logo
سال 9، شماره 31 - ( 3-1404 )                   سال 9 شماره 31 صفحات 134-113 | برگشت به فهرست نسخه ها


XML English Abstract Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Rastegar Fard M, Mohammadifar Y, Hemati Azandaryani E. (2025). Reflections of Sasanian Elements in Central Asian Buddhist Art: A Case Study of the Śarīra Reliquary Box from Kucha. Parseh J. Archaeol. Stud.. 9(31), 113-134. doi:10.61882/PJAS.1238
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1238-fa.html
رستگارفرد مینا، محمدی‌فر یعقوب، همتی‌ازندریانی اسماعیل.(1404). بازتاب عناصر ساسانی در هنر بودایی آسیای میانه: مطالعه‌ای موردی جعبۀ یادبود سریرا از کوچا مطالعات باستان‌شناسی پارسه 9 (31) :134-113 10.61882/PJAS.1238

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1238-fa.html


1- دکتری باستان‌‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران.
2- استاد گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران (نویسندۀ مسئول). ، mohamadifar@basu.ac.ir
3- دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران.
چکیده:   (1325 مشاهده)
چکیده 
نقوش جعبه‌ای موسوم به سریرا که از معبدی بودایی در محوطۀ سوباشی1 در شهر کوچا2 در غرب چین به‌دست آمده، شواهدی از ترکیب هنر ساسانی، بودایی و بومی را نشان می‌دهد. در همین راستا در پژوهش حاضر سعی‌بر آن است تا به پرسش پیشِ‌رو پاسخ داده شود: 1- نقوش به‌کار رفته در جعبۀ سریرا بازتاب‌دهندۀ کدام یک از باورهای مذهبی ایرانی-ساسانی است؟ 2- تأثیرگذاری هنری ایران دورۀ ساسانی بر کشورهای شرق فلات ایران، براساس نقوش جعبۀ سریرا بیشتر شامل چه نقوش و مضامینی است؟ بر اساس فرضیات مطرح‌شده، نقوش به‌کاررفته در جعبۀ سریرا بازتاب‌دهندۀ برخی مفاهیم مذهبی و نمادین دورۀ ساسانی هستند که نمونه‌های آن‌ها در قلمرو ساسانی، آسیای‌میانه و چین، به‌ویژه در امتداد مسیر جادۀ ابریشم مشاهده می‌شود. از مهم‌ترین نقوش مذهبی به‌کار رفته می‌توان به عناصری در ارتباط با جلوه‌های بصری فرهّ‌ی ایزدی اشاره کرد. هنر و باورهای مذهبی ساسانیان از طریق مبادلات تجاری، اهدای هدایای سلطنتی، مهاجرت سغدی‌ها و دیگر اقوام ایرانی‌تبار به چین راه یافت و آثار هنری آن مناطق را تحت‌تأثیر خود قرار داد. منطقۀ کوچا به‌دلیل قرارگیری در مسیر جادۀ ابریشم، یکی از شهرهای پرتردد و کاروان‌رو به‌شمار می‌آمد و شاهد ورود مسافران، و به‌تبع آن، حضور هنرمندان، خنیاگران و دیگر اقشار جامعۀ آن روزگار از ایران و دیگر کشورها بود. کوچا به‌تدریج به شهری تبدیل شد که موسیقی و نواختن سازهای ایرانی نظیر چنگ و بربط در آن جایگاهی والا یافت؛ در نتیجه، کوچا را می‌توان یکی از بهترین مکان‌ها برای مطالعۀ تأثیر هنر ساسانی بر هنر چین در نظر گرفت. با وجود اهمیت موضوع، تاکنون پژوهش مستقلی در خصوص عناصر ساسانی-ایرانی موجود در نقوش این جعبه صورت نگرفته است. پژوهش حاضر از نوع نظری بوده، با رویکردی تحلیلی-تطبیقی انجام گرفته و گردآوری اطلاعات آن به شیوۀ کتابخانه‌ای و با بهره‌گیری از منابع در دسترس صورت پذیرفته است.
کلیدواژگان: هنر ساسانی، هنر بودایی، کوچا، جعبه سریرا.

مقدمه 
جعبۀ یادبود سریرا در موزۀ توکیو، نمونه‌ای برجسته از تعاملات هنری در جادۀ ابریشم است. این اثر متعلق به قرون 6-7م. از منطقۀ کوچا در سین‌کیانگ، تأثیرات هنر ساسانی را به خوبی نشان می‌دهد. دورۀ ساخت جعبه هم‌زمان با اوج روابط ساسانیان و سلسلۀ تانگ (618-907م.) در چین بود، به‌ویژه در دورۀ خسرو اول (531-579م.) که ثبات تجاری موجب گسترش تبادلات فرهنگی شد.
منطقۀ سین‌کیانگ به‌عنوان گذرگاه اصلی جادۀ ابریشم، محل تعامل فرهنگ‌های مختلف بود و کوچا به‌عنوان مرکز مهم بودایی، نقش کلیدی در انتقال هنر ساسانی ایفا می‌کرد. پژوهش حاضر با دو پرسش اصلی به بررسی این اثر می‌پردازد؛ نخست این‌که، مؤلفه‌های بصری جعبه چگونه باورهای مذهبی ساسانی را بازتاب می‌دهند؟ و دوم این‌که، چه نقش‌مایه‌های ساسانی در جعبه دیده می‌شود؟
براساس فرضیه‌های مطرح شده، نقوش جعبه، بازتاب‌دهندۀ عناصر مذهبی و تزئینی مانند فره ایزدی و پرندگان مقدس با روبان4 جواهرنشان، مدالیون‌های مرواریدی و سازهای ایرانی است.
تحلیل اثر نشان می‌دهد که هنرمندان اهل کوچا با درک عمیق از مفاهیم نمادین ساسانی، این عناصر را با هنر بودایی تلفیق کرده‌اند. این تلفیق نه تقلید سطحی، بلکه بازآفرینی خلاقانه در بافت فرهنگی جدید بود. جعبۀ سریرا گواهی بر نقش سرزمین‌های همسایۀ‌ شرقی مانند سین‌کیانگ در انتقال و تطبیق عناصر فرهنگی است و اهمیت مطالعات میان‌فرهنگی در درک تحولات تمدنی را برجسته می‌سازد.
منطقۀ تاریم3 ݣݣبه‌عنوان حلقۀ ارتباطی حیاتی در جادۀ ابریشم، نقش بی‌بدیلی در انتقال فرهنگ و هنر ایرانی به شرق آسیا ایفا کرده است (گروسه، 1365: 178). مطالعات تطبیقی نشان می‌دهد که در فاصلۀ قرون چهارم تا هفتم میلادی، سبک هنری پیچیده‌ای با تلفیق عناصر ساسانی و بودایی در این منطقه شکل گرفت (گروسه، 1365: 113-114) که نمونۀ بارز آن را می‌توان در نقوش جعبۀ سریرا مشاهده کرد (Li Mei, 2014: 45).
این اثر استثنایی که براساس مطالعات باستان‌شناسی به قرن هفتم میلادی تعلق دارد، از جنس چوب است که با پارچۀ کتانی پوشیده شده و سپس روی آن رنگ‌آمیزی شده است (Bussagli, 1979: 83). بررسی دقیق عناصر تزئینی جعبه نشان‌دهندۀ تلفیق عمیق و هوشمندانۀ هنر ساسانی با نمادپردازی‌های بودایی است. ویژگی‌هایی چون: مدالیون‌های مرواریدی، نقوش پرندگان قرینه با روبان‌های جواهرنشان (Harper, 1978: 105)، و تصاویر دقیق سازهای ایرانی مانند چنگ و بربط (Moore, 2000)، همگی گویای تأثیرات چندلایۀ هنر ساسانی هستند.
تحلیل نمادشناختی نقوش پرندگان بر روی جعبه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. قرقاول که در فرهنگ چینی نماد خورشید، روشنایی و قدرت‌های آسمانی محسوب می‌شد (شوالیه و گربران، 1387، ج 4: 436)، در هنر ساسانی با مفهوم فره ایزدی و شکوه شاهانۀ پیوند خورده بود (Shenkar, 2014: 76). از سوی دیگر، طوطی که پرنده‌ای غیربومی برای ایران به‌شمار می‌رفت، در این اثر با ویژگی‌های مشخص هنر ساسانی به تصویر کشیده شده است (McArthur, 2018). 
یکی از مهم‌ترین جنبه‌های این پژوهش، بررسی نقش موسیقی ایرانی به‌عنوان رسانۀ انتقال فرهنگی است. سازهای اصیل ایرانی مانند چنگ و بربط که در مراسم آئینی ساسانیان کاربرد داشتند، از طریق شبکه‌های تجاری جادۀ ابریشم به چین راه یافتند (Xie Jin, 2005: 6-28). مدارک متقن باستان‌شناسی شامل نقاشی‌های دیواری غارهای بودایی مانند غار قزل5 و مجسمه‌های تدفینی، حضور پررنگ این سازها را در چین باستان تأیید می‌کنند (Li Mei, 2014: 43).
تحلیل سبک‌شناختی جعبۀ سریرا نشان می‌دهد که هنرمندان منطقۀ کوچا با درک عمیق از مفاهیم نمادین هنر ساسانی، این عناصر را در خدمت بیان مفاهیم بودایی به‌کار گرفته‌اند. مدالیون‌های مرواریدی که در هنر ساسانی برای تأکید بر تقدس به‌کار می‌رفتند، در این اثر نیز برای برجسته‌کردن عناصر مقدس بودایی استفاده شده‌اند.

