بازشناسی درخت واق در کاشی‌های زرین‌فام تخت‌سلیمان

کفیلی, نگار; رحمانی, غلامرضا

doi:10.61882/PJAS.841.1097

EN FA

سال 9، شماره 33 - ( 10-1404 ) سال 9 شماره 33 صفحات 349-329 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.61882/PJAS.841.1097

Mendeley

Zotero

RefWorks

Kafili N, Rahmani G. (2025). Identification of the Waq Tree in the Luster Tiles of Takht Suleiman. Parseh J. Archaeol. Stud.. 9(33), 329-349. doi:10.61882/PJAS.841.1097
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1097-fa.html

کفیلی نگار، رحمانی غلامرضا.(1404). بازشناسی درخت واق در کاشی‌های زرین‌فام تخت‌سلیمان مطالعات باستان‌شناسی پارسه 9 (33) :349-329 10.61882/PJAS.841.1097

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-1097-fa.html

بازشناسی درخت واق در کاشی‌های زرین‌فام تخت‌سلیمان

نگار کفیلی^*¹

، غلامرضا رحمانی²

1- استادیار گروه هنر اسلامی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران. ، negar.kafili@art.ac.ir
2- استادیار پژوهشکدۀ حفاظت و مرمت آثار تاریخی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.

چکیده: (453 مشاهده)

سفالگری از دیرباز یکی از بسترهای مهم تجلی عناصر فرهنگی ایران بوده است. نقش‌مایه‌های تزئینی به‌کاررفته در این هنر، ریشه در فرهنگ، ادبیات، مذهب و اقتضائات سیاسی داشته و با خلاقیت هنرمندان ایرانی به شیوه‌هایی نوآورانه جاودانه شده‌اند. در این‌میان، نقش‌مایۀ درخت واق یا درخت سخنگو، یکی از برجسته‌ترین عناصر تزئینی است که به‌ویژه در دورۀ ایلخانی موردتوجه هنرمندان قرار گرفته است. این نقش‌مایه که ترکیبی از عناصر طبیعی، تخیلی و اسطوره‌ای است، در کاشی‌های زرین‌فام تخت‌سلیمان به‌کار رفته و بازتاب‌دهندۀ پیوند عمیق میان انسان، طبیعت و حیوانات است. پاسخ‌گویی به این پرسش که چرا در اوایل حکومت ایخانی در کاخ «آباقاخان» در تخت‌سلیمان این نقش‌مای موردتوجه و اجرا هنرمندان بوده، مورد هدف این پژوهش بوده و سعی‌شده است ضمن معرفی تصویری نمونه‌ها به زیرساخت‌های فرهنگی مرتبط نیز پرداخته شود. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی، تحلیلی و تاریخی و با استفاده از تصویربرداری از نمونه‌های تاریخی به این نتیجه دست یافته است که نقاشان کاشی‌های زرین‌فام تخت‌سلیمان، به‌جای ترسیم انسان -که معمولاً در نقاشی‌های مرتبط با درخت سخنگو محوریت داشته است- حیوانات غیراهلی نظیر: گوزن، آهو و خرگوش را به تصویر کشیده‌اند. انتخاب حیوانات وحشی به‌جای انسان می‌تواند بازتاب‌دهندۀ گرایش طبیعت‌گرایانۀ سلجوقیان و مغولان باشد. این انتخاب هم‌چنین نشان‌دهندۀ تأثیر فرهنگ مغول بر هنر ایرانی است؛ فرهنگی که حیوان‌ریخت‌انگاری را به‌عنوان یکی از عناصر برجستۀ خود وارد ادبیات و هنر کرده بود. درخت واق که ریشه در فرهنگ عامیانۀ ایران و جهان دارد، نمادی از ارتباط عمیق میان انسان، طبیعت و موجودات زنده است. این مفهوم اسطوره‌ای با مفاهیمی چون قداست طبیعت و پیوند جهان انسانی با جهان طبیعی گره‌خورده است. بازنمایی این نقش‌مایه برروی کاشی‌های زرین‌فام تخت‌سلیمان نشان‌دهندۀ تلاش هنرمندان برای انعکاس چنین مفاهیمی بوده است که هنرمندان دورۀ ایلخانی آن را به شیوه‌ای نوآورانه بازآفرینی کرده‌اند.

واژه‌های کلیدی: درخت واق، کاشی زرین‌فام، سفال زرین‌فام تخت‌سلیمان، سفال تخت‌سلیمان، سفال ایران.

متن کامل [PDF 1450 kb] (140 دریافت)

نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1403/7/22 | پذیرش: 1403/10/11 | انتشار: 1404/10/1

فهرست منابع

1. - Qur’an. Translated by: Mohammad Ali Ansari, (2022). Tehran: Astan Quds Razavi Publications.

