دوره 8، شماره 3 - ( 9-1404 )
جلد 8 شماره 3 صفحات 47-16 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Bater M, Rastin M. Technical Study, Laboratory Investigations, and Damage Assessment of the Stucco Inscription of Aq Qaleh Mosque in Sabzevar and Its Conservation and Restoration. KCR 2025; 8 (3) :16-47
URL: http://journal.richt.ir/kcr/article-1-395-fa.html
URL: http://journal.richt.ir/kcr/article-1-395-fa.html
باتر مسعود، راستین محبوبه. بررسی فنی، مطالعه آزمایشگاهی و آسیبشناسی کتیبه گچبری مسجد آققلعه سبزوار و عملیات حفاظت و مرمت آن. دانــش حـفـاظـت و مـرمـت. 1404; 8 (3) :16-47
استادیار، گروه باستانشناسی، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
چکیده: (15 مشاهده)
کتیبه گچبری مسجد آققلعه در شهر نقاب سبزوار، یکی از آثار شاخص دوره ایلخانی در شرق ایران بهشمار میرود که از منظر هنری، تاریخی و فناوری اهمیت ویژهای دارد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی فنون اجرایی، آسیبشناسی، مطالعات آزمایشگاهی و تدوین شیوهای علمی در حفاظت و مرمت این کتیبه انجام گرفته است. در مرحله نخست، با روشهای مطالعات میدانی و تصویربرداری، وضعیت کلی کتیبه از نظر ساختار، لایههای رنگ، گچبری و تزئینات بررسی و مستندسازی شد. سپس با بهرهگیری از روشهای آنالیز دستگاهی پراش و فلورسانس پرتوی ایکس، ساختار و ترکیبات شیمیایی رنگدانههای مورد استفاده در تزئین کتیبه شناسایی گردید که نتایج آن حاکی از کاربرد رنگدانههای طبیعی معدنی نظیر قرمز اخرا و آبی لاجورد بود. در مرحله آسیبشناسی، عوامل تخریب و فرسایش اثر، همچون رطوبت صعودی و نزولی، نوسانات دمایی، فشار سازهای، آلودگیهای شیمیایی و بیولوژیکی و مداخلات مرمتی غیراصولی توسط عوامل انسانی شناسایی شد. بر این اساس، مراحل مختلف مرمت شامل پاکسازی، استحکامبخشی، بازسازی بخشهای کمبود نقوش و کتیبه گچبری، موزونسازی رنگی و تثبیت نهایی اجرا گردید و در تمامی مراحل اصل بازگشتپذیری، کمینهسازی مداخله و هماهنگی بصری رعایت شد. در پایان، برای حفاظت بلندمدت اثر، پیشنهاداتی همچون کنترل شرایط محیطی، نصب حفاظ، آموزش متولیان و دفع رطوبت زیرساختی ارائه گردید. آنچه این پژوهش را از مطالعات مشابه مرمت آثار ایلخانی متمایز میسازد، بهکارگیری همزمان دادههای آزمایشگاهی پیشرفته با تحلیلهای میدانی برای ارائه یک مدل اجرایی یکپارچه و بومیسازیشده در مرمت کتیبههای گچبری رنگآمیزیشده دوره ایلخانی است؛ مدلی که پیشتر در پژوهشهای مرتبط با تزئینات گچی شرق ایران بهصورت نظاممند ارائه نشده بود.
واژههای کلیدی: حفاظت، مرمت، کتیبه گچبری، مسجد آققلعه، نقاب، سبزوار، فنشناسی، آسیبشناسی، ایلخانی.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
حفاظت و مرمت اشیاء و آرایههای معماری تاریخی- فرهنگی.
دریافت: 1404/7/17 | پذیرش: 1404/10/30 | انتشار: 1404/9/9
دریافت: 1404/7/17 | پذیرش: 1404/10/30 | انتشار: 1404/9/9
فهرست منابع
1. [عباسی جواد، بهادری رویا، کاپا فدریکا، جمبریه-سیمبوگر دوبراوکا، شراینر مانفرد، بهشتی ایرج. (۱۴۰۲). مطالعات آزمایشگاهی برروی مواد و رنگدانههای بهکاررفته در کتیبه و دیوارنگارههای بقعۀ قدمگاه نیشابور. پژوهشهای باستانشناسی پارسه ۷(۲۳):۳۵۶-۳۲۵.]