نتیجه‌گیری
مطالعۀ جعبۀ یادبود سریرا، اثر به‌دست آمده از ویرانه‌های معبد بودایی در کوچا، نشان می‌دهد که این شئ، نه‌تنها ارزش مذهبی دارد، بلکه تأثیرات هنر ساسانی را در شرق آسیا بازتاب می‌دهد. ویژگی‌های بصری مانند نقوش پرندگان به‌صورت قرینه، نوارهای مرواریدی، مدالیون‌های تزئینی و تصاویر سازهای ایرانی (چنگ و بربط)، همگی گواه حضور پررنگ عناصر ساسانی در این اثر هستند. این جعبۀ نماد امتزاج هنری بین فرهنگ‌هاست، به‌ویژه در منطقه‌ای مانند کوچا که در تقاطع تمدن‌ها قرار داشت. بررسی نمادهایی مانند قرقاول و طوطی، که در فرهنگ‌های ایرانی، هندی و چینی معانی متفاوتی دارند، عمق این تعاملات فرهنگی را نشان می‌دهد. نکتۀ کلیدی این است که نقوش ساسانی در این اثر صرفاً تقلید نشده، بلکه با درکی آگاهانه در بافت جدید مذهبی و فرهنگی بازتفسیر شده‌اند. نتایج پژوهش تأکید می‌کند که هنر ساسانی، با نمادپردازی‌های خاص و جلوه‌های بصری چشمگیر، بر هنر بودایی شرق آسیا تأثیر گذاشته و در قالب‌های جدیدی بازآفرینی شده است. منطقۀ تاریم و شهرکوچا به‌عنوان پل ارتباطی، این انتقال و بومی‌سازی سبک‌ها را ممکن ساخته‌ است. این مطالعه اهمیت پژوهش‌های تطبیقی میان هنر ایران و شرق آسیا را برجسته می‌سازد و نشان می‌دهد که بررسی آثار کمتر شناخته‌شده می‌تواند زوایای پنهان تبادلات فرهنگی را روشن کند.
یکی از شاخص‌ترین موارد، گسترش ساز چنگ ایرانی تا چین است که احتمالاً از طریق مبادلات سیاسی، هدایای دربار، و به‌ویژه بازرگانان صورت گرفته است. مجسمه‌ها و نقاشی‌های دیواری غارهای بودایی در چین، حضور این ساز را در آئین‌های مذهبی تأیید می‌کنند. به‌نظر می‌رسد خنیاگران و راویان دوره‌گرد، با اجرای داستان‌های حماسی و عاشقانه به‌همراه موسیقی، زمینۀ پذیرش این عناصر فرهنگی را در جامعۀ چین فراهم کرده‌اند. این فرآیند نشان‌دهندۀ انعطاف هنر ساسانی و توانایی آن در هماهنگی با بسترهای جدید فرهنگی است.
درمجموع، این پژوهش بر نقش محوری جادۀ ابریشم در تبادل هنری و پیچیدگی‌های فرآیند اقتباس فرهنگی تأکید می‌کند. آثار مانند جعبۀ سریرا نه‌تنها میراث هنری، بلکه گواهی بر گفت‌وگوی میان‌تمدن‌ها هستند که می‌توانند الهام‌بخش مطالعات آینده در حوزۀ باستان‌شناسی و تاریخ هنر باشند.

