تحلیل جنبه‌های فنی و ریزساختار آلیاژهای مس در فلزگری باستانی عصر آهن در سگزآباد

بخشنده‌فرد, حمیدرضا; کوهستانی, کورش

doi:10.61882/PJAS.680.1140

EN FA

سال 9، شماره 33 - ( 10-1404 ) سال 9 شماره 33 صفحات 201-179 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.61882/PJAS.680.1140

Mendeley

Zotero

RefWorks

Bakhshandehfard H, Kouhestani K. (2025). Analysis of the Technical Aspects and Microstructure of Copper Alloys in Ancient Iron Age Metallurgy in Sagzabad. Parseh J. Archaeol. Stud.. 9(33), 179-201. doi:10.61882/PJAS.680.1140
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1140-fa.html

بخشنده‌فرد حمیدرضا، کوهستانی کورش.(1404). تحلیل جنبه‌های فنی و ریزساختار آلیاژهای مس در فلزگری باستانی عصر آهن در سگزآباد مطالعات باستان‌شناسی پارسه 9 (33) :201-179 10.61882/PJAS.680.1140

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1140-fa.html

تحلیل جنبه‌های فنی و ریزساختار آلیاژهای مس در فلزگری باستانی عصر آهن در سگزآباد

حمیدرضا بخشنده‌فرد^*¹

، کورش کوهستانی²

1- دانشیار گروه مرمت اشیاء فرهنگی و تاریخی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران (نویسندۀ مسئول). ، hr.bakhshan@aui.ac.ir
2- کارشناس‌ارشد مرمت، گروه مرمت اشیاء فرهنگی و تاریخی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده: (649 مشاهده)

استقرارهای دشت قزوین در تپۀ قبرستان و سگزآباد توالی شکوفایی در فلزگری پیش‌ازتاریخ دشت قزوین را نشان می‎دهند. هدف این مطالعه، بررسی جنبه‌های کاربردی، فناوری ساخت، ترکیب شیمیایی، ریزساختار و فازهای آلیاژی اشیاء فلزی به‌دست‌آمده از عصر آهن محوطۀ سگزآباد است. در این راستا، تلاش شده است به این پرسش‌ها پاسخ داده شود که فرآیند تولید و روش ساخت این اشیاء چگونه بوده، از چه شیوه‌هایی برای آلیاژسازی در آن‌ها بهره گرفته شده و محصولات خوردگی تشکیل‌شده چه ترکیباتی داشته و تحت چه شرایطی به‌وجود آمده‌اند. به‌منظور دست‌یابی به این اهداف، از روش‌های آنالیز دستگاهی ازجمله میکروفلورسانس پرتو ایکس (XRF) برای تعیین ترکیب شیمیایی استفاده شد. نتایج این آنالیزها وجود آلیاژهای متنوعی نظیر مس-ارسنیک، مس-آنتیموان، مفرغ و نیز مس تقریباً خالص را نشان‌دادند. در دو نمونه دارای مغز فلزی، به کمک متالوگرافی، ریزساختار ریخته‌گری با مغزه‌دار مشخص شد که اطلاعات ارزشمندی دربارۀ شیوه‌های ساخت در اختیار قرار داد؛ هم‎چنین، بررسی‌های انجام‌شده با میکروسکوپ الکترونی روبشی مجهز به طیف‌سنجی پراکندگی انرژی پرتو ایکس (SEM-EDS)، به شناسایی دندریت‌های فاز آلفا و نیز تشکیل فازهای گامای ارسنیکی و آنتیموانی مس منجر شد. نتایج آزمون‌های عنصری برروی این نمونه‌ها، بیانگر الگوهای متنوعی از کاربرد آلیاژهای مس-ارسنیک و مس-آنتیموان است؛ امری که نشان‌دهندۀ آگاهی فلزگران باستانی از ایجاد خواص مکانیکی مطلوب در فرآورده‌های فلزی بوده است؛ علاوه‌بر این، شناسایی آخال‌های نقره‌ای و ترکیبات بین‌فلزی سولفیدی در ریزساختار، امکان ارائه فرضیاتی دربارۀ نوع سنگ‌های معدنی مورداستفاده در فرآیند استحصال فلز را فراهم کرده است. فناوری ساخت اشیاء از ریخته‌گری و قالب‌گیری دو کفه‎ای تا شکل‌دهی اسکنه‌هایی با مقطع مارپیچ و ساده است. اشیاء پژوهش در طبقه‌بندی اشیاء تزئینی، زیورآلات و اشیاء کاربردی قرار می‌گیرند. این گونه‌شناختی مختلف در کنار تفاوت ترانشه‌های کاوش‌شده طرح کلی خوبی از تنوع فلزگری در عصر آهن تپۀ سگزآباد را در اختیار می‌گذارد.

واژه‌های کلیدی: مس ارسنیکی، مس آنتیموانی، مفرغ، عصر آهن، سگزآباد، فلزگری باستانی.

متن کامل [PDF 1707 kb] (133 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1403/11/22 | پذیرش: 1404/2/17 | انتشار: 1404/10/1

فهرست منابع

1. - Azizi Kharanaghi, M. H. & Niknami, K., (2013). “The New Chalcolithic Period in Tepe Sagzabad”. Payam Bastanshenas, 10(20): 51-68. https://sid.ir/paper/128814/fa. (In Persian).

2. - Bahadori Ghezeljeh, S., (2019). “Studies on ancient metallurgy in the prehistoric sites of Tepe Zagheh and Tepe Graveyard in the Qazvin Plain”. Master’s thesis in the field of archaeometry, Mineral Materials and Artifacts, University of Isfahan. (In Persian).

3. - Bakhshandehfard, H. R, (2010). Technical Survey of historical metal Objects in Conservation. Art University of Isfahan: 671.09 .(In Persian).

4. - Begemann, F., Haerinck, E., Overlaet, B., Schmitt-Strecker, S. & Tallon, F., (2008). “An Archaeo-Metallurgical Study of the Early and Middle Bronze Age in Luristan, Iran”. Iranica Antiqua, 43(0): 1-66. https://doi.org/10.2143/ia.43.0.2024041.

5. - Fürtauer, S. & Flandorfer, H., (2012). “A new experimental phase diagram investigation of Cu–Sb”. Monatshefte für Chemie-Chemical Monthly, 143: 1275-1287.‌ https://doi.org/10.1007/s00706-012-0737-1

6. - Garbacz-Klempka, A., Kwak, Z., Perek-Nowak, M. & Starski, M., (2015). The metallographic characterization of metal artifacts based on late medieval examples. Archives of Foundry Engineering, 15.

7. - Ghodousian, T., Samadi, A. & Talai, H., (2017). “Analysis of aspects of ancient metallurgy in the Qazvin plain based on metal data discovered from the Iron Age II graves of the Sagzabad cemetery”. Archaeological Studies, 9(1): 167-187. (In Persian).

8. - Giumlia-Mair, A., Keall, E. J., Shugar, A. N. & Stock, S., (2002). “Investigation of a copper-based hoard from the Megalithic site of al-Midamman, Yemen: an interdisciplinary approach”. Journal of Archaeological Science, 29(2): 195-209. https://doi.org/10.1006/jasc.2001.0686

9. - Key, C., (1964). “Ancient copper and copper-arsenic alloy artifacts: composition and metallurgical implications”. Science, 146(3651): 1578-1580. https://doi.org/10.1126/science.146.3651.1578

10. - Majidzadeh, Y., (1977). “Excavations in the hill of the Sagzabad cemetery”. Marlik, 2: 53-71. (In Persian).

11. - Mazaheri, K., (2004). “Investigation of the process of ancient metalworking industry in the Qazvin plain”. Payam Batashaneshas, 1 (2). Tehran. (In Persian).

12. - Mortazavi, M., Salehi Kakhki, A., Golozar, M. A. & Tala’i, H., (2011). “Preliminary metallurgical investigation of copper-based artifacts at Tepe Sagzabad in Qazvin plain, Iran (1500-800 BC)”. Iranian Journal of Archaeological Studies, 1(2): 49-59. (In Persian).

13. - Negahban, E. A., (1977). “Excavation of the Qazvin Plain”. Marlik, 2: 33-51. (In pesian).