2. [ آذرخرداد، ف. هاشمی زرجآباد، ح., & زارعی، ع. (۱۴۰۱). واکاوی و مطالعه هندسه کاربردی در مساجد ایلخانی خراسان: مطالعه موردی: (جامع سبزوار، مساجد آققلعه، کرمانیها و جامع قائن). مجموعه مقالات سومین همایش ملی نقش خراسان در شکوفایی هنر و معماری ایرانی-اسلامی، مشهد.]
3. [باتر مسعود، نظری برون افسر.(۱۴۰۰). مطالعه ساختاری و بررسی آزمایشگاهی آرایههای مسجد کبودانی خواف پژوهه باستانسنجی ۷ (۱) :۱۸۶-۱۶۷.]
4. [فرهمند بروجنی، ح.، عابد اصفهانی، ع.، و شیشهبری، ط. (۱۳۹۱). شناخت مواد و فنون دیوارنگاری پنج بنای دوره ایلخانی شهر یزد. مرمت آثار و بافتهای تاریخی و فرهنگی،(2) ۴ ].
5. [گدار، آ. (۱۳۸۷). آثار ایران (جلد دوم، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، چاپ پنجم). مشهد: نشر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.]
6. [گروبه، ارنست و شراتو، امبرتو (۱۳۷۶). هنر ایلخانی و تیموری، ترجمه یعقوب آژند، تهران: انتشارات مولا].
7. [گرکان دشته، شاهین؛ و مرتضایی، محمد (۱۴۰۴). بررسی پیشینه شهر آققلعه خراسان با نگاهی به روند سفرهای دورهای ایلخانان و ساختارهای شهری دوره یوآن. مطالعات باستانشناسی پارسه، ۹(۳۱)، ۲۶۰–۲۷۲].
8. [حمزوی, یاسر. (1399). مطالعۀ ساختارشناسی رنگدانه های تزیینی کتیبۀ گچی ایوان بقعۀ سیّدشمس الدّین یزد. معماری اقلیم گرم و خشک, 8(12), 24-42.]. Doi: 10.29252/ahdc.2021.15122.1433
9. [حمزوی یاسر، کوچکزایی علیرضا، نگارستانی علی اصغر. (۱۴۰۰). ساختارشناسی ملات رنگی آرایههای گچی بومساب در مدرسۀ (کاروانسرا) گنجعلیخان کرمان مطالعات باستانشناسی پارسه ۵ (۱۷) :۳۰۲-۲۸۷ ۱۰,۳۰۶۹۹/PJAS.۵.۱۷.۲۸۷].
10. [حمزهلو، م. (1380). هنرهای کاربردی در گنبد سلطانیه. تهران: ماکان].
11. [هیل، د.، گرابار، ا. (۱۳۷۵). معماری و تزیینات اسلامی (ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی].
12. [حسینی، م. (۱۳۹۳). مساجد تاریخی خراسان (جلد یکم). مشهد: نشر آستان قدس رضوی.].
13. [کریمی، ا.، و هلاکویی، پ. (1387). معماری و تزیینات بنای پیر حمزه سبزپوش ابرکوه. فصلنامه گلستان هنر، 14، 18–29].
14. [کیانی، محمد یوسف. (۱۳۷۶). تزئینات وابسته به معماری دوران اسلامی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.] .
15. [لبافخانیکی، ر. (۱۳۶۷). گزارش گمانهزنی شهر ایلخانی آققلعه [دستنویس منتشرنشده]. آرشیو سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی.].
16. [لبافخانیکی، ر. (۱۳۸۲). گزارش بررسی و شناسایی باستانشناسی شهرستان جوین. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور].
17. [مهدینژاد مقدم، ل.، & گودرزی، م. (۱۳۹۳). محراب و نقوش به کار رفته در آن (دوره سلجوقی و ایلخانی). نقشمایه، ۸(۱۹)، ۷–۱۸.].
18. [مکینژاد، مهدی. (۱۳۸۷). تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی: تزئینات معماری. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.].