2. - Abdollahi Nāghāni, S., (2016). “The Reflection of the Tree of Life in Islamic Arts (Case Study: The Mihrab of Sheikh Lotfollah Mosque and a Mihrab Rug from Kashan)”. 2nd Annual Conference on Architectural, Urban, and Urban Management Studies, Tehran .(in Persian)

3. - Azẖand, Y., (2009). “Vaq, Sixth Principles of Persian Painting”. Journal of Fine Arts: Visual Arts, 1(38): 5-14. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22286039.1388.1.38.1.0 (in Persian)

4. - Azẖand, Y., (2021). Seven Decorative Principles of Iranian Art. Tehran: Peykar. (in Persian)

5. - Allen, J. W., (2014). Islamic Pottery. Translated by: M. Shayestehfar. Tehran: Institute for Islamic Art Studies. (in Persian)

6. - Amanollahi, H., (2015). “A Review of the Historical, Cultural, and Research Background of the Archaeological Site of Takht-e Soleyman”. Āthar, 36: 3–20.

7. - Anonymous.,( 1961). Hudūd al-‘Ālam min al-Mashriq ilā al-Maghrib. Edited by Manouchehr Sotoudeh. Tehran: University of Tehran. (in Persian)

8. - Al-Hādī, Y., (2000). “Revisiting the Land of Vāq: Muslim Geographers on the Location of This Island”. Translated by: Jahanbakhsh Juyā. Ā’ine-ye Mīrāth, 10–11: 16–18. (in Persian)

9. - Beyg-Mohammadpour, M. & Hajizadeh-Bastani, K., (2021). “Takht-e Soleyman through Time: “ Historical Developments during the Islamic Period Based on Historical Sources”. Historical Sciences Research, 13 (2): 27–47. https://doi.org/10.22059/jhss.2021.324488.473416 (in Persian)

10. - Carboni, S. & Qamar, A., (2003). “Takht-i Sulaiman and Tilework in the Ilkhanid Period”. In: Heilbrunn Timeline of Art History. New York: Metropolitan Museum of Art.

11. - Dehkhodā, A. A., (1994). Dehkhoda Dictionary. Tehran: Ruzaneh. (in Persian)

12. - Diyānti, S., (2020). “Socio-Cultural Factors of the Safavid and Qajar Eras Influencing the Vāq-vāq Motif in Carpets”. 9th Conference on Management and Humanities Research in Iran: 420–438. (in Persian)

13. - Ferdowsi., (1968). Shahnameh. Edited by: Jules Mohl. Tehran: Elmi va Farhangi. (in Persian)

14. - Huff, D., (1989). “Takht-e Soleyman”. In: Cities of Iran, edited by Mohammad Yousef Kiani, translated by: F. Najd-Semii. Tehran: Jihad-e Daneshgahi. (in Persian)

15. - Huff, D., (2002). “TAḴT-E SOLAYMĀN”. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/takt-e-solayman/

16. - Huff, D., (2006). “The Ilkhanid Palace at Takht-i Sulayman: Excavation Results », in: L. Komaroff, ed., Beyond the Legacy of Genghis Khan. Leiden / Boston, Brill: 94-110. https://doi.org/10.4000/abstractairanica.29332

17. - Ibn Ḥawqal., (1966). Ṣūrat al-Arḍ (The Face of the Earth). Translated by Ja‘far Sha‘ar. Tehran: Bongāh-e Tarjomeh va Nashr-e Ketāb. (in Persian)

18. - Istakhri., (1981). Al-Masālik wa’l-Mamālik (Routes and Realms). Edited by Iraj Afshar. Tehran: Bongāh-e Tarjomeh va Nashr-e Ketāb. (in Persian)

19. - Jackson, A. V. W., (2009). Persia Past and Present. Translated by: M. Amiri and F. Badra’i. Tehran: Elmi va Farhangi. (in Persian)

20. - Javadi, S. M., (2005). “The Twelve-Animal Calendar and Its Use in Historical Artworks”. History in the Mirror of Research 6 (2): 57–74. (in Persian)

21. - Kafili, N., (2023). Typology of Lustre-painted Pottery Patterns from Takht-e Soleyman. Research project, University of Art, Tehran, and Research Institute of Cultural Heritage and Tourism. (in Persian)

22. - Kafilli, N., Alimirzaei, F. & Garakhani, S., (2022). “Typology of Tiles in the UNESCO World Heritage Site of Takht-e Suleyman”. KCR, 5 (3) :29-46. http://journal.richt.ir/kcr/article-1-66-en.html (in Persian)

23. - Kāshghari, M., (1954). Dīwān Lughat al-Turk. Istanbul: Dar al-Khilafa al-‘Aliyya Press. (in Persian)

24. - Kamandlou, H. & Rajabi, M. A., (2015). “Inscriptions and the Talking Tree in Khurasan Metalwork (6th–7th/12th–13th Centuries)”. Khorasan-e Bozorg Research Journal, 20: 52–73. (in Persian)

25. - Khākzād, M. R., (2013). Shiz (Takht-e Soleyman and the Fire Temple of Āzar Gushnasp). Tehran: Peyāb Tarh Consulting Engineers. (in Persian)

26. - Khalaf Tabrizi, n.d. Borhān-e Qāte. Edited by: Mohammad Abbasi. Tehran: Kalāleh-ye Khāvar. (in Persian)

27. - Kiani, M. Y. & Karimi, F., (1985). The Art of Islamic Period Pottery in Iran. Tehran: Iranian Center for Archaeology. (in Persian)

28. - Mas‘udi, ‘A-ibn H., (1995). Murūj al-Dhahab wa Ma‘ād(in Persian)in al-Jawhar (The Meadows of Gold and Mines of Gems). Translated by Abu al-Qasem Payandeh. Tehran: Elmi va Farhangi. (in Persian)

29. - Mirshafi‘i, M. & Mohammadzadeh, M., (2015). “The Composition of Iranian Lustre Glaze Based on the Treatise Jawāhernāmeh-ye Nezāmi”. Fine Arts: Visual Arts, 20: 59–66. https://doi.org/10.22059/jfava.2015.55445 (in Persian)

30. - Moein, M., (1973). Persian Dictionary. Vol. 6. Tehran: Amir Kabir. (in Persian)

31. - Mosahhab, Gholamhossein., (1995). The Persian Encyclopedia (Pocket Edition). Tehran. (in Persian)

32. - Mostowfi, H., (1957). Nuzhat al-Qulub. Tehran: Tahuri. (in Persian)

33. - Naumann, R., (2003). The Ruins of Takht-e Soleyman and Zendan-e Soleyman. Translated by F. Najd-Semii. Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization. (in Persian)

34. - Pope, A. U., Ackerman, Ph. & Schroeder, E., (2001). Masterpieces of Persian Art. Translated by Parviz Natel Khanlari. Tehran: Elmi va Farhangi. (in Persian)

35. - Qāzi, A. M. Q., (1987). Golestān-e Honar. Edited by: Soheili-Khansari. Tehran: Manouchehri. (in Persian)

36. - Qashqa’i, P. & Mohammadi, M., (2022). “An Iconological Analysis of the Transformation of the Image of Alexander and the Talking Tree from the Ilkhanid to the Safavid Period”. Rahpouyeh-e Honarhā-ye Sanā’i, 14: 81–93. https://doi.org/10.22034/rac.2023.560735.1028 (in Persian)

37. - Rashid al-Din Fazlullah Hamadani. (1994). Collected Works. Vol. 4. Edited by: Mohammad Roshan and Mostafa Mousavi. Tehran: Alborz .(in Persian)

38. - Sarfaraz, A. A. & Kiani, M. Y. (1968). Takht-e Soleyman. Tabriz: Institute of History and Culture of Iran. (in Persian)

39. - Schmidt, E. F., (1997). Flight over Ancient Cities of Iran. Translated by: Arman Shishegar, Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization.(in Persian)

40. - Sadiqiyan, H. & Haj-Naseri, P., (2020). “Lustreware Pottery of the Middle Islamic Centuries and Its Production Centers in Iran”. Journal of Islamic Era Archaeological Studies, 1: https://doi.org/10.22080/jiar.2020.3088 (in Persian)

41. - Taheri, A., (2011). “The Sacred Tree, the Talking Tree, and the Process of Forming the Vāq Tree”. Bāgh-e Nazar, 19: 43–54. https://www.bagh-sj.com/article_719_en.html (in Persian)

42. - Takhti, M. & Afhami, R., (2011). “The Image and Concepts of the Talking Tree in Persian Carpets”. Goljam, 18: 49–70. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20082738.1390.7.18.4.4 (in Persian)

43. - Takhti, M. & Afhami, R., (2013). “The Transformation of Renaming in Vāq-vāq Carpets”. Art Research, 1 (2): 81–88. (in Persian)

44. - Tasuji Tabrizi, A., (2004). One Thousand and One Nights. Tehran: Hermes. (in Persian)

45. - Tomoko, M., (1997). The Ilkhanid Phase of Takht-i Sulaiman. Thesis. Advisor: P. P. Soucek (n83186563) Institution IFA/NYU. https://openpublishing.psu.edu/ahd/content/ilkhanid-phase-takht-i-sulaiman

46. - Watson, O., (2012). Persian Lustreware. Translated by: Shokouh Zakeri. Tehran: Soroush. (in Persian)

47. - Watson, O., (1977). Persian lustre tiles of the 13th and 14th century. university of London.

48. - Watson, O., (1985). Persian Lustreware. Boston: Faber & Faber.

49. - Wilkinson Gibb, E. J., (1907). A history of Ottoman poetry. Vol. 1, Luzac Press.

50. - URL1: British Museum. (n.d.). Vase with Wāq motif: https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1950-0725-1

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.