14. - Negahban, E. A., (1972). “Initial report of the Qazvin plain”. Marlik, 1: 9-35.

15. - Oudbashi, O., Agha-Aligol, D., Mishmastnehi, M. & Barnoos, V., (2019). “The Elamite metalworkers: multianalytical study on copper objects and ingots from second millennium BC of southwestern Iran”. Archaeological and Anthropological Sciences, 11: 2059-2072. https://doi.org/10.1007/s12520-018-0636-4

16. - Pigott, V. C., (2004). “On the importance of Iran in the study of prehistoric copper-base metallurgy. Persiens Antike Pracht”. Katalog der Ausstellung des Deutschen Bergbau-Museums Bochum vom, 28: 28-43.

17. - Pigott, V. C., Fazeli, H. & Coningham, R. A. E., (2003). “Prehistoric copper mining in Iran: A preliminary report on the first season of fieldwork”. Iran, 41, 21–33. https://doi.org/10.2307/4300643

18. - Pike, A., (2002). Analysis of caucasian metalwork-the use of antimonal, arsenical and tin bronze in the Late Bronze Age. Ancient Caucasian and Related Materials in the British Museum. The British Museum. London, 89-92.

19. - Safaei-Ghalati, M., Bakhshandehfard, H. R. & Hessari, M., (2018). “Structural identification and manufacturing method of copper alloy bar pins obtained from excavations in the western Chiasabz region of Lurestan province”. Iranian Archaeological Research, 8(17): 85-104. https://doi.org/10.22084/nbsh.2018.11815.1515 (In Persian).

20. - Scott, D. A., (2002). Copper and bronze in art: corrosion, colorants, conservation. Getty publications.

21. - Scott, D. A. & Schwab, R., (2019). Metallography in archaeology and Art. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-11265-3

22. - Scott, D. A., (1991). Metallography and microstructure in ancient and historic metals. Getty publications.

23. - Shahmirzadi, S. M., (1977). Preliminary report of the first and second seasons of the excavation of the Segzabad hill. Marlik, 2. Tehran University Press. (In Persian).

24. - Shanks, W., (2013). “Stable Isotope Geochemistry of Mineral Deposits. Geochemistry of Mineral Deposits”. Treatise on Geochemistry, 13: 59-85. https://doi.org/10.1016/B978-0-08-095975-7.01103-7.

25. - Shishin, D., Chen, J., Hidayat, T. & Jak, E., (2019). “Thermodynamic modeling of the Pb-As and Cu-Pb-As systems supported by experimental study”. Journal of Phase Equilibria and Diffusion, 40(6): 758-767. https://doi.org/10.1007/s11669-019-00764-6

26. - Talai, H., (2007). Archaeology and Art of Iran in the First Millennium BC. Tehran: Samt Publications. (in Persian).

27. - Talai, H., (2014). The Iron Age of Iran. Organization for the Study and Compilation of University Humanities Textbooks (SAMAT). Tehran. (in Persian).

28. - Talai, H., (1984). “Notes on Bronze Artifacts at Sagzabad in Qazvin Plain, Iran, circa 1400 B. C.”. Iranica Antiqua Leiden, (19): 31-40.‌

29. - Tămaș, C. G. & Andrii, M.-P., (2020). “Mineralogy of skarn ores from Băița-Bihor, northern Apuseni Mountains, Romania: A case study of Cu-, Bi-, and Sn-minerals”. Minerals, 10(5): 436. https://doi.org/10.3390/min10050436

30. - Thornton, C. P., Lamberg-Karlovsky, C. C., Liezers, M. & Young, S. M., (2002). “On pins and needles: tracing the evolution of copper-base alloying at Tepe Yahya, Iran, via ICP-MS analysis of common-place items”. Journal of Archaeological Science, 29(12): 1451-1460. https://doi.org/10.1006/jasc.2002.0809

31. - Valério, P., Silva, R., Araújo, M. F., Soares, A. M. M. & Barros, L., (2012). “A multianalytical approach to study the Phoenician bronze technology in the Iberian Peninsula a view from Quinta do Almaraz”. Materials Characterization, 67: 74-82. https://doi.org/10.1016/j.matchar.2012.02.020

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.