پی‌نوشت
1. Subashi
2. Kuchaا(龜茲) این منطقه در استان Aksu امروزی، در منطقۀ خودمختار Xinjiang درچین قرار دارد.
3. Tarim، حوضۀ بسته بزرگی است که سرزمینی به گستردگی ۱٬۰۲۰٬۰۰۰ کیلومترمربع را در بر می‌گیرد. این حوضه در استان سین‌کیانگ در غرب جمهوری خلق چین جای گرفته‌است. https: //www.britannica.com
4. ازجملۀ دیگر کلمات معادل، کلمۀ «دستار» است (سودآور، 1382: 39) در این پژوهش از واژۀ روبان استفاده می‌شود چراکه دارای معنای عام‌تری است.
5. Kizil (克孜尔)
متن کامل [PDF 2069 kb]   (346 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1403/7/24 | پذیرش: 1403/10/2 | انتشار: 1404/3/10

فهرست منابع
1. - Bussagli, M., (1979). Treasures of Asia “Central Asian Painting”. Rizzoli International Publication, New York.
2. - Bussagli, M., (1996). The Art of Gandhara. publisher: LGF - Pocket Book, collection La Pochothèque.
3. - Chang, S. T., (1985). The great Tao. Atlantic Books
4. - Chevalier, J. & Gheerbrant, A., (2008). Dictionary of Symbols. Volumes 4 & 5, translated by Soodabeh Fazayeli, Tehran: Jeyhoon. (In Persian).
5. - Christensen, A., (2001). Iran During the Sassanian Period. Translated by: Rashid Yasemi. Tehran: Seda-ye Mo’aser Publications. Second Edition (In Persian).
6. - Compareti, M., (2004). “The Role of the Sogdian Colonies in the Diffusion of the Pearl Roundels Pattern”. Ēran ud Anērān: Studies presented to Boris Ilich Marshak on the Occasion of His 70th Birthday Electronic Version (August 2006) In: http: //www.transoxiana.org/Eran/Articles/compareti.html
7. - Cooper, J. C., (2000). An Illustrated Encyclopaedia of Traditional Symbols. translated by: Maliheh Karbasian, Tehran: Farshad Publishing. (In Persian).
8. - Gardner, H., (2014). Art Through the Ages. translated by: Mohammad-Taghi Faramarzi, Tehran: Negah Publications. (In Persian).
9. - Genito, B. & Qi, D., (2017). West and East Archaeological Objects along the Silk Roads. Shanghai Classics Publishing House.
10. - Grousset, R., (1986). The Empire of the Steppes. translated by: Abdolhossein Mikadeh, 2nd Edition, Tehran: Elmi and Farhangi Publications. (In Persian).
11. - Gulácsi, Z. & BeDuhn, J., (2012). “The Religion of Wirkak and Wiyusi: The Zoroastrian Iconographic Program on a Sogdian Sarcophagus from Sixth-Century Xi’an”. Bulletin of the Asia Institute, 26: 1-32.
12. - Hall, J., (2001). A Visual Dictionary of Symbols in Eastern and Western Art. Translated by Dr. Roghieh Behzadi, Tehran: Farhang Mo’aser Publications, First Edition (In Persian).
13. - Harper, P. O., (1978). The Royal Hunter Art of the Sasanian Empire. New York, Asiahouse Gallery.
14. - Harris, J., (2004). 5000 Years of Textiles. London: British Museum.
15. - Hayashi, R., (1975). The Silk Road and the Shosoin. John Weatherhill, Inc., Heibonsha, New York.
16. - Hiyama, S., (2016). “Portrait of the Royal Patronage in Kizil Cave 60 (Größte Höhle)”. Indo-Asiatische Zeitschrift, 20/21: 39–50.
17. - Huo, X., Zhao, L. & Peng, J., (2016). The Grottoes of Kizil and the History of Buddhism. Xinjiang People Publishing House: Urumqi, China.
18. - Idema, W. L., (2008). Personal salvation and filial piety: two precious scroll narratives of Guanyin and her acolytes. University of Hawaii Press.
19. - Javadi, Sh., (2021). “Naturalism in Sasanian Art”. Manzar Magazine, 54: 38-45. (In Persian).
20. - Jobling, J. A., (2010). The Helm Dictionary of Scientific Bird Names. London: Christopher Helm.
21. - Keown, D., (2013). Buddhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press.
22. - Konidaris, D. N., (2020). “Zaghunluk as a gate of Influences via the Steppes to the Chinese Hinterland”. Institute of Electrical and Electronics Engineers, 1-15.
23. - Lawergren, B., (2002). Harps, Lutes, and music along the Silk Road a first milennium migration. The Silk Road project arts and Humanities programs at Cal performances, University of California, Berkeley.
24. - Lerner, J. A., (2005). Aspects of Assimilation: The Funerary Practices and Furnishings of Central Asians in China. No. 138. New York.
25. - Li, M., 李玫, (2014). “Adaptations of Harp Reflected in Murals of the Chinese Western Regions”. Music in Art, 39 (1-2): 43-55.
26. - Mahler, J. G., (1959). Westerners Among the Figurine of the T’ang Dynasty of China. Instituto Italiano Per II Medio Ed Estremo Oriente.
27. - Makinejad, M., (2014). “Centralism, Symmetry and Repetition in Traditional Iranian Arts”. Kimiaye Honar Quarterly, 3 (10): 99-108. (In Persian).
28. - Meher, M., (2018) In: https: //www.buddhistdoor.net/features/guanyin-and-the-filial-parrot-an-emperors golden-offering/
29. - Moore, J. K., (2000). “Music and Art of China”. In: Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art. http: //www.metmuseum.org/toah/hd/much/hd_much.htm (September 2009)
30. - Schafer, E. H., (1963). The Golden Peaches of Samarkand: A Study of Tʻang Exotics. University of California Press.
31. - Shenkar, M., (2014). Intangible Spirits and Graven Images: The Iconography of Deities in the Pre-Islamic Iranian World. Brill, Leiden. Boston.
32. - Soudavar, A., (2004). Divine Glory in the Royal Tradition of Ancient Iran. Tehran: Mirak Publishing (In Persian).
33. - Tafazzoli, A., (2010). A History of Pre-Islamic Iranian Literature. Edited by Zhaleh Amoozgar, 6th Edition. Tehran: Sokhan Publications. (In Persian).
34. - Taheri, A., (2015). “A Study of the Evolution of Medallions in Sasanian Textiles and Their Influence on Examples of Islamic and Christian Art”. Honar-ha-ye Ziba - Visual Arts Journal, 20 (1): 39-48. (In Persian).
35. - Thrasher, A. R., (2000). Chinese musical instrument. New York: Oxford university press.
36. - Waugh, D. C., (2020). “Kucha and the Kizil Caves”. Silk Road Seattle, University of Washington. http: //depts.washington.edu/silkroad/exhibit/religion/buddhism/tarim/kizil.html
37. - Whitfield, S., (ed). (2004). “Miran: War and Faith”. The Silk Road: Trade, Travel, War and Faith. With Ursula Sims-Williams. Chicago, IL: Serindia: 187–226.
38. - Xie, J., (2005). Reflection upon Chinese Recently Unearthed Konghous in Xin Jiang Autonomous Region. Musicology Department, Shanghai Conservatory of Music, China: 6-28.
39. - Yatsenko, S. A., (2009). “Early Turks: Male Costume in the Chinese Art”. Second half of the 6th – first half of the 8th Transoxiana. Vol. 14.
40. - Zare Abrghouyi, A. et al., (2014). “Royal Ribbons in Iran from the Beginning of Formation (During the Medes) to the End of the Sasanian Period”. Historical Essays, 5 (1): 91-107. (In Persian).
41. - Zhao, F., (1999). Treasures in Silk: An Illustrated History of Chinese Textiles. Hong kong: ISAT/Costume.
42. - https: //www.chinasage.info/symbols/birds.htm#XLXLSymParrot
43. - https: //whatismyspiritanimal.com/spirit-totem-power-animal-meanings/birds/parrot-symbolism-meaning/#Parrot-Symbolism
44. - https: //www.metmuseum. org/art/collection/search/701263
45. - https: //www.clevelandart.org/art/1996.2.1
46. - https: //usa.chinadaily.com.cn/culture/2010-04/28/content_11969413.htm
47. - https: //rcwg.scrippscollege.edu/blog/exhibitions/past/guanyin-and-the-filial-parrot/
48. - https: //www.chinasage.info/symbols/birds.htm

ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA

ارسال پیام به نویسنده مسئول


بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.