19. [محتشم، ع.، صالحیون، ل.، و احمدی، ک. (۱۳۹۳). بررسی فنی آرایههای گچبری خانه شهشهان اصفهان با استفاده از روشهای دستگاهی SEM-EDS و XRD و شیمی تر. مواد و فناوریهای پیشرفته،(3)۲].
20. [نجیب اوغلو، گلرو (1379)، هندسه و تزیین در معماری اسلامی (طومار توپقاپی)، ترجمه مهرداد قیومی بیدهندی، تهران: نشر روزنه].
21. [نکویی اصفهانی، م.، خطابخش، ف.، یزدانی، م.، جبلعاملی، ر.، و عمرانی، ر.، اعظمی، ر. (1384). مطالعه، بررسی و حفاظت محراب اولجایتو در مسجد جامع اصفهان. در رسول وطندوست (ویراستار)، مجموعه مقالات هفتمین همایش حفاظت و مرمت اشیای تاریخی و فرهنگی و تزیینات وابسته به معماری (صص. 428–451). تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری].
22. [پاپلییزدی، م.ح. (۱۳۶۷). فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور. مشهد: نشر آستان قدس رضوی.].
23. [پوپ، اپهام (1373) ، معماری ایران، ترجمه غلامحسین صدری افشار، چاپ سوم، نشر فرهنگان].
24. [رازانی, مهدی, کردی, مهدی, مرتضوی, محمد و صدقی, یاسین. (۱۴۰۰). بررسی مواد رنگساز در نقوش تزئینی ایوانهای شمالی و جنوبشرقی میراث جهانی گنبد سلطانیه. پژوهش های باستان شناسی ایران, 11(31), 265-288.].
25. [صداقت، معصومه. (1384). مضامین مذهبی در خط نگاره های سنگ قبرها و محراب های موزه ملی. مطالعات هنر اسلامی، 2(3)، 77-96].
26. [سجادی، علی (1375)، سیر تحول محراب، تهران: نشر سازمان میراث فرهنگی کشور].
27. [صالحیکاخکی, احمد, تقوی نژاد, بهاره, & راشدنیا, زهرا. (۱۳۹۵). مطالعۀ ویژگیهای تزیینی آثار گچبری هنرمندان کرمانی در دورۀ ایلخانی تا ابتدای دورۀ تیموری. فصلنامه نگره, 11(37), 19-31.].
28. [شکفته، ع. (۱۳۹۱). ویژگیهای بصری شاخص آرایههای گچبری معماری عصر ایلخانی. مطالعات معماری ایران، ۲(۱)، ۹۸–۷۹].
29. [شکفته، ع.، احمدی، ح.، و عودباشی، ا. (۱۳۹۴). آرایههای آجرکاری سلجوقیان و تداوم آن در آرایههای دوران خوارزمشاهی و ایلخانی. پژوهشهای معماری اسلامی، ۳(۱ پیاپی ۶)، ۱۰۴–۸۴] .
30. [شکفته, عاطفه. (1400). ویژگیهای بصری شاخص تزئینات گچبری معماری عصر ایلخانی. مطالعات معماری ایران, 1(2), 79-98.] .
31. [شیروانی مریم. (۱۳۹۸). شناخت رنگدانه ها در آرایه های گچی ایوان بیرونی ضلع جنوب غربی گنبد سلطانیه زنجان پژوهه باستان سنجی ۵ (۱) :۱۴۲-۱۲۹] .
32. [ترابی، س. (1388). مطالعه و بررسی فنشناسی دیوارنگارههای موجود در چلهخانه بقعه پیربکران. دو فصلنامه مرمت و پژوهش، 2(2)، 71–82.] .
33. [تقوی نژاد بهاره. مطالعه تطبیقی تزئینات هندسی محرابهای گچبری دوره سلجوقی با محرابهای گچبری دوره ایلخانی در ایران. نشريه علمي مرمت و معماري ايران. ۱۳۹۸; ۹ (۲۰) :۲۱-۴۰] .
34. [ویلبر، دونالد. ن (1346)، معماری اسلامی ایران؛ دوره ایلخانیان، ترجمه عبدالله فریار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.] .
35. [یونسی, محسن, عسگرپور, وحید و بحرالعلومی, فرانک. (1396). مطالعات باستانسنجی محراب ضلع غربی شبستان شمالی جامع کاشان. کاشان شناسی, 10(1), 68-87].
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |