392). «گزارش کاوش در محوطۀ برزقواله». آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

19. - لسترنج، گای، (1364). جغرافیایی تاریخی سرزمین‌های شرقی خلافت. ترجمۀ محمود عرفان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

20. - لشگری، آرش، (۱۳۸۹). «کاوش نجات‌بخشی تپه برزقاوله، لرستان». تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده)..

21. - لک‌پور، سیمین، (۱۳۸۹). کاوش و پژوهش‌های باستان‌شناسی دره‌شهر (سیمره). تهران: نشر پازینه‍.

22. - مترجم، عباس؛ و بختیاری، ذبیح‌الله، (۱۳۹۴). «اولین فصل از کاوش‌های باستان‌شناسی نجات‌بخشی محوطۀ برزه‌قلا (له‌لار) حوضۀ آبگیر سد سیمره». در: پژوهش‌های باستان‌شناسی حوضه آبگیر سد سیمره، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 200-210.

23. - محمدیان، محمدرضا، (۱۳۸۹). «کاوش نجات‌بخشی تپه قلاکوشکی لرستان». تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

24. - محمدیان، محمدرضا، (۱۳۹۲). «کاوش‌های نجات‌بخشی محوطۀ برزقواله لرستان». تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

25. - محمدی‌فر یعقوب، (۱۳۸۹). «تپه نزله حسن بگ، سیرم‌شاه و تپه سرگنداب». تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

26. - محمدی‌فر یعقوب؛ و طهماسبی، الناز، (۱۳93). طبقه‌بندی سفال ساسانی درۀ سیمره، مطالعۀ موردی: قلعه سیرم شاه‍. پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 4 (7): 133-152.

27. - محمدی‌فر، یعقوب، (1390). «گزارش مقدماتی کاوش نجات بخشی قلعۀ سیرم‌شاه حوضۀ آبریز سد سیمره». آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

28. - محمدی‌فر، یعقوب؛ نوروزی، آصف؛ شریفی، علی؛ و اقبال، حامد، (۱۳۹۴). گزارش مقدماتی کاوش در تپه سرگنداب، حوضۀ آبگیر سد سیمره‍. در: پژوهش‌های باستان‌شناسی حوضۀ آبگیر سد سیمره، به‌کوشش: لیلی نیاکان، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 290-279.

29. - محمودیان، حبیب‌الله، (1388). راه‌ها و معابر باستانی غرب زاگرس. ایام: انتشارات سبز پویش.

30. - مسعودی، ابوالحسن، (1381). التنبیه و الاشراف. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

31. - معتمدی، نصرت‌الله، (1371). قلعه کهزاد ویزنهار. مجلۀ میراث‌فرهنگی، 3 (5): 16- 8.

32. - مقدم، عباس؛ جوانمردزاده، اردشیر؛ عبدالوند، شهرام؛ و قربانی، حمید، (۱۳۸۷). «گزارش مقدماتی فصل دوم گمانه‌زنی در محوطه‌های حوضۀ رودخانۀ سیمره، لرستان». تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

33. - مهاجری‌نژاد، عبدالرضا، (۱۳۸۹). «گزارش مقدماتی محوطۀ چشمه‌رجب». تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

34. - ‌نیاکان، لیلی، (۱۳۹5).‌ کاوش های نجات بخشی محوطۀ للار در حوضۀ آبگیر سد سیمره‍. فصلنامۀ تخصصی باستان‌شناسی، 1 (1): 1-12.

35. - نیاکان، لیلی، (۱۳۹۶). «گزارش کاوش‌های نجات‌بخشی در محوطۀ ساسانی کوشک روئه در تنگه کافری». تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

36. - نیاکان، لیلی، (1398). بنای ساسانی روئه بر کرانه‌های سیمره‍. پژوهش های باستان‌شناسی ایران، 9(20):‌ 129-148. https://doi.org/10.22084/nbsh.2019.15870.1721

37. - نیاکان، لیلی، (۱۳۸۹). «کاوش نجات‌بخشی تپه قلعه پیروزعلی و محوطه فراش»، تهران: تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

38. - نیاکان، لیلی، (۱۳۹۴). «گزارش مقدماتی از کاوش‌های نجات‌بخشی در محوطه باستانی له‌لار در حوزه آبگیر سد سیمره». در: پژوهش‌های باستان‌شناسی حوضه آبگیر سد سیمره، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 199-187.

39. - هورشید، شقایق، (1393). «گزارش کاوش نجات بخشی سد سیمره، محوطۀ برزقاوالۀ (1)». آرشیو پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی گردشگری (منتشرنشده).

40. - یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، (1356). تاریخ یعقوبی. ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

42. Reference

43. - Al-Tabari, M., (1974). Tarikh al-Rusul WA al-Muluk [History of the prophets and kings]. (A. Payandeh, Trans). Bonyad-e Farhang-e Iran. (in Persian).

44. - Al-Ya'qubi, A., (1977). Tarikh al-Ya'qubi [The history of Ya'qubi]. (M. Ayati, Trans). Bongah-e Tarjomeh VA Nashr-e Ketab. (in Persian).

45. - Amiri, M., (2010). “Preliminary report of the second excavation season at Chararu mound, Seymareh, Lorestan”. Tehran: Archaeological Research Center. (Unpublished), (in Persian).

46. - Boroujeni, S. R., (2007). “Archaeological survey in the Seymareh Dam area, Lorestan”. Tehran: Archaeological Research Center. (Unpublished), (in Persian).

47. - Boroujeni, S. R. (2010). First season excavation report of Chogha Mami mound, Seymareh catchment area. Tehran: Archaeological Research Center. (Unpublished), (in Persian)

48. - Hasanrpour, A., Delfan, F. & Biranvand, E. (2016). An Analysis of the Architecture Revealed in the First Excavation Season of Qalagouri Building. Asar Journal, (74): 38–55. http://journal.richt.ir/athar/article (in Persian).

49. - Hessari, M., (2010). “Second season report of rescue excavations at Chiasabz-e Sharqi site”. Tehran: Archaeological Research Center. (Unpublished), (in Persian).

50. - Horshid, S., (2014). “Excavation at the Seymareh Dam, Borz Qavaleh (1) Site”. Tehran: Documentation Center of the Cultural Heritage Organization. (Unpublished), (in Persian).

51. - Ibn Al-Athir, I., (1995). Al-Kamil fi al-Tarikh (A. Hashemi Haeri, A. Halat, & A. Khalili, Trans., Vol. 12). Dad Publications. (in Persian).

52. - Ibn Hawqal, A., (1966). Safarnameh-ye Ibn Hawqal (Surat al-Ardh) [The face of the earth] (J. Sho'ar, Trans.). Bonyad-e Farhang-e Iran. (in Persian).

53. - Ibn Khordadbeh, A., (1991). Al-Masalik VA al-Mamalik [The book of roads and kingdoms] (H. Gharachanlu, Trans). Bi-Nam. (in Persian).

54. - Istakhari, A., (1994). Al-Mamalik wa al-Masalik (M. b. Sa'd b. Abdallah Tostari, Trans), edited by I. Afshar. Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Endowment Foundation. (In Persian).

55. - Kambakhsh Fard, S., (1989). Darreh Shahr. In: M. Kiani (Ed.), Shahr-ha-ye Iran [Cities of Iran] (Vol. 3). Jahad-e Daneshgahi. (in Persian).

56. - Kambakhsh-Fard, S., (1984). “Report on Darreh Shahr, Ilam (No. 270)”. Tehran: Documentation Center of the Cultural Heritage Organization. (Unpublished), (in Persian).

57. - Karamian, G., (2013). Borzquoleh. Tehran: Documentation Center of the Cultural Heritage Organization. (Unpublished), (in Persian).

58. - Karimian, G., (2015). Sassanian city of Ramavand, Lorestan (Archaeological excavations of Barz Qavaleh). Tehran: Khaneh-ye Tarikh va Tasvir-e Abrishami. (in Persian).

59. - Lakpour, S., (2010). Excavations and archaeological researches in Darreh Shahr. Pazineh Publications.(in Persian)..

60. - Lashgari, A., (2010). “Rescue excavation of Barzeqavleh mound, Lorestan”. Tehran: Archaeological Research Center. (Unpublished), (in Persian)

61. - Le Strange, G., (1985). The Lands of the Eastern Caliphate (M. Erfan, Trans). Elmi VA Farhangi Publications. (in Persian).

62. - Mahajeri-Nejad, A., (2010). “Preliminary report of the Cheshmeh Rajab site”. Tehran: Archaeological Research Center. (Unpublished), (in Persian)

63. - Mahmoudian, H. (2009). Ancient roads and routes of western Zagros. Sabz Puyesh Publications. (in Persian).

64. - Masoudi, A. H., (2002). Al-Tanbih wa al-Ishraf (A. Payandeh, Trans.). Tehran: Scientific and Cultural Publications, (in Persian).

65. - Moghadam, A., Javanmardzadeh, A., Abdolvand, Sh. & Ghorbani, H. (2008). “Preliminary report of the second season of soundings in the Seymareh River basin, Lorestan”. Tehran: Archaeological Research Center. (Unpublished), (in Persian).

66. - Mohammadifar, Y., (2010). “Tappeh-ye Nazleh Hassan Beg, SirMeshah VA Tappeh-ye Sar Gandab”. Archaeological Research Center. (Unpublished), (in Persian).

67. - Mohammadifar, Y. & Tahmasbi, A. (2014). Classification of Sasanian pottery in the Seymareh Valley, case study: Sir Meshah Castle. Pazhuhesh-ha-ye Bastanshenasi Iran, 4(7): 133–152. https://nbsh.basu.ac.ir/article_992.html. (in Persian).

68. - Mohammadifar, Y., Nowrouzi, A., Sharifi, A. & Eghbal, H., (2015). Preliminary report of the excavation at Sar Gandab Tepe, Seymareh Dam catchment area. In: L. Niakan (Ed.), Archaeological researches of the Seymareh Dam catchment area (pp. 279–290). National Center for Documents of the Iranian Archaeological Research Institute. (in Persian).

69. - Mohammadian, M. R., (2010). “Rescue excavation of Tappeh Ghalakoshki, Lorestan”. Tehran: Documentation Center of the Research Institute of Cultural Heritage & Tourism (Unpublished), (in Persian).

70. - Mohammadian, M. R. (2013). “Rescue excavation of Barz Qavaleh site, Lorestan”. Tehran: Documentation Center of the Research Institute of Cultural Heritage & Tourism (Unpublished), (in Persian).

71. - Mo'tamedi, N., (1992). Qal'eh-ye Kohzad VA Veznehar. Majalleh-ye Miras-e Farhangi, 3 (5): 8–16. (in Persian).

72. - Motarjem, A. & Bakhtiyari, Z., (2015). The first season of salvage excavations at Borzeh Qala (Leh Lar), Seymareh Dam reservoir catchment area. In: Archaeological researches of the Seymareh Dam catchment area (pp. 200–210). Pazhuheshgah-e Miras-e Farhangi VA Gardeshgari. (in Persian).

73. - Niakan, L., (2010). “Rescue excavation of Qaleh Pirouz Ali mound and Farash site”. Tehran: Archaeological Research Center. (Unpublished), (in Persian).

74. - Niakan, L., (2016). Salvage excavations at Lelar site in the Seymareh Dam catchment area. Journal of Archaeology, 1(1): 1–12. ‎(In Persian).

75. - ‎Niakan, L., (2019). Rouha, Sassanian Building in the Seymareh Coast. Iranian Archaeological Research Journal, 9(20): 129-148. https://doi.org/10.22084/nbsh.2019.15870.1721. ‎(In Persian).‎

76. - Niakan, L. (2015). Preliminary report of Rescue excavations at the ancient site of Le Lar in the Seymareh Dam catchment area. In: Archaeological researches of the Seymareh Dam catchment area (pp. 187–199 Tehran: Research Department, Cultural Heritage Organization of Iran. (in Persian).

77. - Niakan, L., (2017). “Rescue excavation of ‎ the Sasanian site of Kushk-e Raveh in Kafri Gorge”. Tehran: Research Department, Cultural Heritage Organization of Iran. (Unpublished), (in Persian).

78. - Rawlinson, S. K., (1983). “Safarnameh Rawlinson (Gozar AZ Zahab be Khuzestan). Translated by Sekander Amanollahi Baharvand”. Tehran: Agah Publishing. (in Persian).

79. - Sajadi, A., (2015). “Sounding for defining the boundaries of Zaqeh Romshan mound”. Tehran: Archaeological Research Center. (Unpublished), (in Persian)

80. - Sajadi, A., (2016). “Kavosh-e Pir-Mika'il, Rudbar, Hovzeh-ye Abgir-e Seymareh Dam”. Tehran: Archaeological Research Center. (Unpublished), (in Persian).

81. - Schmidt, E. F., (1997). Flights Over Ancient Cities of Iran. University of Chicago.

82. - Sharafi, S. & Sadeghi Rad, M., (2015). The impact of environmental consequences of the Jahan mega-landslide on ancient settlements. Payam-e Bastanshenas, 12 (23):1–22. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20084285.1394.12.23.1.7 (in Persian).

83. - Stein, A., (1940). Old Roudes of Western Iran. Narrative of an Archaeological Journey. New York: Greenwood, Press.

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.